2.52 Ayodhyakanda - Dvipanchasha Sargah

ॐ

2.52 അയോധ്യാകാണ്ഡ - ദ്വിപഞ്ചാശ സര്ഗഃ

Valmiki Malayalam

ശ്രീമദ്വാല്മീകീയ രാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡമ് ।

അഥ ദ്വിപഞ്ചാശസ്സര്ഗഃ ।

പ്രഭാതായാം തു ശര്വര്യാം പൃഥുവക്ഷാ മഹായശാഃ ।

ഉവാച രാമഃ സൌമിത്രിം ലക്ഷ്മണം ശുഭലക്ഷണമ് ॥ 1 ॥

ഭാസ്കരോദയകാലോഽയം ഗതാ ഭഗവതീ നിശാ ।

അസൌ സുകൃഷ്ണോ വിഹഗഃ കോകിലസ്താത കൂജതി ॥ 2 ॥

ബര്ഹിണാനാം ച നിര്ഘോഷഃ ശ്രൂയതേ നദതാം വനേ ।

തരാമ ജാഹ്നവീം സൌമ്യ ശീഘ്രഗാം സാഗരങ്ഗമാമ് ॥ 3 ॥

വിജ്ഞായ രാമസ്യ വചഃ സൌമിത്രിര്മിത്രനന്ദനഃ ।

ഗുഹമാമന്ത്ര്യ സൂതം ച സോഽതിഷ്ഠദ്ഭ്രാതുരഗ്രതഃ ॥ 4 ॥

സ തു രാമസ്യ വചനം നിശമ്യ പ്രതിഗൃഹ്യ ച ।

സ്ഥപതിസ്തൂര്ണമാഹൂയ സചിവാനിദമബ്രവീത് ॥ 5 ॥

അസ്യ വാഹനസംയുക്താം കര്ണഗ്രാഹവതീം ശുഭാമ് ।

സുപ്രതാരാം ദൃഢാം തീര്ഥേ ശീഘ്രം നാവമുപാഹര ॥ 6 ॥

തം നിശമ്യ സമാദേശം ഗുഹാമാത്യഗണോ മഹാന് ।

ഉപോഹ്യ രുചിരാം നാവം ഗുഹായ പ്രത്യവേദയത് ॥ 7 ॥

തതഃ സ പ്രാഞ്ജലിര്ഭൂത്വാ ഗുഹോ രാഘവമബ്രവീത് ।

ഉപസ്ഥിതേയം നൌര്ദേവ ഭൂയഃ കിം കരവാണി തേ ॥ 8 ॥

തവാമരസുതപ്രഖ്യ തര്തും സാഗരഗാം നദീമ് ।

നൌരിയം പുരുഷവ്യാഘ്ര താം ത്വമാരോഹ സുവ്രത ॥ 9 ॥

അഥോവാച മഹാതേജാ രാമോ ഗുഹമിദം വചഃ ।

കൃതകാമോഽസ്മി ഭവതാ ശീഘ്രമാരോപ്യതാമിതി ॥ 10 ॥

തതഃ കലാപാന് സന്നഹ്യ ഖഡ്ഗൌ ബധ്വാ ച ധന്വിനൌ ।

ജഗ്മതുര്യേന തൌ ഗങ്ഗാം സീതയാ സഹ രാഘവൌ ॥ 11 ॥

രാമമേവ തു ധര്മജ്ഞമുപഗമ്യ വിനീതവത് ।

കിമഹം കരവാണീതി സൂതഃ പ്രാഞ്ജലിരബ്രവീത് ॥ 12 ॥

തതോഽബ്രവീദ്ദാശരഥിഃ സുമന്ത്രം സ്പൃശന് കരേണോത്തമദക്ഷിണേന ।

സുമന്ത്ര ശീഘ്രം പുനരേവ യാഹി രാജ്ഞഃ സകാശേ ഭവ ചാപ്രമത്തഃ ॥ 13 ॥

