📄 Save this Stotram as PDF Click the button to open the Save dialog
How to save: 1 Click "Save as PDF" → 2 A dialog opens → 3 Choose "Save as PDF" as printer → 4 Click Save
ॐ
3.43 അരണ്യകാണ്ഡ - ത്രിചത്വാരിംശ സര്ഗഃ
3.43 Aranyakanda - Trichatvarimsha Sargah
Valmiki Malayalam
ശ്രീമദ്വാല്മീകീയ രാമായണേ അരണ്യകാണ്ഡമ് ।
അഥ ത്രിചത്വാരിംശസ്സര്ഗഃ ।
സാ തം സമ്പ്രേക്ഷ്യ സുശ്രോണീ കുസുമാന്യപചിന്വതീ ।
ഹേമരാജതവര്ണാഭ്യാം പാര്ശ്വാഭ്യാമുപശോഭിതമ് ॥ 1 ॥
പ്രഹൃഷ്ടാ ചാനവദ്യാങ്ഗീ മൃഷ്ടഹാടകവര്ണിനീ ।
ഭര്താരമപി ചക്രന്ദ ലക്ഷ്മണം ചാപി സായുധമ് ॥ 2 ॥
തയാഽഽഹൂതൌ നരവ്യാഘ്രൌ വൈദേഹ്യാ രാമലക്ഷ്മണൌ ।
വീക്ഷമാണൌ തു തൌ ദേശം തദാ ദദൃശതുര്മൃഗമ് ॥ 3 ॥
ശങ്കമാനസ്തു തം ദൃഷ്ട്വാ ലക്ഷ്മണോ രാമമബ്രവീത് ।
തമേവൈനമഹം മന്യേ മാരീചം രാക്ഷസം മൃഗമ് ॥ 4 ॥
ചരന്തോമൃഗയാം ഹൃഷ്ടാഃ പാപേനോപാധിനാ വനേ ।
അനേന നിഹതാ രാജന് രാജാനഃ കാമരൂപിണാ ॥ 5 ॥
അസ്യ മായാവിദോ മായാമൃഗരൂപമിദം കൃതമ് ।
ഭാനുമത്പുരുഷവ്യാഘ്ര ഗന്ധര്വപുരസന്നിഭമ് ॥ 6 ॥
മൃഗോ ഹ്യേവംവിധോ രത്നവിചിത്രോ നാസ്തി രാഘവ ।
ജഗത്യാം ജഗതീനാഥ മായൈഷാ ഹി ന സംശയഃ ॥ 7 ॥
ഏവം ബ്രുവാണം കാകുത്സ്ഥം പ്രതിവാര്യ ശുചിസ്മിതാ ।
ഉവാച സീതാ സംഹൃഷ്ടാ ചര്മണാ ഹൃതചേതനാ ॥ 8 ॥
ആര്യപുത്രാഭിരാമോഽസൌ മൃഗോ ഹരതി മേ മനഃ ।
ആനയൈനം മഹാബാഹോ ക്രീഡാര്ഥം നോ ഭവിഷ്യതി ॥ 9 ॥
ഇഹാശ്രമപദേഽസ്മാകം ബഹവഃ പുണ്യദര്ശനാഃ ।
മൃഗാശ്ചരന്തി സഹിതാശ്ചമരാസ്സൃമരാസ്തഥാ ॥ 10 ॥
ഋക്ഷാഃ പൃഷതസങ്ഘാശ്ച വാനരാഃ കിന്നരാസ്തഥാ ।
വിചരന്തി മഹാബാഹോ രുപശ്രേഷ്ഠാ മനോഹരാഃ ॥ 11 ॥
ന ചാസ്യ സദൃശോ രാജന്ദൃഷ്ടപൂര്വോ മൃഗോ മയാ ।
തേജസാ ക്ഷമയാ ദീപ്ത്യാ യഥാഽയം മൃഗസത്തമഃ ॥ 12 ॥
നാനാവര്ണവിചിത്രാങ്ഗോ രത്നബിന്ദുസമാചിതഃ ।
ദ്യോതയന്വനമവ്യഗ്രം ശോഭതേ ശശിസന്നിഭഃ ॥ 13 ॥
അഹോ രൂപമഹോ ലക്ഷ്മീസ്സ്വരസമ്പച്ച ശോഭനാ ।
മൃഗോഽദ്ഭുതോ വിചിത്രാങ്ഗോ ഹൃദയം ഹരതീവ മേ ॥ 14 ॥
യദി ഗ്രഹണമഭ്യേതി ജീവന്നേവ മൃഗസ്തവ ।
ആശ്ചര്യഭൂതം ഭവതി വിസ്മയം ജനയിഷ്യതി ॥ 15 ॥
സമാപ്തവനവാസാനാം രാജ്യസ്ഥാനാം ച നഃ പുനഃ ।
