Vidura Niti - Udyoga Parvam, Adhyayah 35

ॐ

विदुर नीति - उद्योग पर्वम्, अध्यायः 35

Vyasa Devanagari

॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि प्रजागरपर्वणि

विदुरहितवाक्ये पञ्चत्रिंशोऽध्यायः ॥

धृतराष्ट्र उवाच ।

ब्रूहि भूयो महाबुद्धे धर्मार्थसहितं वचः ।

श‍ऋण्वतो नास्ति मे तृप्तिर्विचित्राणीह भाषसे ॥ 1॥

विदुर उवाच ।

सर्वतीर्थेषु वा स्नानं सर्वभूतेषु चार्जवम् ।

उभे एते समे स्यातामार्जवं वा विशिष्यते ॥ 2॥

आर्जवं प्रतिपद्यस्व पुत्रेषु सततं विभो ।

इह कीर्तिं परां प्राप्य प्रेत्य स्वर्गमवाप्स्यसि ॥ 3॥

यावत्कीर्तिर्मनुष्यस्य पुण्या लोकेषु गीयते ।

तावत्स पुरुषव्याघ्र स्वर्गलोके महीयते ॥ 4॥

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।

विरोचनस्य संवादं केशिन्यर्थे सुधन्वना ॥ 5॥

केशिन्युवाच ।

किं ब्राह्मणाः स्विच्छ्रेयांसो दितिजाः स्विद्विरोचन ।

अथ केन स्म पर्यङ्कं सुधन्वा नाधिरोहति ॥ 6॥

विरोचन उवाच ।

प्राजापत्या हि वै श्रेष्ठा वयं केशिनि सत्तमाः ।

अस्माकं खल्विमे लोकाः के देवाः के द्विजातयः ॥ 7॥

केशिन्युवाच ।

इहैवास्स्व प्रतीक्षाव उपस्थाने विरोचन ।

सुधन्वा प्रातरागन्ता पश्येयं वां समागतौ ॥ 8॥

विरोचन उवाच ।

तथा भद्रे करिष्यामि यथा त्वं भीरु भाषसे ।

सुधन्वानं च मां चैव प्रातर्द्रष्टासि सङ्गतौ ॥ 9॥

विदुर उवाच ।

अन्वालभे हिरण्मयं प्राह्रादेऽहं तवासनम् ।

एकत्वमुपसम्पन्नो न त्वासेयं त्वया सह ॥ 10॥

विरोचन उवाच ।

अन्वाहरन्तु फलकं कूर्चं वाप्यथ वा बृसीम् ।

सुधन्वन्न त्वमर्होऽसि मया सह समासनम् ॥ 11॥

सुधन्वोवाच ।

पितापि ते समासीनमुपासीतैव मामधः ।

बालः सुखैधितो गेहे न त्वं किं चन बुध्यसे ॥ 12॥

विरोचन उवाच ।

हिरण्यं च गवाश्वं च यद्वित्तमसुरेषु नः ।

सुधन्वन्विपणे तेन प्रश्नं पृच्छाव ये विदुः ॥ 13॥

सुधन्वोवाच ।

हिरण्यं च गवाश्वं च तवैवास्तु विरोचन ।

प्राणयोस्तु पणं कृत्वा प्रश्नं पृच्छाव ये विदुः ॥ 14॥

विरोचन उवाच ।

आवां कुत्र गमिष्यावः प्राणयोर्विपणे कृते ।

न हि देवेष्वहं स्थाता न मनुष्येषु कर्हि चित् ॥ 15॥

सुधन्वोवाच ।

पितरं ते गमिष्यावः प्राणयोर्विपणे कृते ।

पुत्रस्यापि स हेतोर्हि प्रह्रादो नानृतं वदेत् ॥ 16॥

प्रह्लाद उवाच ।

इमौ तौ सम्प्रदृश्येते याभ्यां न चरितं सह ।

आशीविषाविव क्रुद्धावेकमार्गमिहागतौ ॥ 17॥

किं वै सहैव चरतो न पुरा चरतः सह ।

विरोचनैतत्पृच्छामि किं ते सख्यं सुधन्वना ॥ 18॥

विरोचन उवाच ।

न मे सुधन्वना सख्यं प्राणयोर्विपणावहे ।

