Chanakya Niti - Chaturtho'dhyayah

ॐ

चाणक्य नीति - चतुर्थोऽध्यायः

Chanakya Devanagari

आयुः कर्म च वित्तं च विद्या निधनमेव च ।

पञ्चैतानि हि सृज्यन्ते गर्भस्थस्यैव देहिनः ॥ 01 ॥

साधुभ्यस्ते निवर्तन्ते पुत्रमित्राणि बान्धवाः ।

ये च तैः सह गन्तारस्तद्धर्मात्सुकृतं कुलम् ॥ 02 ॥

दर्शनध्यानसंस्पर्शैर्मत्सी कूर्मी च पक्षिणी ।

शिशुं पालयते नित्यं तथा सज्जन-सङ्गतिः ॥ 03 ॥

यावत्स्वस्थो ह्ययं देहो यावन्मृत्युश्च दूरतः ।

तावदात्महितं कुर्यात्प्राणान्ते किं करिष्यति ॥ 04 ॥

कामधेनुगुणा विद्या ह्यकाले फलदायिनी ।

प्रवासे मातृसदृशी विद्या गुप्तं धनं स्मृतम् ॥ 05 ॥

एकोऽपि गुणवान्पुत्रो निर्गुणेन शतेन किम् ।

एकश्चन्द्रस्तमो हन्ति न च ताराः सहस्रशः ॥ 06 ॥

मूर्खश्चिरायुर्जातोऽपि तस्माज्जातमृतो वरः ।

मृतः स चाल्पदुःखाय यावज्जीवं जडो दहेत् ॥ 07 ॥

कुग्रामवासः कुलहीनसेवा

कुभोजनं क्रोधमुखी च भार्या ।

पुत्रश्च मूर्खो विधवा च कन्या

विनाग्निना षट्प्रदहन्ति कायम् ॥ 08 ॥

किं तया क्रियते धेन्वा या न दोग्ध्री न गर्भिणी ।

कोऽर्थः पुत्रेण जातेन यो न विद्वान् न भक्तिमान् ॥ 09 ॥

संसारतापदग्धानां त्रयो विश्रान्तिहेतवः ।

अपत्यं च कलत्रं च सतां सङ्गतिरेव च ॥ 10 ॥

सकृज्जल्पन्ति राजानः सकृज्जल्पन्ति पण्डिताः ।

सकृत्कन्याः प्रदीयन्ते त्रीण्येतानि सकृत्सकृत् ॥ 11 ॥

एकाकिना तपो द्वाभ्यां पठनं गायनं त्रिभिः ।

चतुर्भिर्गमनं क्षेत्रं पञ्चभिर्बहुभी रणः ॥ 12 ॥

सा भार्या या शुचिर्दक्षा सा भार्या या पतिव्रता ।

सा भार्या या पतिप्रीता सा भार्या सत्यवादिनी ॥ 13 ॥

अपुत्रस्य गृहं शून्यं दिशः शून्यास्त्वबान्धवाः ।

मूर्खस्य हृदयं शून्यं सर्वशून्या दरिद्रता ॥ 14 ॥

अनभ्यासे विषं शास्त्रमजीर्णे भोजनं विषम् ।

दरिद्रस्य विषं गोष्ठी वृद्धस्य तरुणी विषम् ॥ 15 ॥

त्यजेद्धर्मं दयाहीनं विद्याहीनं गुरुं त्यजेत् ।

त्यजेत्क्रोधमुखीं भार्यां निःस्नेहान्बान्धवांस्त्यजेत् ॥ 16 ॥

अध्वा जरा देहवतां पर्वतानां जलं जरा ।

अमैथुनं जरा स्त्रीणां वस्त्राणामातपो जरा ॥ 17 ॥

कः कालः कानि मित्राणि को देशः कौ व्ययागमौ ।

कश्चाहं का च मे शक्तिरिति चिन्त्यं मुहुर्मुहुः ॥ 18 ॥

अग्निर्देवो द्विजातीनां मुनीनां हृदि दैवतम् ।

प्रतिमा स्वल्पबुद्धीनां सर्वत्र समदर्शिनः ॥ 19 ॥

Roman (IAST) Transliteration