അന്തഃപുരവിഭൂഷാര്ഥോ മൃഗ ഏഷ ഭവിഷ്യതി ॥ 16 ॥
ഭരതസ്യാര്യപുത്രസ്യ ശ്വശ്രൂണാം മമ ച പ്രഭോ ।
മൃഗരൂപമിദം വ്യക്തം വിസ്മയം ജനയിഷ്യതി ॥ 17 ॥
ജീവന്ന യദി തേഽഭ്യേതി ഗ്രഹണം മൃഗസത്തമഃ ।
അജിനം നരശാര്ദൂല രുചിരം മേ ഭവിഷ്യതി ॥ 18 ॥
നിഹതസ്യാസ്യ സത്ത്വസ്യ ജാമ്ബൂനദമയത്വചി ।
ശഷ്പബൃസ്യാം വിനീതായാമിച്ഛാമ്യഹമുപാസിതുമ് ॥ 19 ॥
കാമവൃത്തമിദം രൌദ്രം സ്ത്രീണാമസദൃശം മതമ് ।
വപുഷാ ത്വസ്യ സത്ത്വസ്യ വിസ്മയോ ജനിതോ മമ ॥ 20 ॥
തേന കാഞ്ചനവര്ണേന മണിപ്രവരശൃങ്ഗിണാ ।
തരുണാദിത്യവര്ണേന നക്ഷത്രപഥവര്ചസാ ॥ 21 ॥
ബഭൂവ രാഘവസ്യാപി മനോ വിസ്മയമാഗതമ് ।
ഏവം സീതാവചഃ ശ്രുത്വാ തം ദൃഷ്ട്വാ മൃഗമദ്ഭുതമ് ॥ 22 ॥
ലോഭിതസ്തേന രൂപേണ സീതയാ ച പ്രചോദിതഃ ।
ഉവാച രാഘവോ ഹൃഷ്ടോ ഭ്രാതരം ലക്ഷ്മണം വചഃ ॥ 23 ॥
പശ്യ ലക്ഷ്മണ വൈദേഹ്യാഃ സ്പൃഹാം മൃഗഗതാമിമാമ് ।
രൂപശ്രേഷ്ഠതയാ ഹ്യേഷ മൃഗോഽദ്യ ന ഭവിഷ്യതി ॥ 24 ॥
ന വനേ നന്ദനോദ്ധേശേ ന ചൈത്രരഥസംശ്രയേ ।
കുതഃപൃഥിവ്യാം സൌമിത്രേ യോഽസ്യ കശ്ചിത്സമോ മൃഗഃ ॥ 25 ॥
പ്രതിലോമാനുലോമാശ്ച രുചിരാ രോമരാജയഃ ।
ശോഭന്തേ മൃഗമാശ്രിത്യ ചിത്രാഃ കനകബിന്ദവഃ ॥ 26 ॥
പശ്യാസ്യ ജൃമ്ഭമാണസ്യ ദീപ്താമഗ്നിശിഖോപമാമ് ।
ജിഹ്വാം മുഖാന്നിസ്സരന്തീം മേഘാദിവ ശതഹ്രദാമ് ॥ 27 ॥
മസാരഗല്ലര്കമുഖശ്ശങ്ഖമുക്താനിഭോദരഃ ।
കസ്യ നാമാഭിരൂപ്യോഽസൌ ന മനോ ലോഭയേന്മൃഗഃ ॥ 28 ॥
കസ്യ രൂപമിദം ദൃഷ്ട്വാ ജാമ്ബൂനദ മയപ്രഭമ് ।
നാനാരത്നമയം ദിവ്യം ന മനോ വിസ്മയം വ്രജേത് ॥ 29 ॥
മാംസഹേതോരപി മൃഗാന്വിനോദാര്ഥം ച ധന്വനഃ ।
ഘ്നന്തി ലക്ഷ്മണ രാജാനോ മൃഗയായാം മഹാവനേ ॥ 30 ॥
ധനാനി വ്യവസായേന വിചീയന്തേ മഹാവനേ ।
ധാതവോ വിവിധാശ്ചാപി മണിരത്നസുവര്ണിനഃ ॥ 31 ॥
തത്സാരമഖിലം നൃണാം ധനം നിചയവര്ധനമ് ।
മനസാ ചിന്തിതം സര്വം യഥാ ശുക്രസ്യ ലക്ഷ്മണ ॥ 32 ॥
അര്ഥീ യേനാര്ഥകൃത്യേന സംവ്രജത്യവിചാരയന് ।
തമര്ഥമര്ഥശാസ്ത്രജ്ഞാഃ പ്രാഹുരര്ഥ്യാശ്ച ലക്ഷ്മണ ॥ 33 ॥
ഏതസ്യ മൃഗരത്നസ്യ പരാര്ധ്യേ കാഞ്ചനത്വചി ।
ഉപവേക്ഷ്യതി വൈദേഹീ മയാ സഹ സുമധ്യമാ ॥ 34 ॥
ന കാദലീ ന പ്രിയകീ ന പ്രവേണീ ന ചാവികീ ।