നിവര്തസ്വേത്യുവാചൈവ ഹ്യേതാവദ്ധി കൃതം മമ ।

രഥം വിഹായ പദ്ഭ്യാം തു ഗമിഷ്യാമി മഹാവനമ് ॥ 14 ॥

ആത്മാനം ത്വഭ്യനുജ്ഞാതമവേക്ഷ്യാര്തഃ സ സാരഥിഃ ।

സുമന്ത്രഃ പുരുഷവ്യാഘ്രമൈക്ഷ്വാകമിദമബ്രവീത് ॥ 15 ॥

നാതിക്രാന്തമിദം ലോകേ പുരുഷേണേഹ കേനചിത് ।

തവ സഭ്രാതൃഭാര്യസ്യ വാസഃ പ്രാകൃതവദ്വനേ ॥ 16 ॥

ന മന്യേ ബ്രഹ്മചര്യേഽസ്തി സ്വധീതേ വാ ഫലോദയഃ ।

മാര്ദവാര്ജവയോര്വാപി ത്വാം ചേദ്വ്യസനമാഗതമ് ॥ 17 ॥

സഹ രാഘവ വൈദേഹ്യാ ഭ്രാത്രാ ചൈവ വനേ വസന് ।

ത്വം ഗതിം പ്രാപ്സ്യസേ വീര ത്രീന് ലോകാംസ്തു ജയന്നിവ ॥ 18 ॥

വയം ഖലു ഹതാ രാമ യേ ത്വയാപ്യുപവഞ്ചിതാഃ ।

കൈകേയ്യാ വശമേഷ്യാമഃ പാപായാ ദുഃഖഭാഗിനഃ ॥ 19 ॥

ഇതി ബ്രുവന്നാത്മസമം സുമന്ത്രഃ സാരഥിസ്തദാ ।

ദൃഷ്ട്വാ ദൂരഗതം രാമം ദുഃഖാര്തോ രുരുദേ ചിരമ് ॥ 20 ॥

തതസ്തു വിഗതേ ബാഷ്പേ സൂതം സ്പൃഷ്ടോദകം ശുചിമ് ।

രാമസ്തു മധുരം വാക്യം പുനഃ പുനരുവാച തമ് ॥ 21 ॥

ഇക്ഷ്വാകൂണാം ത്വയാ തുല്യം സുഹൃദം നോപലക്ഷയേ ।

യഥാ ദശരഥോ രാജാ മാം ന ശോചേത്തഥാ കുരു ॥ 22 ॥

ശോകോപഹതചേതാശ്ച വൃദ്ധശ്ച ജഗതീപതിഃ ।

കാമഭാവാവസന്നശ്ച തസ്മാദേതദ്ബ്രവീമി തേ ॥ 23 ॥

യദ്യദാജ്ഞാപയേത്കിഞ്ചിത്സ മഹാത്മാ മഹീപതിഃ ।

കൈകേയ്യാഃ പ്രിയകാമാര്ഥം കാര്യം തദവികാങ്ക്ഷയാ ॥ 24 ॥

ഏതദര്ഥം ഹി രാജ്യാനി പ്രശാസതി നരേശ്വരാഃ ।

യദേഷാം സര്വകൃത്യേഷു മനോ ന പ്രതിഹന്യതേ ॥ 25 ॥

യദ്യഥാ സ മഹാരാജോ നാലീകമധിഗച്ഛതി ।

ന ച താമ്യതി ദുഃഖേന സുമന്ത്ര കുരു തത്തഥാ ॥ 26 ॥

അദൃഷ്ടദുഃഖം രാജാനം വൃദ്ധമാര്യം ജിതേന്ദ്രിയമ് ।

ബ്രൂയാസ്ത്വമഭിവാദ്യൈവ മമ ഹേതോരിദം വചഃ ॥ 27 ॥

നൈവാഹമനുശോചാമി ലക്ഷ്മണോ ന ച മൈഥിലീ ।

അയോധ്യായാശ്ച്യുതാശ്ചേതി വനേ വത്സ്യാമഹേതി ച ॥ 28 ॥

