Vidura Niti - Udyoga Parvam, Adhyayah 37

ॐ

विदुर नीति - उद्योग पर्वम्, अध्यायः 37

Vyasa Devanagari

॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि प्रजागरपर्वणि

विदुरवाक्ये सप्तत्रिंशोऽध्यायः ॥

विदुर उवाच ।

सप्तदशेमान्राजेन्द्र मनुः स्वायम्भुवोऽब्रवीत् ।

वैचित्रवीर्य पुरुषानाकाशं मुष्टिभिर्घ्नतः ॥ 1॥

तानेविन्द्रस्य हि धनुरनाम्यं नमतोऽब्रवीत् ।

अथो मरीचिनः पादाननाम्यान्नमतस्तथा ॥ 2॥

यश्चाशिष्यं शासति यश् च कुप्यते

यश्चातिवेलं भजते द्विषन्तम् ।

स्त्रियश्च योऽरक्षति भद्रमस्तु ते

यश्चायाच्यं याचति यश् च कत्थते ॥ 3॥

यश्चाभिजातः प्रकरोत्यकार्यं

यश्चाबलो बलिना नित्यवैरी ।

अश्रद्दधानाय च यो ब्रवीति

यश्चाकाम्यं कामयते नरेन्द्र ॥ 4॥

वध्वा हासं श्वशुरो यश् च मन्यते

वध्वा वसन्नुत यो मानकामः ।

परक्षेत्रे निर्वपति यश्च बीजं

स्त्रियं च यः परिवदतेऽतिवेलम् ॥ 5॥

यश्चैव लब्ध्वा न स्मरामीत्युवाच

दत्त्वा च यः कत्थति याच्यमानः ।

यश्चासतः सान्त्वमुपासतीह

एतेऽनुयान्त्यनिलं पाशहस्ताः ॥ 6॥

यस्मिन्यथा वर्तते यो मनुष्यस्

तस्मिंस्तथा वर्तितव्यं स धर्मः ।

मायाचारो मायया वर्तितव्यः

साध्वाचारः साधुना प्रत्युदेयः ॥ 7॥

धृतराष्ट्र उवाच ।

शतायुरुक्तः पुरुषः सर्ववेदेषु वै यदा ।

नाप्नोत्यथ च तत्सर्वमायुः केनेह हेतुना ॥ 8॥

विदुर उवाच ।

अतिवादोऽतिमानश्च तथात्यागो नराधिपः ।

क्रोधश्चातिविवित्सा च मित्रद्रोहश्च तानि षट् ॥ 9॥

एत एवासयस्तीक्ष्णाः कृन्तन्त्यायूंषि देहिनाम् ।

एतानि मानवान्घ्नन्ति न मृत्युर्भद्रमस्तु ते ॥ 10॥

विश्वस्तस्यैति यो दारान्यश्चापि गुरु तक्पगः ।

वृषली पतिर्द्विजो यश्च पानपश्चैव भारत ॥ 11॥

शरणागतहा चैव सर्वे ब्रह्महणैः समाः ।

एतैः समेत्य कर्तव्यं प्रायश्चित्तमिति श्रुतिः ॥ 12॥

गृही वदान्योऽनपविद्ध वाक्यः

शेषान्न भोकाप्यविहिंसकश् च ।

नानर्थकृत्त्यक्तकलिः कृतज्ञः

सत्यो मृदुः स्वर्गमुपैति विद्वान् ॥ 13॥

सुलभाः पुरुषा राजन्सततं प्रियवादिनः ।

अप्रियस्य तु पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः ॥ 14॥

यो हि धर्मं व्यपाश्रित्य हित्वा भर्तुः प्रियाप्रिये ।

अप्रियाण्याह पथ्यानि तेन राजा सहायवान् ॥ 15॥

त्यजेत्कुलार्थे पुरुषं ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत् ।

ग्रामं जनपदस्यार्थे आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत् ॥ 16॥