प्रह्राद तत्त्वामृप्च्छामि मा प्रश्नमनृतं वदीः ॥ 19॥

प्रह्लाद उवाच ।

उदकं मधुपर्कं चाप्यानयन्तु सुधन्वने ।

ब्रह्मन्नभ्यर्चनीयोऽसि श्वेता गौः पीवरी कृता ॥ 20॥

सुधन्वोवाच ।

उदकं मधुपर्कं च पथ एवार्पितं मम ।

प्रह्राद त्वं तु नौ प्रश्नं तथ्यं प्रब्रूहि पृच्छतोः ॥ 21॥

प्रह्लाद उवाच ।

पुर्तो वान्यो भवान्ब्रह्मन्साक्ष्ये चैव भवेत्स्थितः ।

तयोर्विवदतोः प्रश्नं कथमस्मद्विभो वदेत् ॥ 22॥

अथ यो नैव प्रब्रूयात्सत्यं वा यदि वानृतम् ।

एतत्सुधन्वन्पृच्छामि दुर्विवक्ता स्म किं वसेत् ॥ 23॥

सुधन्वोवाच ।

यां रात्रिमधिविन्ना स्त्री यां चैवाक्ष पराजितः ।

यां च भाराभितप्ताङ्गो दुर्विवक्ता स्म तां वसेत् ॥ 24॥

नगरे प्रतिरुद्धः सन्बहिर्द्वारे बुभुक्षितः ।

अमित्रान्भूयसः पश्यन्दुर्विवक्ता स्म तां वसेत् ॥ 25॥

पञ्च पश्वनृते हन्ति दश हन्ति गवानृते ।

शतमश्वानृते हन्ति सहस्रं पुरुषानृते ॥ 26॥

हन्ति जातानजातांश्च हिरण्यार्थोऽनृतं वदन् ।

सर्वं भूम्यनृते हन्ति मा स्म भूम्यनृतं वदीः ॥ 27॥

प्रह्लाद उवाच ।

मत्तः श्रेयानङ्गिरा वै सुधन्वा त्वद्विरोचन ।

मातास्य श्रेयसी मातुस्तस्मात्त्वं तेन वै जितः ॥ 28॥

विरोचन सुधन्वायं प्राणानामीश्वरस्तव ।

सुधन्वन्पुनरिच्छामि त्वया दत्तं विरोचनम् ॥ 29॥

सुधन्वोवाच ।

यद्धर्ममवृणीथास्त्वं न कामादनृतं वदीः ।

पुनर्ददामि ते तस्मात्पुत्रं प्रह्राद दुर्लभम् ॥ 30॥

एष प्रह्राद पुत्रस्ते मया दत्तो विरोचनः ।

पादप्रक्षालनं कुर्यात्कुमार्याः सन्निधौ मम ॥ 31॥

विदुर उवाच ।

तस्माद्राजेन्द्र भूम्यर्थे नानृतं वक्तुमर्हसि ।

मा गमः स सुतामात्योऽत्ययं पुत्राननुभ्रमन् ॥ 32॥

न देवा यष्टिमादाय रक्षन्ति पशुपालवत् ।

यं तु रक्षितुमिच्छन्ति बुद्ध्या संविभजन्ति तम् ॥ 33॥

यथा यथा हि पुरुषः कल्याणे कुरुते मनः ।

तथा तथास्य सर्वार्थाः सिध्यन्ते नात्र संशयः ॥ 34॥

न छन्दांसि वृजिनात्तारयन्ति

आयाविनं मायया वर्तमानम् ।

नीडं शकुन्ता इव जातपक्षाश्

छन्दांस्येनं प्रजहत्यन्तकाले ॥ 35॥

मत्तापानं कलहं पूगवैरं

भार्यापत्योरन्तरं ज्ञातिभेदम् ।

राजद्विष्टं स्त्रीपुमांसोर्विवादं

वर्ज्यान्याहुर्यश्च पन्थाः प्रदुष्ठः ॥ 36॥

सामुद्रिकं वणिजं चोरपूर्वं

शलाक धूर्तं च चिकित्सकं च ।

अरिं च मित्रं च कुशीलवं च

नैतान्साख्येष्वधिकुर्वीत सप्त ॥ 37॥

मानाग्निहोत्रमुत मानमौनं

मानेनाधीतमुत मानयज्ञः ।

एतानि चत्वार्यभयङ्कराणि

भयं प्रयच्छन्त्ययथा कृतानि ॥ 38॥

अगार दाही गरदः कुण्डाशी सोमविक्रयी ।

पर्व कारश्च सूची च मित्र ध्रुक्पारदारिकः ॥ 39॥