ചതുര്ദശസു വര്ഷേഷു നിവൃത്തേഷു പുനഃ പുനഃ ।

ലക്ഷ്മണം മാം ച സീതാം ച ദ്രക്ഷ്യസേ ക്ഷിപ്രമാഗതാന് ॥ 29 ॥

ഏവമുക്ത്വാ തു രാജാനം മാതരം ച സുമന്ത്ര മേ ।

അന്യാശ്ച ദേവീസ്സഹിതാഃ കൈകേയീം ച പുനഃ പുനഃ ॥ 30 ॥

ആരോഗ്യം ബ്രൂഹി കൌശല്യാമഥ പാദാഭിവന്ദനമ് ।

സീതായാ മമ ചാഽഽര്യസ്യ വചനാല്ലക്ഷ്മണസ്യ ച ॥ 31 ॥

ബ്രൂയാശ്ച ഹി മഹാരാജം ഭരതം ക്ഷിപ്രമാനയ ।

ആഗതശ്ചാപി ഭരതഃ സ്ഥാപ്യോ നൃപമതേ പദേ ॥ 32 ॥

ഭരതം ച പരിഷ്വജ്യ യൌവരാജ്യേഽഭിഷിച്യ ച ।

അസ്മത്സന്താപജം ദുഃഖം ന ത്വാമഭിഭവിഷ്യതി ॥ 33 ॥

ഭരതശ്ചാപി വക്തവ്യോ യഥാ രാജനി വര്തസേ ।

തഥാ മാതൃഷു വര്തേഥാഃ സര്വാസ്വേവാവിശേഷതഃ ॥ 34 ॥

താതസ്യ പ്രിയകാമേന യൌവരാജ്യമപേക്ഷതാ ।

ലോകയോരുഭയോഃ ശക്യം ത്വയാ യത്സുഖമേധിതുമ് ॥ 35 ॥

നിവര്ത്യമാനോ രാമേണ സുമന്ത്രഃ ശോകകര്ശിതഃ ।

തത്സര്വം വചനം ശ്രുത്വാ സ്നേഹാത്കാകുത്സ്ഥമബ്രവീത് ॥ 36 ॥

യദഹം നോപചാരേണ ബ്രൂയാം സ്നേഹാദവിക്ലബഃ ।

ഭക്തിമാനിതി തത്താവദ്വാക്യം ത്വം ക്ഷന്തുമര്ഹസി ॥ 37 ॥

കഥം ഹി ത്വദ്വിഹീനോഽഹം പ്രതിയാസ്യാമി താം പുരീമ് ।

തവ താവദ്വിയോഗേന പുത്രശോകാകുലാമിവ ॥ 38 ॥

സരാമമപി താവന്മേ രഥം ദൃഷ്ട്വാ തദാ ജനഃ ।

വിനാ രാമം രഥം ദൃഷ്ട്വാ വിദീര്യേതാപി സാ പുരീ ॥ 39 ॥

ദൈന്യം ഹി നഗരീ ഗച്ഛേദ്ദൃഷ്ട്വാ ശൂന്യമിമം രഥമ് ।

സൂതാവശേഷം സ്വം സൈന്യം ഹതവീരമിവാഽഹവേ ॥ 40 ॥

ദൂരേഽപി നിവസന്തം ത്വാം മാനസേനാഗ്രതഃ സ്ഥിതമ് ।

ചിന്തയന്തോഽദ്യ നൂനം ത്വാം നിരാഹാരാഃ കൃതാഃ പ്രജാഃ ॥ 41 ॥

ദൃഷ്ടം തദ്ധി ത്വയാ രാമ യാദൃശം ത്വത്പ്രവാസനേ ।

പ്രജാനാം സങ്കുലം വൃത്തം ത്വച്ഛോകക്ലാന്തചേതസാമ് ॥ 42 ॥

ആര്തനാദോ ഹി യഃ പൌരൈര്മുക്തസ്ത്വദ്വിപ്രവാസനേ ।

സരഥം മാം നിശാമ്യൈവ കുര്യുഃ ശതഗുണം തതഃ ॥ 43 ॥