ഭവേദേതസ്യ സദൃശീ സ്പര്ശനേനേതി മേ മതിഃ ॥ 35 ॥
ഏഷ ചൈവ മൃഗശ്ശ്രീമാന് യശ്ച ദിവ്യോ നഭശ്ചരഃ ।
ഉഭാവേതൌ മൃഗൌ ദിവ്യൌ താരാമൃഗമഹീമൃഗൌ ॥ 36 ॥
യദി വാഽയം തഥാ യന്മാം ഭവേദ്വദസി ലക്ഷ്മണ ।
മായൈഷാ രാക്ഷസസ്യേതി കര്തവ്യോസ്യ വധോ മയാ ॥ 37 ॥
ഏതേന ഹി നൃശംസേന മാരീചേനാകൃതാത്മനാ ।
വനേ വിചരതാ പൂര്വം ഹിംസിതാ മുനിപുങ്ഗവാഃ ॥ 38 ॥
ഉത്ഥായ ബഹവോ യേന മൃഗയായാം ജനാധിപാഃ ।
നിഹതാഃ പരമേഷ്വാസാസ്തസ്മാദ്വധ്യസ്ത്വയം മൃഗഃ ॥ 39 ॥
പുരസ്താദിഹ വാതാപിഃ പരിഭൂയ തപസ്വിനഃ ।
ഉദരസ്ഥോ ദ്വിജാന്ഹന്തിസ്വഗര്ഭോഽശ്വതരീമിവ ॥ 40 ॥
സ കദാചിച്ചിരാല്ലോഭാദാസസാദ മഹാമുനിമ് ।
അഗസ്ത്യം തേജസാ യുക്തം ഭക്ഷസ്തസ്യ ബഭൂവ ഹ ॥ 41 ॥
സമുത്ഥാനേ വ തദ്രൂപം കര്തുകാമം സമീക്ഷ്യ തമ് ।
ഉത്സ്മയിത്വാ തു ഭഗവാന്വാതാപിമിദമബ്രവീത് ॥ 42 ॥
ത്വയാഽവിഗണ്യ വാതാപേ പരിഭൂതാസ്സ്വതേജസാ ।
ജീവലോകേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാസ്തസ്മാദസി ജരാം ഗതഃ ॥ 43 ॥
തദേവം ന ഭവേദ്രക്ഷോവാതാപിരിവ ലക്ഷ്മണ ।
മദ്വിധം യോഽതിമന്യേത ധര്മനിത്യം ജിതേന്ദ്രിയമ് ॥ 44 ॥
ഭവേദ്ധതോഽയം വാതാപിരഗസ്ത്യേനേവ മാം ഗതഃ ।
ഇഹ ത്വം ഭവ സന്നദ്ദോ യന്ത്രിതോ രക്ഷ മൈഥിലീമ് ॥ 45 ॥
അസ്യാമായത്തമസ്മാകം യത്കൃത്യം രഘുനന്ദന ।
അഹമേനം വധിഷ്യാമി ഗ്രഹീഷ്യാമ്യപി വാ മൃഗമ് ॥ 46 ॥
യാവദ്ഗച്ഛാമി സൌമിത്രേ മൃഗമാനയിതും ദ്രുതമ് ।
പശ്യ ലക്ഷ്മണ വൈദേഹീം മൃഗത്വചി ഗതസ്പൃഹാമ് ॥ 47 ॥
ത്വചാ പ്രധാനയാ ഹ്യേഷ മൃഗോഽദ്യ ന ഭവിഷ്യതി ।
അപ്രമത്തേന തേ ഭാവ്യമാശ്രമസ്ഥേന സീതയാ ॥ 48 ॥
യാവത്പൃഷതമേകേന സായകേന നിഹന്മ്യഹമ് ।
ഹത്വൈതച്ചര്മ ചാദായ ശീഘ്രമേഷ്യാമി ലക്ഷ്മണ ॥ 49 ॥
പ്രദക്ഷിണേനാതിബലേന പക്ഷിണാ ജടായുഷാ ബുദ്ധിമതാ ച ലക്ഷ്മണ ।
ഭവാപ്രമത്തഃ പരിഗൃഹ്യ മൈഥിലീം പ്രതിക്ഷണം സര്വത ഏവ ശങ്കിതഃ ॥ 50 ॥
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയ ആദികാവ്യേ അരണ്യകാണ്ഡേ ത്രിചത്വാരിംശസ്സര്ഗഃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |
atha tricatvāriṃśassargaḥ |
sā taṃ samprekṣya suśroṇī kusumānyapacinvatī |