आपदर्थं धनं रक्षेद्दारान्रक्षेद्धनैरपि ।

आत्मानं सततं रक्षेद्दारैरपि धनैरपि ॥ 17॥

उक्तं मया द्यूतकालेऽपि राजन्

नैवं युक्तं वचनं प्रातिपीय ।

तदौषधं पथ्यमिवातुरस्य

न रोचते तव वैचित्र वीर्य ॥ 18॥

काकैरिमांश्चित्रबर्हान्मयूरान्

पराजैष्ठाः पाण्डवान्धार्तराष्ट्रैः ।

हित्वा सिंहान्क्रोष्टु कान्गूहमानः

प्राप्ते काले शोचिता त्वं नरेन्द्र ॥ 19॥

यस्तात न क्रुध्यति सर्वकालं

भृत्यस्य भक्तस्य हिते रतस्य ।

तस्मिन्भृत्या भर्तरि विश्वसन्ति

न चैनमापत्सु परित्यजन्ति ॥ 20॥

न भृत्यानां वृत्ति संरोधनेन

बाह्यं जनं सञ्जिघृक्षेदपूर्वम् ।

त्यजन्ति ह्येनमुचितावरुद्धाः

स्निग्धा ह्यमात्याः परिहीनभोगाः ॥ 21॥

कृत्यानि पूर्वं परिसङ्ख्याय सर्वाण्य्

आयव्ययावनुरूपां च वृत्तिम् ।

सङ्गृह्णीयादनुरूपान्सहायान्

सहायसाध्यानि हि दुष्कराणि ॥ 22॥

अभिप्रायं यो विदित्वा तु भर्तुः

सर्वाणि कार्याणि करोत्यतन्द्रीः ।

वक्ता हितानामनुरक्त आर्यः

शक्तिज्ञ आत्मेव हि सोऽनुकम्प्यः ॥ 23॥

वाक्यं तु यो नाद्रियतेऽनुशिष्टः

प्रत्याह यश्चापि नियुज्यमानः ।

प्रज्ञाभिमानी प्रतिकूलवादी

त्याज्यः स तादृक्त्वरयैव भृत्यः ॥ 24॥

अस्तब्धमक्लीबमदीर्घसूत्रं

सानुक्रोशं श्लक्ष्णमहार्यमन्यैः ।

अरोग जातीयमुदारवाक्यं

दूतं वदन्त्यष्ट गुणोपपन्नम् ॥ 25॥

न विश्वासाज्जातु परस्य गेहं

गच्छेन्नरश्चेतयानो विकाले ।

न चत्वरे निशि तिष्ठेन्निगूढो

न राजन्यां योषितं प्रार्थयीत ॥ 26॥

न निह्नवं सत्र गतस्य गच्छेत्

संसृष्ट मन्त्रस्य कुसङ्गतस्य ।

न च ब्रूयान्नाश्वसामि त्वयीति

स कारणं व्यपदेशं तु कुर्यात् ॥ 27॥

घृणी राजा पुंश्चली राजभृत्यः

पुत्रो भ्राता विधवा बाल पुत्रा ।

सेना जीवी चोद्धृत भक्त एव

व्यवहारे वै वर्जनीयाः स्युरेते ॥ 28॥

गुणा दश स्नानशीलं भजन्ते

बलं रूपं स्वरवर्णप्रशुद्धिः ।

स्पर्शश्च गन्धश्च विशुद्धता च

श्रीः सौकुमार्यं प्रवराश्च नार्यः ॥ 29॥

गुणाश्च षण्मितभुक्तं भजन्ते

आरोग्यमायुश्च सुखं बलं च ।

अनाविलं चास्य भवेदपत्यं

न चैनमाद्यून इति क्षिपन्ति ॥ 30॥

अकर्म शीलं च महाशनं च

लोकद्विष्टं बहु मायं नृशंसम् ।

अदेशकालज्ञमनिष्ट वेषम्

एतान्गृहे न प्रतिवासयीत ॥ 31॥

कदर्यमाक्रोशकमश्रुतं च

वराक सम्भूतममान्य मानिनम् ।

निष्ठूरिणं कृतवैरं कृतघ्नम्

एतान्भृतार्तोऽपि न जातु याचेत् ॥ 32॥

सङ्क्लिष्टकर्माणमतिप्रवादं

नित्यानृतं चादृढ भक्तिकं च ।

विकृष्टरागं बहुमानिनं चाप्य्

एतान्न सेवेत नराधमान्षट् ॥ 33॥

सहायबन्धना ह्यर्थाः सहायाश्चार्थबन्धनाः ।

अन्योन्यबन्धनावेतौ विनान्योन्यं न सिध्यतः ॥ 34॥

उत्पाद्य पुत्राननृणांश्च कृत्वा

वृत्तिं च तेभ्योऽनुविधाय कां चित् ।

स्थाने कुमारीः प्रतिपाद्य सर्वा

अरण्यसंस्थो मुनिवद्बुभूषेत् ॥ 35॥

हितं यत्सर्वभूतानामात्मनश्च सुखावहम् ।

तत्कुर्यादीश्वरो ह्येतन्मूलं धर्मार्थसिद्धये ॥ 36॥

बुद्धिः प्रभावस्तेजश्च सत्त्वमुत्थानमेव च ।