അഹം കിം ചാപി വക്ഷ്യാമി ദേവീം തവ സുതോ മയാ ।

നീതോഽസൌ മാതുലകുലം സന്താപം മാ കൃഥാ ഇതി ॥ 44 ॥

അസത്യമപി നൈവാഹം ബ്രൂയാം വചനമീദൃശമ് ।

കഥമപ്രിയമേവാഹം ബ്രൂയാം സത്യമിദം വചഃ ॥ 45 ॥

മമ താവന്നിയോഗസ്ഥാസ്ത്വദ്ബന്ധുജനവാഹിനഃ ।

കഥം രഥം ത്വയാ ഹീനം പ്രവക്ഷ്യന്തി ഹയോത്തമാഃ ॥ 46 ॥

തന്ന ശക്ഷ്യാമ്യഹം ഗന്തുമയോധ്യാം ത്വദൃതേഽനഘ ।

വനവാസാനുയാനായ മാമനുജ്ഞാതുമര്ഹസി ॥ 47 ॥

യദി മേ യാചമാനസ്യ ത്യാഗമേവ കരിഷ്യസി ।

സരഥോഽഗ്നിം പ്രവേക്ഷ്യാമി ത്യക്തമാത്ര ഇഹ ത്വയാ ॥ 48 ॥

ഭവിഷ്യന്തി വനേ യാനി തപോവിഘ്നകരാണി തേ ।

രഥേന പ്രതിബാധിഷ്യേ താനി സത്ത്വാനി രാഘവ ॥ 49 ॥

ത്വത്കൃതേ ന മയാഽവാപ്തം രഥചര്യാകൃതം സുഖമ് ।

ആശംസേ ത്വത്കൃതേ നാഹം വനവാസകൃതം സുഖമ് ॥ 50 ॥

പ്രസീദേച്ഛാമി തേഽരണ്യേ ഭവിതും പ്രത്യനന്തരഃ ।

പ്രീത്യാഽഭിഹിതമിച്ഛാമി ഭവ മേ പ്രത്യനന്തരഃ ॥ 51 ॥

ഇമേ ചാപി ഹയാ വീര യദി തേ വനവാസിനഃ ।

പരിചര്യാം കരിഷ്യന്തി പ്രാപ്സ്യന്തി പരമാം ഗതിമ് ॥ 52 ॥

തവ ശുശ്രൂഷണം മൂര്ധ്നാ കരിഷ്യാമി വനേ വസന് ।

അയോധ്യാം ദേവലോകം വാ സര്വഥാ പ്രജഹാമ്യഹമ് ॥ 53 ॥

ന ഹി ശക്യാ പ്രവേഷ്ടും സാ മയാഽയോധ്യാ ത്വയാ വിനാ ।

രാജധാനീ മഹേന്ദ്രസ്യ യഥാ ദുഷ്കൃതകര്മണാ ॥ 54 ॥

വനവാസേ ക്ഷയം പ്രാപ്തേ മമൈഷ ഹി മനോരഥഃ ।

യദനേന രഥേനൈവ ത്വാം വഹേയം പുരീം പുനഃ ॥ 55 ॥

ചതുര്ദശ ഹി വര്ഷാണി സഹിതസ്യ ത്വയാ വനേ ।

ക്ഷണഭൂതാനി യാസ്യന്തി ശതസങ്ഖ്യാന്യതോഽന്യഥാ ॥ 56 ॥

ഭൃത്യവത്സല തിഷ്ഠന്തം ഭര്തൃപുത്രഗതേ പഥി ।

ഭക്തം ഭൃത്യം സ്ഥിതം സ്ഥിത്യാം ത്വം ന മാം ഹാതുമര്ഹസി ॥ 57 ॥

ഏവം ബഹുവിധം ദീനം യാചമാനം പുനഃ പുനഃ ।

രാമോ ഭൃത്യാനുകമ്പീ തു സുമന്ത്രമിദമബ്രവീത് ॥ 58 ॥