hemarājatavarṇābhyāṃ pārśvābhyāmupaśobhitam || 1 ||
prahṛṣṭā cānavadyāṅgī mṛṣṭahāṭakavarṇinī |
bhartāramapi cakranda lakṣmaṇaṃ cāpi sāyudham || 2 ||
tayā''hūtau naravyāghrau vaidehyā rāmalakṣmaṇau |
vīkṣamāṇau tu tau deśaṃ tadā dadṛśaturmṛgam || 3 ||
śaṅkamānastu taṃ dṛṣṭvā lakṣmaṇo rāmamabravīt |
tamevainamahaṃ manye mārīcaṃ rākṣasaṃ mṛgam || 4 ||
carantomṛgayāṃ hṛṣṭāḥ pāpenopādhinā vane |
anena nihatā rājan rājānaḥ kāmarūpiṇā || 5 ||
asya māyāvido māyāmṛgarūpamidaṃ kṛtam |
bhānumatpuruṣavyāghra gandharvapurasannibham || 6 ||
mṛgo hyevaṃvidho ratnavicitro nāsti rāghava |
jagatyāṃ jagatīnātha māyaiṣā hi na saṃśayaḥ || 7 ||
evaṃ bruvāṇaṃ kākutsthaṃ prativārya śucismitā |
uvāca sītā saṃhṛṣṭā carmaṇā hṛtacetanā || 8 ||
āryaputrābhirāmo'sau mṛgo harati me manaḥ |
ānayainaṃ mahābāho krīḍārthaṃ no bhaviṣyati || 9 ||
ihāśramapade'smākaṃ bahavaḥ puṇyadarśanāḥ |
mṛgāścaranti sahitāścamarāssṛmarāstathā || 10 ||
ṛkṣāḥ pṛṣatasaṅghāśca vānarāḥ kinnarāstathā |
vicaranti mahābāho rupaśreṣṭhā manoharāḥ || 11 ||
na cāsya sadṛśo rājandṛṣṭapūrvo mṛgo mayā |
tejasā kṣamayā dīptyā yathā'yaṃ mṛgasattamaḥ || 12 ||
nānāvarṇavicitrāṅgo ratnabindusamācitaḥ |
dyotayanvanamavyagraṃ śobhate śaśisannibhaḥ || 13 ||
aho rūpamaho lakṣmīssvarasampacca śobhanā |
mṛgo'dbhuto vicitrāṅgo hṛdayaṃ haratīva me || 14 ||
yadi grahaṇamabhyeti jīvanneva mṛgastava |
āścaryabhūtaṃ bhavati vismayaṃ janayiṣyati || 15 ||
samāptavanavāsānāṃ rājyasthānāṃ ca naḥ punaḥ |
antaḥpuravibhūṣārtho mṛga eṣa bhaviṣyati || 16 ||
bharatasyāryaputrasya śvaśrūṇāṃ mama ca prabho |
mṛgarūpamidaṃ vyaktaṃ vismayaṃ janayiṣyati || 17 ||
jīvanna yadi te'bhyeti grahaṇaṃ mṛgasattamaḥ |
ajinaṃ naraśārdūla ruciraṃ me bhaviṣyati || 18 ||