āyuḥ karma ca vittaṃ ca vidyā nidhanameva ca |

pañcaitāni hi sṛjyante garbhasthasyaiva dehinaḥ || 01 ||

sādhubhyaste nivartante putramitrāṇi bāndhavāḥ |

ye ca taiḥ saha gantārastaddharmātsukṛtaṃ kulam || 02 ||

darśanadhyānasaṃsparśairmatsī kūrmī ca pakṣiṇī |

śiśuṃ pālayate nityaṃ tathā sajjana-saṅgatiḥ || 03 ||

yāvatsvastho hyayaṃ deho yāvanmṛtyuśca dūrataḥ |

tāvadātmahitaṃ kuryātprāṇānte kiṃ kariṣyati || 04 ||

kāmadhenuguṇā vidyā hyakāle phaladāyinī |

pravāse mātṛsadṛśī vidyā guptaṃ dhanaṃ smṛtam || 05 ||

eko'pi guṇavānputro nirguṇena śatena kim |

ekaścandrastamo hanti na ca tārāḥ sahasraśaḥ || 06 ||

mūrkhaścirāyurjāto'pi tasmājjātamṛto varaḥ |

mṛtaḥ sa cālpaduḥkhāya yāvajjīvaṃ jaḍo dahet || 07 ||

kugrāmavāsaḥ kulahīnasevā

kubhojanaṃ krodhamukhī ca bhāryā |

putraśca mūrkho vidhavā ca kanyā

vināgninā ṣaṭpradahanti kāyam || 08 ||

kiṃ tayā kriyate dhenvā yā na dogdhrī na garbhiṇī |

ko'rthaḥ putreṇa jātena yo na vidvān na bhaktimān || 09 ||

saṃsāratāpadagdhānāṃ trayo viśrāntihetavaḥ |

apatyaṃ ca kalatraṃ ca satāṃ saṅgatireva ca || 10 ||

sakṛjjalpanti rājānaḥ sakṛjjalpanti paṇḍitāḥ |

sakṛtkanyāḥ pradīyante trīṇyetāni sakṛtsakṛt || 11 ||

ekākinā tapo dvābhyāṃ paṭhanaṃ gāyanaṃ tribhiḥ |

caturbhirgamanaṃ kṣetraṃ pañcabhirbahubhī raṇaḥ || 12 ||

sā bhāryā yā śucirdakṣā sā bhāryā yā pativratā |

sā bhāryā yā patiprītā sā bhāryā satyavādinī || 13 ||

aputrasya gṛhaṃ śūnyaṃ diśaḥ śūnyāstvabāndhavāḥ |

mūrkhasya hṛdayaṃ śūnyaṃ sarvaśūnyā daridratā || 14 ||

anabhyāse viṣaṃ śāstramajīrṇe bhojanaṃ viṣam |

daridrasya viṣaṃ goṣṭhī vṛddhasya taruṇī viṣam || 15 ||

tyajeddharmaṃ dayāhīnaṃ vidyāhīnaṃ guruṃ tyajet |

tyajetkrodhamukhīṃ bhāryāṃ niḥsnehānbāndhavāṃstyajet || 16 ||

adhvā jarā dehavatāṃ parvatānāṃ jalaṃ jarā |

amaithunaṃ jarā strīṇāṃ vastrāṇāmātapo jarā || 17 ||

kaḥ kālaḥ kāni mitrāṇi ko deśaḥ kau vyayāgamau |

kaścāhaṃ kā ca me śaktiriti cintyaṃ muhurmuhuḥ || 18 ||

agnirdevo dvijātīnāṃ munīnāṃ hṛdi daivatam |

pratimā svalpabuddhīnāṃ sarvatra samadarśinaḥ || 19 ||