ജാനാമി പരമാം ഭക്തിം മയി തേ ഭര്തൃവത്സല ।

ശൃണു ചാപി യദര്ഥം ത്വാം പ്രേഷയാമി പുരീമിതഃ ॥ 59 ॥

നഗരീം ത്വാം ഗതം ദൃഷ്ട്വാ ജനനീ മേ യവീയസീ ।

കൈകേയീ പ്രത്യയം ഗച്ഛേദിതി രാമോ വനം ഗതഃ ॥ 60 ॥

പരിതുഷ്ടാ ഹി സാ ദേവീ വനവാസം ഗതേ മയി ।

രാജാനം നാതിശങ്കേത 'മിഥ്യാവാദീ'തി ധാര്മികമ് ॥ 61 ॥

ഏഷ മേ പ്രഥമഃ കല്പോ യദമ്ബാ മേ യവീയസീ ।

ഭരതാരക്ഷിതം സ്ഫീതം പുത്രരാജ്യമവാപ്നുയാത് ॥ 62 ॥

മമ പ്രിയാര്ഥം രാജ്ഞശ്ച സരഥസ്ത്വം പുരീം വ്രജ ।

സന്ദിഷ്ടശ്ചാസി യാനര്ഥാംസ്താം സ്താന് ബ്രൂയാസ്തഥാ തഥാ ॥ 63 ॥

ഇത്യുക്ത്വാ വചനം സൂതം സാന്ത്വയിത്വാ പുനഃ പുനഃ ।

ഗുഹം വചനമക്ലീബോ രാമോ ഹേതുമദബ്രവീത് ॥ 64 ॥

നേദാനീം ഗുഹ യോഗ്യോഽയം വാസോ മേ സജനേ വനേ ।

ആവശ്യം ഹ്യാശ്രമേ വാസഃ കര്തവ്യസ്തദ്ഗതോ വിധിഃ ॥ 65 ॥

സോഽഹം ഗൃഹീത്വാ നിയമം തപസ്വി ജനഭൂഷണമ് ।

ഹിതകാമഃ പിതുര്ഭൂയഃ സീതായാ ലക്ഷ്മണസ്യ ച ॥ 66 ॥

ജടാഃ കൃത്വാ ഗമിഷ്യാമി ന്യഗ്രോധക്ഷീരമാനയ ।

തത് ക്ഷീരം രാജപുത്രായ ഗുഹഃ ക്ഷിപ്രമുപാഹരത് ॥ 67 ॥

ലക്ഷ്മണസ്യാത്മനശ്ചൈവ രാമസ്തേനാകരോജ്ജടാഃ ।

ദീര്ഘബാഹുര്നരവ്യാഘ്രോ ജടിലത്വമധാരയത് ॥ 68 ॥

തൌ തദാ ചീരവസനൌ ജടാമണ്ഡലധാരിണൌ ।

ആശോഭേതാമൃഷിസമൌ ഭ്രാതരൌ രാമലക്ഷ്മണൌ ॥ 69 ॥

തതോ വൈഖാനസം മാര്ഗമാസ്ഥിതഃ സഹ ലക്ഷ്മണഃ ।

വ്രതമാദിഷ്ടവാന് രാമഃ സഖായം ഗുഹമബ്രവീത് ॥ 70 ॥

അപ്രമത്തോ ബലേ കോശേ ദുര്ഗേ ജനപദേ തഥാ ।

ഭവേഥാ ഗുഹ രാജ്യം ഹി ദുരാരക്ഷതമം മതമ് ॥ 71 ॥

തതസ്തം സമനുജ്ഞായ ഗുഹമിക്ഷ്വാകുനന്ദനഃ ।

ജഗാമ തൂര്ണമവ്യഗ്രഃ സഭാര്യഃ സഹ ലക്ഷ്മണഃ ॥ 72 ॥

സ തു ദൃഷ്ട്വാ നദീതീരേ നാവമിക്ഷ്വാകുനന്ദനഃ ।

തിതീര്ഷുഃ ശീഘ്രഗാം ഗങ്ഗാമിദം ലക്ഷ്മണമബ്രവീത് ॥ 73 ॥

ആരോഹ ത്വം നരവ്യാഘ്ര സ്ഥിതാം നാവമിമാം ശനൈഃ ।