व्यवसायश्च यस्य स्यात्तस्यावृत्ति भयं कुतः ॥ 37॥

पश्य दोषान्पाण्डवैर्विग्रहे त्वं

यत्र व्यथेरन्नपि देवाः स शक्राः ।

पुत्रैर्वैरं नित्यमुद्विग्नवासो

यशः प्रणाशो द्विषतां च हर्षः ॥ 38॥

भीष्मस्य कोपस्तव चेन्द्र कल्प

द्रोणस्य राज्ञश्च युधिष्ठिरस्य ।

उत्सादयेल्लोकमिमं प्रवृद्धः

श्वेतो ग्रहस्तिर्यगिवापतन्खे ॥ 39॥

तव पुत्रशतं चैव कर्णः पञ्च च पाण्डवाः ।

पृथिवीमनुशासेयुरखिलां सागराम्बराम् ॥ 40॥

धार्तराष्ट्रा वनं राजन्व्याघ्राः पाण्डुसुता मताः ।

मा वनं छिन्धि स व्याघ्रं मा व्याघ्रान्नीनशो वनात् ॥ 41॥

न स्याद्वनमृते व्याघ्रान्व्याघ्रा न स्युरृते वनम् ।

वनं हि रक्ष्यते व्याघ्रैर्व्याघ्रान्रक्षति काननम् ॥ 42॥

न तथेच्छन्त्यकल्याणाः परेषां वेदितुं गुणान् ।

यथैषां ज्ञातुमिच्छन्ति नैर्गुण्यं पापचेतसः ॥ 43॥

अर्थसिद्धिं परामिच्छन्धर्ममेवादितश् चरेत् ।

न हि धर्मादपैत्यर्थः स्वर्गलोकादिवामृतम् ॥ 44॥

यस्यात्मा विरतः पापात्कल्याणे च निवेशितः ।

तेन सर्वमिदं बुद्धं प्रकृतिर्विकृतिर्श्च या ॥ 45॥

यो धर्ममर्थं कामं च यथाकालं निषेवते ।

धर्मार्थकामसंयोगं योऽमुत्रेह च विन्दति ॥ 46॥

सन्नियच्छति यो वेगमुत्थितं क्रोधहर्षयोः ।

स श्रियो भाजनं राजन्यश्चापत्सु न मुह्यति ॥ 47॥

बलं पञ्च विधं नित्यं पुरुषाणां निबोध मे ।

यत्तु बाहुबलं नाम कनिष्ठं बलमुच्यते ॥ 48॥

अमात्यलाभो भद्रं ते द्वितीयं बलमुच्यते ।

धनलाभस्तृतीयं तु बलमाहुर्जिगीषवः ॥ 49॥

यत्त्वस्य सहजं राजन्पितृपैतामहं बलम् ।

अभिजात बलं नाम तच्चतुर्थं बलं स्मृतम् ॥ 50॥

येन त्वेतानि सर्वाणि सङ्गृहीतानि भारत ।

यद्बलानां बलं श्रेष्ठं तत्प्रज्ञा बलमुच्यते ॥ 51॥

महते योऽपकाराय नरस्य प्रभवेन्नरः ।

तेन वैरं समासज्य दूरस्थोऽस्मीति नाश्वसेत् ॥ 52॥

स्त्रीषु राजसु सर्पेषु स्वाध्याये शत्रुसेविषु ।

भोगे चायुषि विश्वासं कः प्राज्ञः कर्तुमर्हति ॥ 53॥

प्रज्ञा शरेणाभिहतस्य जन्तोश्

चिकित्सकाः सन्ति न चौषधानि ।

न होममन्त्रा न च मङ्गलानि

नाथर्वणा नाप्यगदाः सुसिद्धाः ॥ 54॥

सर्पश्चाग्निश्च सिंहश्च कुलपुत्रश्च भारत ।

नावज्ञेया मनुष्येण सर्वे ते ह्यतितेजसः ॥ 55॥

अग्निस्तेजो महल्लोके गूढस्तिष्ठति दारुषु ।

न चोपयुङ्क्ते तद्दारु यावन्नो दीप्यते परैः ॥ 56॥

स एव खलु दारुभ्यो यदा निर्मथ्य दीप्यते ।

तदा तच्च वनं चान्यन्निर्दहत्याशु तेजसा ॥ 57॥

एवमेव कुले जाताः पावकोपम तेजसः ।

क्षमावन्तो निराकाराः काष्ठेऽग्निरिव शेरते ॥ 58॥

लता धर्मा त्वं सपुत्रः शालाः पाण्डुसुता मताः ।

न लता वर्धते जातु महाद्रुममनाश्रिता ॥ 59॥

वनं राजंस्त्वं सपुत्रोऽम्बिकेय

सिंहान्वने पाण्डवांस्तात विद्धि ।

सिंहैर्विहीनं हि वनं विनश्येत्

सिंहा विनश्येयुरृते वनेन ॥ 60॥

॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि प्रजागरपर्वणि

विदुरवाक्ये सप्तत्रिंशोऽध्यायः ॥ 37॥

Roman (IAST) Transliteration

