1.6 Balakanda - Shashtha Sargah

ॐ

1.6 बालकाण्ड - षष्ठ सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे बालकाण्डम् ।

अथ षष्ठस्सर्गः ।

. तस्यां पुर्यामयोध्यायां वेदवित्सर्वसङ्ग्रहः ।

दीर्घदर्शी महातेजाः पौरजानपदप्रियः ॥ 1 ॥

इक्ष्वाकूणामतिरथो यज्वा धर्मरतो वशी ।

महर्षिकल्पो राजर्षिस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ॥ 2 ॥

बलवान्निहतामित्रो मित्रवान्विजितेन्द्रियः ।

धनैश्च सङ्ग्रहैश्चान्यैश्शक्रवैश्रवणोपमः ॥ 3 ॥

यथा मनुर्महातेजा लोकस्य परिरक्षिता ।

तथा दशरथो राजा वसञ्जगदपालयत् ॥ 4 ॥

तेन सत्याभिसन्धेन त्रिवर्गमनुतिष्ठता ।

पालिता सा पुरी श्रेष्ठा इन्द्रेणेवामरावती ॥ 5 ॥

तस्मिन्पुरवरे हृष्टा धर्मात्मानो बहुश्रुताः ।

नरास्तुष्टा धनैस्स्वैस्स्वैरलुब्धास्सत्यवादिनः ॥ 6 ॥

नाल्पसन्निचयः कश्चिदासीत्तस्मिन् पुरोत्तमे ।

कुटुम्बी यो ह्यसिद्धार्थोऽगवाश्वधनधान्यवान् ॥ 7 ॥

कामी वा न कदर्यो वा नृशंसः पुरुषः क्वचित् ।

द्रष्टुं शक्यमयोध्यायान्नाविद्वान्न च नास्तिकः ॥ 8 ॥

सर्वे नराश्च नार्यश्च धर्मशीलास्सुसंयताः ।

उदिताश्शीलवृत्ताभ्यां महर्षय इवामलाः ॥ 9 ॥

नाकुण्डली नामकुटी नास्रग्वी नाल्पभोगवान् ।

नामृष्टो नानुलिप्ताङ्गो नासुगन्धश्च विद्यते ॥ 10 ॥

नामृष्टभोजी नादाता नाप्यनङ्गदनिष्कधृक् ।

नाहस्ताभरणो वाऽपि दृश्यते नाप्यनात्मवान् ॥ 11 ॥

नानाहिताग्निर्नायज्वा न क्षुद्रो वा न तस्करः ।

कश्चिदासीदयोध्यायान्न च निर्वृत्तसङ्करः ॥ 12 ॥

स्वकर्मनिरता नित्यं ब्राह्मणा विजितेन्द्रियाः ।

दानाध्ययनशीलाश्च संयताश्च परिग्रहे ॥ 13 ॥

न नास्तिको नानृतको न कश्चिदबहुश्रुतः ।

नासूयको न चाऽशक्तो नाविद्वान्विद्यते तदा ॥ 14 ॥

नाषडङ्गविदत्रासीन्नाव्रतो नासहस्रदः ।

न दीनः क्षिप्तचित्तो वा व्यथितो वाऽपि कश्चन ॥ 15 ॥

कश्चिन्नरो वा नारी वा नाश्रीमान्नाप्यरूपवान् ।

द्रष्टुं शक्यमयोध्यायां नापि राजन्यभक्तिमान् ॥ 16 ॥

वर्णेष्वग्र्यचतुर्थेषु देवतातिथिपूजकाः ।

कृतज्ञाश्च वदान्याश्च शूरा विक्रमसंयुताः ॥ 17 ॥

दीर्घायुषो नरास्सर्वे धर्मं सत्यं च संश्रिताः ।

सहिताः पुत्रपौत्रैश्च नित्यं स्त्रीभिः पुरोत्तमे ॥ 18 ॥

क्षत्रं ब्रह्ममुखं चासीद्वैश्याः क्षत्रमनुव्रताः ।

शूद्रास्स्वधर्मनिरतास्त्रीन्वर्णानुपचारिणः ॥ 19 ॥

सा तेनेक्ष्वाकुनाथेन पुरी सुपरिरक्षिता ।

यथा पुरस्तान्मनुना मानवेन्द्रेण धीमता ॥ 20 ॥

योधानामग्निकल्पानां पेशलानाममर्षिणाम् ।

सम्पूर्णा कृतविद्यानां गुहा केसरिणामिव ॥ 21 ॥

काम्भोजविषये जातैर्बाह्लीकैश्च हयोत्तमैः ।

वनायुजैर्नदीजैश्च पूर्णा हरिहयोत्तमैः ॥ 22 ॥

विन्ध्यपर्वतजैर्मत्तैः पूर्णा हैमवतैरपि ।

मदान्वितैरतिबलैर्मातङ्गैः पर्वतोपमैः ॥ 23 ॥

ऐरावतकुलीनैश्च महापद्मकुलैस्तथा ।

अञ्जनादपि निष्पन्नैर्वामनादपि च द्विपैः ॥ 24 ॥

भद्रैर्मन्द्रैर्मृगैश्चैव भद्रमन्द्रमृगैस्तथा ।

भद्रमन्द्रैर्भद्रमृगैर्मृगमन्द्रैश्च सा पुरी ।

नित्यमत्तैस्सदा पूर्णा नागैरचलसन्निभैः ॥ 25 ॥

सा योजने च द्वे भूयः सत्यनामा प्रकाशते ।

यस्यां दशरथो राजा वसन् जगदपालयत् ॥ 26 ॥

तां पुरीं स महातेजा राजा दशरथो महान् ।

शशास शमितामित्रो नक्षत्राणीव चन्द्रमाः ॥ 27 ॥

तां सत्यनामां दृढतोरणार्गलां गृहैर्विचित्रैरुपशोभितां शिवाम् ।

पुरीमयोध्यां नृसहस्रसङ्कुलां शशास वै शक्रसमो महीपतिः ॥ 28 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये बालकाण्डे षष्ठस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe bālakāṇḍam |