nihatasyāsya sattvasya jāmbūnadamayatvaci |
śaṣpabṛsyāṃ vinītāyāmicchāmyahamupāsitum || 19 ||
kāmavṛttamidaṃ raudraṃ strīṇāmasadṛśaṃ matam |
vapuṣā tvasya sattvasya vismayo janito mama || 20 ||
tena kāñcanavarṇena maṇipravaraśṛṅgiṇā |
taruṇādityavarṇena nakṣatrapathavarcasā || 21 ||
babhūva rāghavasyāpi mano vismayamāgatam |
evaṃ sītāvacaḥ śrutvā taṃ dṛṣṭvā mṛgamadbhutam || 22 ||
lobhitastena rūpeṇa sītayā ca pracoditaḥ |
uvāca rāghavo hṛṣṭo bhrātaraṃ lakṣmaṇaṃ vacaḥ || 23 ||
paśya lakṣmaṇa vaidehyāḥ spṛhāṃ mṛgagatāmimām |
rūpaśreṣṭhatayā hyeṣa mṛgo'dya na bhaviṣyati || 24 ||
na vane nandanoddheśe na caitrarathasaṃśraye |
kutaḥpṛthivyāṃ saumitre yo'sya kaścitsamo mṛgaḥ || 25 ||
pratilomānulomāśca rucirā romarājayaḥ |
śobhante mṛgamāśritya citrāḥ kanakabindavaḥ || 26 ||
paśyāsya jṛmbhamāṇasya dīptāmagniśikhopamām |
jihvāṃ mukhānnissarantīṃ meghādiva śatahradām || 27 ||
masāragallarkamukhaśśaṅkhamuktānibhodaraḥ |
kasya nāmābhirūpyo'sau na mano lobhayenmṛgaḥ || 28 ||
kasya rūpamidaṃ dṛṣṭvā jāmbūnada mayaprabham |
nānāratnamayaṃ divyaṃ na mano vismayaṃ vrajet || 29 ||
māṃsahetorapi mṛgānvinodārthaṃ ca dhanvanaḥ |
ghnanti lakṣmaṇa rājāno mṛgayāyāṃ mahāvane || 30 ||
dhanāni vyavasāyena vicīyante mahāvane |
dhātavo vividhāścāpi maṇiratnasuvarṇinaḥ || 31 ||
tatsāramakhilaṃ nṛṇāṃ dhanaṃ nicayavardhanam |
manasā cintitaṃ sarvaṃ yathā śukrasya lakṣmaṇa || 32 ||
arthī yenārthakṛtyena saṃvrajatyavicārayan |
tamarthamarthaśāstrajñāḥ prāhurarthyāśca lakṣmaṇa || 33 ||
etasya mṛgaratnasya parārdhye kāñcanatvaci |
upavekṣyati vaidehī mayā saha sumadhyamā || 34 ||
na kādalī na priyakī na praveṇī na cāvikī |
bhavedetasya sadṛśī sparśaneneti me matiḥ || 35 ||