|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi

viduravākye saptatriṃśo'dhyāyaḥ ||

vidura uvāca |

saptadaśemānrājendra manuḥ svāyambhuvo'bravīt |

vaicitravīrya puruṣānākāśaṃ muṣṭibhirghnataḥ || 1||

tānevindrasya hi dhanuranāmyaṃ namato'bravīt |

atho marīcinaḥ pādānanāmyānnamatastathā || 2||

yaścāśiṣyaṃ śāsati yaś ca kupyate

yaścātivelaṃ bhajate dviṣantam |

striyaśca yo'rakṣati bhadramastu te

yaścāyācyaṃ yācati yaś ca katthate || 3||

yaścābhijātaḥ prakarotyakāryaṃ

yaścābalo balinā nityavairī |

aśraddadhānāya ca yo bravīti

yaścākāmyaṃ kāmayate narendra || 4||

vadhvā hāsaṃ śvaśuro yaś ca manyate

vadhvā vasannuta yo mānakāmaḥ |

parakṣetre nirvapati yaśca bījaṃ

striyaṃ ca yaḥ parivadate'tivelam || 5||

yaścaiva labdhvā na smarāmītyuvāca

dattvā ca yaḥ katthati yācyamānaḥ |

yaścāsataḥ sāntvamupāsatīha

ete'nuyāntyanilaṃ pāśahastāḥ || 6||

yasminyathā vartate yo manuṣyas

tasmiṃstathā vartitavyaṃ sa dharmaḥ |

māyācāro māyayā vartitavyaḥ

sādhvācāraḥ sādhunā pratyudeyaḥ || 7||

dhṛtarāṣṭra uvāca |

śatāyuruktaḥ puruṣaḥ sarvavedeṣu vai yadā |

nāpnotyatha ca tatsarvamāyuḥ keneha hetunā || 8||

vidura uvāca |

ativādo'timānaśca tathātyāgo narādhipaḥ |

krodhaścātivivitsā ca mitradrohaśca tāni ṣaṭ || 9||

eta evāsayastīkṣṇāḥ kṛntantyāyūṃṣi dehinām |

etāni mānavānghnanti na mṛtyurbhadramastu te || 10||

viśvastasyaiti yo dārānyaścāpi guru takpagaḥ |

vṛṣalī patirdvijo yaśca pānapaścaiva bhārata || 11||

śaraṇāgatahā caiva sarve brahmahaṇaiḥ samāḥ |

etaiḥ sametya kartavyaṃ prāyaścittamiti śrutiḥ || 12||

gṛhī vadānyo'napaviddha vākyaḥ

śeṣānna bhokāpyavihiṃsakaś ca |

nānarthakṛttyaktakaliḥ kṛtajñaḥ

satyo mṛduḥ svargamupaiti vidvān || 13||

sulabhāḥ puruṣā rājansatataṃ priyavādinaḥ |

apriyasya tu pathyasya vaktā śrotā ca durlabhaḥ || 14||

yo hi dharmaṃ vyapāśritya hitvā bhartuḥ priyāpriye |

apriyāṇyāha pathyāni tena rājā sahāyavān || 15||

tyajetkulārthe puruṣaṃ grāmasyārthe kulaṃ tyajet |

grāmaṃ janapadasyārthe ātmārthe pṛthivīṃ tyajet || 16||

āpadarthaṃ dhanaṃ rakṣeddārānrakṣeddhanairapi |

ātmānaṃ satataṃ rakṣeddārairapi dhanairapi || 17||

uktaṃ mayā dyūtakāle'pi rājan

naivaṃ yuktaṃ vacanaṃ prātipīya |

tadauṣadhaṃ pathyamivāturasya

na rocate tava vaicitra vīrya || 18||

kākairimāṃścitrabarhānmayūrān

parājaiṣṭhāḥ pāṇḍavāndhārtarāṣṭraiḥ |

hitvā siṃhānkroṣṭu kāngūhamānaḥ

prāpte kāle śocitā tvaṃ narendra || 19||

yastāta na krudhyati sarvakālaṃ

bhṛtyasya bhaktasya hite ratasya |