भ्रूणहा गुरु तल्पी च यश्च स्यात्पानपो द्विजः ।

अतितीक्ष्णश्च काकश्च नास्तिको वेद निन्दकः ॥ 40॥

स्रुव प्रग्रहणो व्रात्यः कीनाशश्चार्थवानपि ।

रक्षेत्युक्तश्च यो हिंस्यात्सर्वे ब्रह्मण्हणैः समाः ॥ 41॥

तृणोक्लया ज्ञायते जातरूपं

युगे भद्रो व्यवहारेण साधुः ।

शूरो भयेष्वर्थकृच्छ्रेषु धीरः

कृच्छ्रास्वापत्सु सुहृदश्चारयश् च ॥ 42॥

जरा रूपं हरति हि धैर्यमाशा

मृत्युः प्राणान्धर्मचर्यामसूया ।

क्रोधः श्रियं शीलमनार्य सेवा

ह्रियं कामः सर्वमेवाभिमानः ॥ 43॥

श्रीर्मङ्गलात्प्रभवति प्रागल्भ्यात्सम्प्रवर्धते ।

दाक्ष्यात्तु कुरुते मूलं संयमात्प्रतितिष्ठति ॥ 44॥

अष्टौ गुणाः पुरुषं दीपयन्ति

प्रज्ञा च कौल्यं च दमः श्रुतं च ।

पराक्रमश्चाबहु भाषिता च

दानं यथाशक्ति कृतज्ञता च ॥ 45॥

एतान्गुणांस्तात महानुभावान्

एको गुणः संश्रयते प्रसह्य ।

राजा यदा सत्कुरुते मनुष्यं

सर्वान्गुणानेष गुणोऽतिभाति ॥ 46॥

अष्टौ नृपेमानि मनुष्यलोके

स्वर्गस्य लोकस्य निदर्शनानि ।

चत्वार्येषामन्ववेतानि सद्भिश्

चत्वार्येषामन्ववयन्ति सन्तः ॥ 47॥

यज्ञो दानमध्ययनं तपश् च

चत्वार्येतान्यन्ववेतानि सद्भिः ।

दमः सत्यमार्जवमानृशंस्यं

चत्वार्येतान्यन्ववयन्ति सन्तः ॥ 48॥

न सा सभा यत्र न सन्ति वृद्धा

न ते वृद्धा ये न वदन्ति धर्मम् ।

नासौ हर्मो यतन सत्यमस्ति

न तत्सत्यं यच्छलेनानुविद्धम् ॥ 49॥

सत्यं रूपं श्रुतं विद्या कौल्यं शीलं बलं धनम् ।

शौर्यं च चिरभाष्यं च दशः संसर्गयोनयः ॥ 50॥

पापं कुर्वन्पापकीर्तिः पापमेवाश्नुते फलम् ।

पुण्यं कुर्वन्पुण्यकीर्तिः पुण्यमेवाश्नुते फलम् ॥ 51॥

पापं प्रज्ञां नाशयति क्रियमाणं पुनः पुनः ।

नष्टप्रज्ञः पापमेव नित्यमारभते नरः ॥ 52॥

पुण्यं प्रज्ञां वर्धयति क्रियमाणं पुनः पुनः ।

वृद्धप्रज्ञः पुण्यमेव नित्यमारभते नरः ॥ 53॥

असूयको दन्द शूको निष्ठुरो वैरकृन्नरः ।

स कृच्छ्रं महदाप्नोतो नचिरात्पापमाचरन् ॥ 54॥

अनसूयः कृतप्रज्ञः शोभनान्याचरन्सदा ।

अकृच्छ्रात्सुखमाप्नोति सर्वत्र च विराजते ॥ 55॥

प्रज्ञामेवागमयति यः प्राज्ञेभ्यः स पण्डितः ।

प्राज्ञो ह्यवाप्य धर्मार्थौ शक्नोति सुखमेधितुम् ॥ 56॥

दिवसेनैव तत्कुर्याद्येन रातौ सुखं वसेत् ।

अष्ट मासेन तत्कुर्याद्येन वर्षाः सुखं वसेत् ॥ 57॥

पूर्वे वयसि तत्कुर्याद्येन वृद्धसुखं वसेत् ।

यावज्जीवेन तत्कुर्याद्येन प्रेत्य सुखं वसेत् ॥ 58॥

जीर्णमन्नं प्रशंसन्ति भार्यं च गतयौवनाम् ।

शूरं विगतसङ्ग्रामं गतपारं तपस्विनम् ॥ 59॥

धनेनाधर्मलब्धेन यच्छिद्रमपिधीयते ।

असंवृतं तद्भवति ततोऽन्यदवदीर्यते ॥ 60॥