eṣa caiva mṛgaśśrīmān yaśca divyo nabhaścaraḥ |
ubhāvetau mṛgau divyau tārāmṛgamahīmṛgau || 36 ||
yadi vā'yaṃ tathā yanmāṃ bhavedvadasi lakṣmaṇa |
māyaiṣā rākṣasasyeti kartavyosya vadho mayā || 37 ||
etena hi nṛśaṃsena mārīcenākṛtātmanā |
vane vicaratā pūrvaṃ hiṃsitā munipuṅgavāḥ || 38 ||
utthāya bahavo yena mṛgayāyāṃ janādhipāḥ |
nihatāḥ parameṣvāsāstasmādvadhyastvayaṃ mṛgaḥ || 39 ||
purastādiha vātāpiḥ paribhūya tapasvinaḥ |
udarastho dvijānhantisvagarbho'śvatarīmiva || 40 ||
sa kadāciccirāllobhādāsasāda mahāmunim |
agastyaṃ tejasā yuktaṃ bhakṣastasya babhūva ha || 41 ||
samutthāne va tadrūpaṃ kartukāmaṃ samīkṣya tam |
utsmayitvā tu bhagavānvātāpimidamabravīt || 42 ||
tvayā'vigaṇya vātāpe paribhūtāssvatejasā |
jīvaloke dvijaśreṣṭhāstasmādasi jarāṃ gataḥ || 43 ||
tadevaṃ na bhavedrakṣovātāpiriva lakṣmaṇa |
madvidhaṃ yo'timanyeta dharmanityaṃ jitendriyam || 44 ||
bhaveddhato'yaṃ vātāpiragastyeneva māṃ gataḥ |
iha tvaṃ bhava sannaddo yantrito rakṣa maithilīm || 45 ||
asyāmāyattamasmākaṃ yatkṛtyaṃ raghunandana |
ahamenaṃ vadhiṣyāmi grahīṣyāmyapi vā mṛgam || 46 ||
yāvadgacchāmi saumitre mṛgamānayituṃ drutam |
paśya lakṣmaṇa vaidehīṃ mṛgatvaci gataspṛhām || 47 ||
tvacā pradhānayā hyeṣa mṛgo'dya na bhaviṣyati |
apramattena te bhāvyamāśramasthena sītayā || 48 ||
yāvatpṛṣatamekena sāyakena nihanmyaham |
hatvaitaccarma cādāya śīghrameṣyāmi lakṣmaṇa || 49 ||
pradakṣiṇenātibalena pakṣiṇā jaṭāyuṣā buddhimatā ca lakṣmaṇa |
bhavāpramattaḥ parigṛhya maithilīṃ pratikṣaṇaṃ sarvata eva śaṅkitaḥ || 50 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe tricatvāriṃśassargaḥ ||
InfoLyter.in — Sacred Vedic Knowledge Portal · Free forever