tasminbhṛtyā bhartari viśvasanti

na cainamāpatsu parityajanti || 20||

na bhṛtyānāṃ vṛtti saṃrodhanena

bāhyaṃ janaṃ sañjighṛkṣedapūrvam |

tyajanti hyenamucitāvaruddhāḥ

snigdhā hyamātyāḥ parihīnabhogāḥ || 21||

kṛtyāni pūrvaṃ parisaṅkhyāya sarvāṇy

āyavyayāvanurūpāṃ ca vṛttim |

saṅgṛhṇīyādanurūpānsahāyān

sahāyasādhyāni hi duṣkarāṇi || 22||

abhiprāyaṃ yo viditvā tu bhartuḥ

sarvāṇi kāryāṇi karotyatandrīḥ |

vaktā hitānāmanurakta āryaḥ

śaktijña ātmeva hi so'nukampyaḥ || 23||

vākyaṃ tu yo nādriyate'nuśiṣṭaḥ

pratyāha yaścāpi niyujyamānaḥ |

prajñābhimānī pratikūlavādī

tyājyaḥ sa tādṛktvarayaiva bhṛtyaḥ || 24||

astabdhamaklībamadīrghasūtraṃ

sānukrośaṃ ślakṣṇamahāryamanyaiḥ |

aroga jātīyamudāravākyaṃ

dūtaṃ vadantyaṣṭa guṇopapannam || 25||

na viśvāsājjātu parasya gehaṃ

gacchennaraścetayāno vikāle |

na catvare niśi tiṣṭhennigūḍho

na rājanyāṃ yoṣitaṃ prārthayīta || 26||

na nihnavaṃ satra gatasya gacchet

saṃsṛṣṭa mantrasya kusaṅgatasya |

na ca brūyānnāśvasāmi tvayīti

sa kāraṇaṃ vyapadeśaṃ tu kuryāt || 27||

ghṛṇī rājā puṃścalī rājabhṛtyaḥ

putro bhrātā vidhavā bāla putrā |

senā jīvī coddhṛta bhakta eva

vyavahāre vai varjanīyāḥ syurete || 28||

guṇā daśa snānaśīlaṃ bhajante

balaṃ rūpaṃ svaravarṇapraśuddhiḥ |

sparśaśca gandhaśca viśuddhatā ca

śrīḥ saukumāryaṃ pravarāśca nāryaḥ || 29||

guṇāśca ṣaṇmitabhuktaṃ bhajante

ārogyamāyuśca sukhaṃ balaṃ ca |

anāvilaṃ cāsya bhavedapatyaṃ

na cainamādyūna iti kṣipanti || 30||

akarma śīlaṃ ca mahāśanaṃ ca

lokadviṣṭaṃ bahu māyaṃ nṛśaṃsam |

adeśakālajñamaniṣṭa veṣam

etāngṛhe na prativāsayīta || 31||

kadaryamākrośakamaśrutaṃ ca

varāka sambhūtamamānya māninam |

niṣṭhūriṇaṃ kṛtavairaṃ kṛtaghnam

etānbhṛtārto'pi na jātu yācet || 32||

saṅkliṣṭakarmāṇamatipravādaṃ

nityānṛtaṃ cādṛḍha bhaktikaṃ ca |

vikṛṣṭarāgaṃ bahumāninaṃ cāpy

etānna seveta narādhamānṣaṭ || 33||

sahāyabandhanā hyarthāḥ sahāyāścārthabandhanāḥ |

anyonyabandhanāvetau vinānyonyaṃ na sidhyataḥ || 34||

utpādya putrānanṛṇāṃśca kṛtvā

vṛttiṃ ca tebhyo'nuvidhāya kāṃ cit |

sthāne kumārīḥ pratipādya sarvā

araṇyasaṃstho munivadbubhūṣet || 35||

hitaṃ yatsarvabhūtānāmātmanaśca sukhāvaham |

tatkuryādīśvaro hyetanmūlaṃ dharmārthasiddhaye || 36||

buddhiḥ prabhāvastejaśca sattvamutthānameva ca |

vyavasāyaśca yasya syāttasyāvṛtti bhayaṃ kutaḥ || 37||

paśya doṣānpāṇḍavairvigrahe tvaṃ

yatra vyatherannapi devāḥ sa śakrāḥ |

putrairvairaṃ nityamudvignavāso

yaśaḥ praṇāśo dviṣatāṃ ca harṣaḥ || 38||