गुरुरात्मवतां शास्ता शासा राजा दुरात्मनाम् ।

अथ प्रच्छन्नपापानां शास्ता वैवस्वतो यमः ॥ 61॥

ऋषीणां च नदीनां च कुलानां च महामनाम् ।

प्रभवो नाधिगन्तव्यः स्त्रीणां दुश्चरितस्य च ॥ 62॥

द्विजातिपूजाभिरतो दाता ज्ञातिषु चार्जवी ।

क्षत्रियः स्वर्गभाग्राजंश्चिरं पालयते महीम् ॥ 63॥

सुवर्णपुष्पां पृथिवीं चिन्वन्ति पुरुषास्त्रयः ।

शूरश्च कृतविद्यश्च यश्च जानाति सेवितुम् ॥ 64॥

बुद्धिश्रेष्ठानि कर्माणि बाहुमध्यानि भारत ।

तानि जङ्घा जघन्यानि भारप्रत्यवराणि च ॥ 65॥

दुर्योधने च शकुनौ मूढे दुःशासने तथा ।

कर्णे चैश्वर्यमाधाय कथं त्वं भूतिमिच्छसि ॥ 66॥

सर्वैर्गुणैरुपेताश्च पाण्डवा भरतर्षभ ।

पितृवत्त्वयि वर्तन्ते तेषु वर्तस्व पुत्रवत् ॥ 67॥

॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि प्रजागरपर्वणि

विदुरहितवाक्ये पञ्चत्रिंशोऽध्यायः ॥ 35॥

Roman (IAST) Transliteration

|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi

vidurahitavākye pañcatriṃśo'dhyāyaḥ ||

dhṛtarāṣṭra uvāca |

brūhi bhūyo mahābuddhe dharmārthasahitaṃ vacaḥ |

śa‍ṛṇvato nāsti me tṛptirvicitrāṇīha bhāṣase || 1||

vidura uvāca |

sarvatīrtheṣu vā snānaṃ sarvabhūteṣu cārjavam |

ubhe ete same syātāmārjavaṃ vā viśiṣyate || 2||

ārjavaṃ pratipadyasva putreṣu satataṃ vibho |

iha kīrtiṃ parāṃ prāpya pretya svargamavāpsyasi || 3||

yāvatkīrtirmanuṣyasya puṇyā lokeṣu gīyate |

tāvatsa puruṣavyāghra svargaloke mahīyate || 4||

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |

virocanasya saṃvādaṃ keśinyarthe sudhanvanā || 5||

keśinyuvāca |

kiṃ brāhmaṇāḥ svicchreyāṃso ditijāḥ svidvirocana |

atha kena sma paryaṅkaṃ sudhanvā nādhirohati || 6||

virocana uvāca |

prājāpatyā hi vai śreṣṭhā vayaṃ keśini sattamāḥ |

asmākaṃ khalvime lokāḥ ke devāḥ ke dvijātayaḥ || 7||

keśinyuvāca |

ihaivāssva pratīkṣāva upasthāne virocana |

sudhanvā prātarāgantā paśyeyaṃ vāṃ samāgatau || 8||

virocana uvāca |

tathā bhadre kariṣyāmi yathā tvaṃ bhīru bhāṣase |

sudhanvānaṃ ca māṃ caiva prātardraṣṭāsi saṅgatau || 9||

vidura uvāca |

anvālabhe hiraṇmayaṃ prāhrāde'haṃ tavāsanam |

ekatvamupasampanno na tvāseyaṃ tvayā saha || 10||

virocana uvāca |

anvāharantu phalakaṃ kūrcaṃ vāpyatha vā bṛsīm |

sudhanvanna tvamarho'si mayā saha samāsanam || 11||

sudhanvovāca |