atha ṣaṣṭhassargaḥ |

. tasyāṃ puryāmayodhyāyāṃ vedavitsarvasaṅgrahaḥ |

dīrghadarśī mahātejāḥ paurajānapadapriyaḥ || 1 ||

ikṣvākūṇāmatiratho yajvā dharmarato vaśī |

maharṣikalpo rājarṣistriṣu lokeṣu viśrutaḥ || 2 ||

balavānnihatāmitro mitravānvijitendriyaḥ |

dhanaiśca saṅgrahaiścānyaiśśakravaiśravaṇopamaḥ || 3 ||

yathā manurmahātejā lokasya parirakṣitā |

tathā daśaratho rājā vasañjagadapālayat || 4 ||

tena satyābhisandhena trivargamanutiṣṭhatā |

pālitā sā purī śreṣṭhā indreṇevāmarāvatī || 5 ||

tasminpuravare hṛṣṭā dharmātmāno bahuśrutāḥ |

narāstuṣṭā dhanaissvaissvairalubdhāssatyavādinaḥ || 6 ||

nālpasannicayaḥ kaścidāsīttasmin purottame |

kuṭumbī yo hyasiddhārtho'gavāśvadhanadhānyavān || 7 ||

kāmī vā na kadaryo vā nṛśaṃsaḥ puruṣaḥ kvacit |

draṣṭuṃ śakyamayodhyāyānnāvidvānna ca nāstikaḥ || 8 ||

sarve narāśca nāryaśca dharmaśīlāssusaṃyatāḥ |

uditāśśīlavṛttābhyāṃ maharṣaya ivāmalāḥ || 9 ||

nākuṇḍalī nāmakuṭī nāsragvī nālpabhogavān |

nāmṛṣṭo nānuliptāṅgo nāsugandhaśca vidyate || 10 ||

nāmṛṣṭabhojī nādātā nāpyanaṅgadaniṣkadhṛk |

nāhastābharaṇo vā'pi dṛśyate nāpyanātmavān || 11 ||

nānāhitāgnirnāyajvā na kṣudro vā na taskaraḥ |

kaścidāsīdayodhyāyānna ca nirvṛttasaṅkaraḥ || 12 ||

svakarmaniratā nityaṃ brāhmaṇā vijitendriyāḥ |

dānādhyayanaśīlāśca saṃyatāśca parigrahe || 13 ||

na nāstiko nānṛtako na kaścidabahuśrutaḥ |

nāsūyako na cā'śakto nāvidvānvidyate tadā || 14 ||

nāṣaḍaṅgavidatrāsīnnāvrato nāsahasradaḥ |

na dīnaḥ kṣiptacitto vā vyathito vā'pi kaścana || 15 ||

kaścinnaro vā nārī vā nāśrīmānnāpyarūpavān |

draṣṭuṃ śakyamayodhyāyāṃ nāpi rājanyabhaktimān || 16 ||

varṇeṣvagryacaturtheṣu devatātithipūjakāḥ |

kṛtajñāśca vadānyāśca śūrā vikramasaṃyutāḥ || 17 ||

dīrghāyuṣo narāssarve dharmaṃ satyaṃ ca saṃśritāḥ |

sahitāḥ putrapautraiśca nityaṃ strībhiḥ purottame || 18 ||

kṣatraṃ brahmamukhaṃ cāsīdvaiśyāḥ kṣatramanuvratāḥ |

śūdrāssvadharmaniratāstrīnvarṇānupacāriṇaḥ || 19 ||

sā tenekṣvākunāthena purī suparirakṣitā |

yathā purastānmanunā mānavendreṇa dhīmatā || 20 ||

yodhānāmagnikalpānāṃ peśalānāmamarṣiṇām |

sampūrṇā kṛtavidyānāṃ guhā kesariṇāmiva || 21 ||

kāmbhojaviṣaye jātairbāhlīkaiśca hayottamaiḥ |

vanāyujairnadījaiśca pūrṇā harihayottamaiḥ || 22 ||

vindhyaparvatajairmattaiḥ pūrṇā haimavatairapi |

madānvitairatibalairmātaṅgaiḥ parvatopamaiḥ || 23 ||

airāvatakulīnaiśca mahāpadmakulaistathā |

añjanādapi niṣpannairvāmanādapi ca dvipaiḥ || 24 ||

bhadrairmandrairmṛgaiścaiva bhadramandramṛgaistathā |

bhadramandrairbhadramṛgairmṛgamandraiśca sā purī |

nityamattaissadā pūrṇā nāgairacalasannibhaiḥ || 25 ||

sā yojane ca dve bhūyaḥ satyanāmā prakāśate |

yasyāṃ daśaratho rājā vasan jagadapālayat || 26 ||

tāṃ purīṃ sa mahātejā rājā daśaratho mahān |

śaśāsa śamitāmitro nakṣatrāṇīva candramāḥ || 27 ||

tāṃ satyanāmāṃ dṛḍhatoraṇārgalāṃ gṛhairvicitrairupaśobhitāṃ śivām |

purīmayodhyāṃ nṛsahasrasaṅkulāṃ śaśāsa vai śakrasamo mahīpatiḥ || 28 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye bālakāṇḍe ṣaṣṭhassargaḥ ||