bhīṣmasya kopastava cendra kalpa

droṇasya rājñaśca yudhiṣṭhirasya |

utsādayellokamimaṃ pravṛddhaḥ

śveto grahastiryagivāpatankhe || 39||

tava putraśataṃ caiva karṇaḥ pañca ca pāṇḍavāḥ |

pṛthivīmanuśāseyurakhilāṃ sāgarāmbarām || 40||

dhārtarāṣṭrā vanaṃ rājanvyāghrāḥ pāṇḍusutā matāḥ |

mā vanaṃ chindhi sa vyāghraṃ mā vyāghrānnīnaśo vanāt || 41||

na syādvanamṛte vyāghrānvyāghrā na syurṛte vanam |

vanaṃ hi rakṣyate vyāghrairvyāghrānrakṣati kānanam || 42||

na tathecchantyakalyāṇāḥ pareṣāṃ vedituṃ guṇān |

yathaiṣāṃ jñātumicchanti nairguṇyaṃ pāpacetasaḥ || 43||

arthasiddhiṃ parāmicchandharmamevāditaś caret |

na hi dharmādapaityarthaḥ svargalokādivāmṛtam || 44||

yasyātmā virataḥ pāpātkalyāṇe ca niveśitaḥ |

tena sarvamidaṃ buddhaṃ prakṛtirvikṛtirśca yā || 45||

yo dharmamarthaṃ kāmaṃ ca yathākālaṃ niṣevate |

dharmārthakāmasaṃyogaṃ yo'mutreha ca vindati || 46||

sanniyacchati yo vegamutthitaṃ krodhaharṣayoḥ |

sa śriyo bhājanaṃ rājanyaścāpatsu na muhyati || 47||

balaṃ pañca vidhaṃ nityaṃ puruṣāṇāṃ nibodha me |

yattu bāhubalaṃ nāma kaniṣṭhaṃ balamucyate || 48||

amātyalābho bhadraṃ te dvitīyaṃ balamucyate |

dhanalābhastṛtīyaṃ tu balamāhurjigīṣavaḥ || 49||

yattvasya sahajaṃ rājanpitṛpaitāmahaṃ balam |

abhijāta balaṃ nāma taccaturthaṃ balaṃ smṛtam || 50||

yena tvetāni sarvāṇi saṅgṛhītāni bhārata |

yadbalānāṃ balaṃ śreṣṭhaṃ tatprajñā balamucyate || 51||

mahate yo'pakārāya narasya prabhavennaraḥ |

tena vairaṃ samāsajya dūrastho'smīti nāśvaset || 52||

strīṣu rājasu sarpeṣu svādhyāye śatruseviṣu |

bhoge cāyuṣi viśvāsaṃ kaḥ prājñaḥ kartumarhati || 53||

prajñā śareṇābhihatasya jantoś

cikitsakāḥ santi na cauṣadhāni |

na homamantrā na ca maṅgalāni

nātharvaṇā nāpyagadāḥ susiddhāḥ || 54||

sarpaścāgniśca siṃhaśca kulaputraśca bhārata |

nāvajñeyā manuṣyeṇa sarve te hyatitejasaḥ || 55||

agnistejo mahalloke gūḍhastiṣṭhati dāruṣu |

na copayuṅkte taddāru yāvanno dīpyate paraiḥ || 56||

sa eva khalu dārubhyo yadā nirmathya dīpyate |

tadā tacca vanaṃ cānyannirdahatyāśu tejasā || 57||

evameva kule jātāḥ pāvakopama tejasaḥ |

kṣamāvanto nirākārāḥ kāṣṭhe'gniriva śerate || 58||

latā dharmā tvaṃ saputraḥ śālāḥ pāṇḍusutā matāḥ |

na latā vardhate jātu mahādrumamanāśritā || 59||

vanaṃ rājaṃstvaṃ saputro'mbikeya

siṃhānvane pāṇḍavāṃstāta viddhi |

siṃhairvihīnaṃ hi vanaṃ vinaśyet

siṃhā vinaśyeyurṛte vanena || 60||

|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi

viduravākye saptatriṃśo'dhyāyaḥ || 37||