pitāpi te samāsīnamupāsītaiva māmadhaḥ |

bālaḥ sukhaidhito gehe na tvaṃ kiṃ cana budhyase || 12||

virocana uvāca |

hiraṇyaṃ ca gavāśvaṃ ca yadvittamasureṣu naḥ |

sudhanvanvipaṇe tena praśnaṃ pṛcchāva ye viduḥ || 13||

sudhanvovāca |

hiraṇyaṃ ca gavāśvaṃ ca tavaivāstu virocana |

prāṇayostu paṇaṃ kṛtvā praśnaṃ pṛcchāva ye viduḥ || 14||

virocana uvāca |

āvāṃ kutra gamiṣyāvaḥ prāṇayorvipaṇe kṛte |

na hi deveṣvahaṃ sthātā na manuṣyeṣu karhi cit || 15||

sudhanvovāca |

pitaraṃ te gamiṣyāvaḥ prāṇayorvipaṇe kṛte |

putrasyāpi sa hetorhi prahrādo nānṛtaṃ vadet || 16||

prahlāda uvāca |

imau tau sampradṛśyete yābhyāṃ na caritaṃ saha |

āśīviṣāviva kruddhāvekamārgamihāgatau || 17||

kiṃ vai sahaiva carato na purā carataḥ saha |

virocanaitatpṛcchāmi kiṃ te sakhyaṃ sudhanvanā || 18||

virocana uvāca |

na me sudhanvanā sakhyaṃ prāṇayorvipaṇāvahe |

prahrāda tattvāmṛpcchāmi mā praśnamanṛtaṃ vadīḥ || 19||

prahlāda uvāca |

udakaṃ madhuparkaṃ cāpyānayantu sudhanvane |

brahmannabhyarcanīyo'si śvetā gauḥ pīvarī kṛtā || 20||

sudhanvovāca |

udakaṃ madhuparkaṃ ca patha evārpitaṃ mama |

prahrāda tvaṃ tu nau praśnaṃ tathyaṃ prabrūhi pṛcchatoḥ || 21||

prahlāda uvāca |

purto vānyo bhavānbrahmansākṣye caiva bhavetsthitaḥ |

tayorvivadatoḥ praśnaṃ kathamasmadvibho vadet || 22||

atha yo naiva prabrūyātsatyaṃ vā yadi vānṛtam |

etatsudhanvanpṛcchāmi durvivaktā sma kiṃ vaset || 23||

sudhanvovāca |

yāṃ rātrimadhivinnā strī yāṃ caivākṣa parājitaḥ |

yāṃ ca bhārābhitaptāṅgo durvivaktā sma tāṃ vaset || 24||

nagare pratiruddhaḥ sanbahirdvāre bubhukṣitaḥ |

amitrānbhūyasaḥ paśyandurvivaktā sma tāṃ vaset || 25||

pañca paśvanṛte hanti daśa hanti gavānṛte |

śatamaśvānṛte hanti sahasraṃ puruṣānṛte || 26||

hanti jātānajātāṃśca hiraṇyārtho'nṛtaṃ vadan |

sarvaṃ bhūmyanṛte hanti mā sma bhūmyanṛtaṃ vadīḥ || 27||

prahlāda uvāca |

mattaḥ śreyānaṅgirā vai sudhanvā tvadvirocana |

mātāsya śreyasī mātustasmāttvaṃ tena vai jitaḥ || 28||

virocana sudhanvāyaṃ prāṇānāmīśvarastava |

sudhanvanpunaricchāmi tvayā dattaṃ virocanam || 29||

sudhanvovāca |

yaddharmamavṛṇīthāstvaṃ na kāmādanṛtaṃ vadīḥ |

punardadāmi te tasmātputraṃ prahrāda durlabham || 30||

eṣa prahrāda putraste mayā datto virocanaḥ |

pādaprakṣālanaṃ kuryātkumāryāḥ sannidhau mama || 31||

vidura uvāca |

tasmādrājendra bhūmyarthe nānṛtaṃ vaktumarhasi |

mā gamaḥ sa sutāmātyo'tyayaṃ putrānanubhraman || 32||

na devā yaṣṭimādāya rakṣanti paśupālavat |

yaṃ tu rakṣitumicchanti buddhyā saṃvibhajanti tam || 33||

yathā yathā hi puruṣaḥ kalyāṇe kurute manaḥ |

tathā tathāsya sarvārthāḥ sidhyante nātra saṃśayaḥ || 34||

na chandāṃsi vṛjināttārayanti

āyāvinaṃ māyayā vartamānam |

nīḍaṃ śakuntā iva jātapakṣāś

chandāṃsyenaṃ prajahatyantakāle || 35||

mattāpānaṃ kalahaṃ pūgavairaṃ

bhāryāpatyorantaraṃ jñātibhedam |

rājadviṣṭaṃ strīpumāṃsorvivādaṃ

varjyānyāhuryaśca panthāḥ praduṣṭhaḥ || 36||

sāmudrikaṃ vaṇijaṃ corapūrvaṃ

śalāka dhūrtaṃ ca cikitsakaṃ ca |

ariṃ ca mitraṃ ca kuśīlavaṃ ca

naitānsākhyeṣvadhikurvīta sapta || 37||

mānāgnihotramuta mānamaunaṃ

mānenādhītamuta mānayajñaḥ |

etāni catvāryabhayaṅkarāṇi

bhayaṃ prayacchantyayathā kṛtāni || 38||

agāra dāhī garadaḥ kuṇḍāśī somavikrayī |

parva kāraśca sūcī ca mitra dhrukpāradārikaḥ || 39||

bhrūṇahā guru talpī ca yaśca syātpānapo dvijaḥ |

atitīkṣṇaśca kākaśca nāstiko veda nindakaḥ || 40||

sruva pragrahaṇo vrātyaḥ kīnāśaścārthavānapi |

rakṣetyuktaśca yo hiṃsyātsarve brahmaṇhaṇaiḥ samāḥ || 41||

tṛṇoklayā jñāyate jātarūpaṃ

yuge bhadro vyavahāreṇa sādhuḥ |

śūro bhayeṣvarthakṛcchreṣu dhīraḥ

kṛcchrāsvāpatsu suhṛdaścārayaś ca || 42||

jarā rūpaṃ harati hi dhairyamāśā

mṛtyuḥ prāṇāndharmacaryāmasūyā |

krodhaḥ śriyaṃ śīlamanārya sevā

hriyaṃ kāmaḥ sarvamevābhimānaḥ || 43||

śrīrmaṅgalātprabhavati prāgalbhyātsampravardhate |

dākṣyāttu kurute mūlaṃ saṃyamātpratitiṣṭhati || 44||

aṣṭau guṇāḥ puruṣaṃ dīpayanti

prajñā ca kaulyaṃ ca damaḥ śrutaṃ ca |

parākramaścābahu bhāṣitā ca

dānaṃ yathāśakti kṛtajñatā ca || 45||

etānguṇāṃstāta mahānubhāvān

eko guṇaḥ saṃśrayate prasahya |

rājā yadā satkurute manuṣyaṃ

sarvānguṇāneṣa guṇo'tibhāti || 46||

aṣṭau nṛpemāni manuṣyaloke

svargasya lokasya nidarśanāni |

catvāryeṣāmanvavetāni sadbhiś

catvāryeṣāmanvavayanti santaḥ || 47||

yajño dānamadhyayanaṃ tapaś ca

catvāryetānyanvavetāni sadbhiḥ |

damaḥ satyamārjavamānṛśaṃsyaṃ

catvāryetānyanvavayanti santaḥ || 48||

na sā sabhā yatra na santi vṛddhā

na te vṛddhā ye na vadanti dharmam |

nāsau harmo yatana satyamasti

na tatsatyaṃ yacchalenānuviddham || 49||

satyaṃ rūpaṃ śrutaṃ vidyā kaulyaṃ śīlaṃ balaṃ dhanam |

śauryaṃ ca cirabhāṣyaṃ ca daśaḥ saṃsargayonayaḥ || 50||

pāpaṃ kurvanpāpakīrtiḥ pāpamevāśnute phalam |

puṇyaṃ kurvanpuṇyakīrtiḥ puṇyamevāśnute phalam || 51||

pāpaṃ prajñāṃ nāśayati kriyamāṇaṃ punaḥ punaḥ |

naṣṭaprajñaḥ pāpameva nityamārabhate naraḥ || 52||

puṇyaṃ prajñāṃ vardhayati kriyamāṇaṃ punaḥ punaḥ |

vṛddhaprajñaḥ puṇyameva nityamārabhate naraḥ || 53||

asūyako danda śūko niṣṭhuro vairakṛnnaraḥ |

sa kṛcchraṃ mahadāpnoto nacirātpāpamācaran || 54||

anasūyaḥ kṛtaprajñaḥ śobhanānyācaransadā |

akṛcchrātsukhamāpnoti sarvatra ca virājate || 55||

prajñāmevāgamayati yaḥ prājñebhyaḥ sa paṇḍitaḥ |

prājño hyavāpya dharmārthau śaknoti sukhamedhitum || 56||

divasenaiva tatkuryādyena rātau sukhaṃ vaset |

aṣṭa māsena tatkuryādyena varṣāḥ sukhaṃ vaset || 57||

pūrve vayasi tatkuryādyena vṛddhasukhaṃ vaset |

yāvajjīvena tatkuryādyena pretya sukhaṃ vaset || 58||

jīrṇamannaṃ praśaṃsanti bhāryaṃ ca gatayauvanām |

śūraṃ vigatasaṅgrāmaṃ gatapāraṃ tapasvinam || 59||

dhanenādharmalabdhena yacchidramapidhīyate |

asaṃvṛtaṃ tadbhavati tato'nyadavadīryate || 60||

gururātmavatāṃ śāstā śāsā rājā durātmanām |

atha pracchannapāpānāṃ śāstā vaivasvato yamaḥ || 61||

ṛṣīṇāṃ ca nadīnāṃ ca kulānāṃ ca mahāmanām |

prabhavo nādhigantavyaḥ strīṇāṃ duścaritasya ca || 62||

dvijātipūjābhirato dātā jñātiṣu cārjavī |

kṣatriyaḥ svargabhāgrājaṃściraṃ pālayate mahīm || 63||

suvarṇapuṣpāṃ pṛthivīṃ cinvanti puruṣāstrayaḥ |

śūraśca kṛtavidyaśca yaśca jānāti sevitum || 64||

buddhiśreṣṭhāni karmāṇi bāhumadhyāni bhārata |

tāni jaṅghā jaghanyāni bhārapratyavarāṇi ca || 65||

duryodhane ca śakunau mūḍhe duḥśāsane tathā |

karṇe caiśvaryamādhāya kathaṃ tvaṃ bhūtimicchasi || 66||

sarvairguṇairupetāśca pāṇḍavā bharatarṣabha |

pitṛvattvayi vartante teṣu vartasva putravat || 67||

|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi

vidurahitavākye pañcatriṃśo'dhyāyaḥ || 35||