സീതാം ചാരോപയാന്വക്ഷം പരിഗൃഹ്യ മനസ്വിനീമ് ॥ 74 ॥

സ ഭ്രാതുഃ ശാസനം ശ്രുത്വാ സര്വമപ്രതികൂലയന് ।

ആരോപ്യ മൈഥിലീം പൂര്വമാരുരോഹാഽഽത്മവാം സ്തതഃ ॥ 75 ॥

അഥാരുരോഹ തേജസ്വീ സ്വയം ലക്ഷ്മണപൂര്വജഃ ।

തതോ നിഷാദാധിപതിര്ഗുഹോ ജ്ഞാതീനചോദയത് ॥ 76 ॥

രാഘവോഽപി മഹാതേജാ നാവമാരുഹ്യ താം തതഃ ।

ബ്രഹ്മവത് ക്ഷത്രവച്ചൈവ ജജാപ ഹിതമാത്മനഃ ॥ 77 ॥

ആചമ്യ ച യഥാശാസ്ത്രം നദീം താം സഹ സീതയാ ।

പ്രാണമത്പ്രീതിസംഹൃഷ്ടോ ലക്ഷ്മണശ്ചാമിതപ്രഭഃ ॥ 78 ॥

അനുജ്ഞായ സുമന്ത്രം ച സബലം ചൈവ തം ഗുഹമ് ।

ആസ്ഥായ നാവം രാമസ്തു ചോദയാമാസ നാവികാന് ॥ 79 ॥

തതസ്തൈശ്ചോദിതാ സാ നൌഃ കര്ണധാരസമാഹിതാ ।

ശുഭസ്ഫ്യവേഗാഭിഹതാ ശീഘ്രം സലിലമത്യഗാത് ॥ 80 ॥

. ।

മധ്യം തു സമനുപ്രാപ്യ ഭാഗീരഥ്യാസ്ത്വനിന്ദിതാ ।

വൈദേഹീ പ്രാഞ്ജലിര്ഭൂത്വാ താം നദീമിദമബ്രവീത് ॥ 81 ॥

പുത്രോ ദശരഥസ്യായം മഹാരാജസ്യ ധീമതഃ ।

നിദേശം പാരയിത്വേമം ഗങ്ഗേ ത്വദഭിരക്ഷിതഃ ॥ 82 ॥

ചതുര്ദശ ഹി വര്ഷാണി സമഗ്രാണ്യുഷ്യ കാനനേ ।

ഭ്രാത്രാ സഹ മയാ ചൈവ പുനഃ പ്രത്യാഗമിഷ്യതി ॥ 83 ॥

തതസ്ത്വാം ദേവി സുഭഗേ ക്ഷേമേണ പുനരാഗതാ ।

യക്ഷ്യേ പ്രമുദിതാ ഗങ്ഗേ സര്വകാമസമൃദ്ധിനീ ॥ 84 ॥

ത്വം ഹി ത്രിപഥഗാ ദേവി ബ്രഹ്മലോകം സമീക്ഷസേ ।

ഭാര്യാ ചോദധിരാജസ്യ ലോകേഽസ്മിന് സമ്പ്രദൃശ്യസേ ॥ 85 ॥

സാ ത്വാം ദേവി നമസ്യാമി പ്രശംസാമി ച ശോഭനേ ।

പ്രാപ്തരാജ്യേ നരവ്യാഘ്രേ ശിവേന പുനരാഗതേ ॥ 86 ॥

ഗവാം ശതസഹസ്രാണി വസ്ത്രാണ്യന്നം ച പേശലമ് ।

ബ്രാഹ്മണേഭ്യഃ പ്രദാസ്യാമി തവ പ്രിയചികീര്ഷയാ ॥ 87 ॥

സുരാഘടസഹസ്രേണ മാംസഭൂതൌദനേന ച ।

യക്ഷ്യേ ത്വാം പ്രയതാ ദേവി പുരീം പുനരുപാഗതാ ॥ 88 ॥

യാനി ത്വത്തീരവാസീനി ദൈവതാനി ച സന്തി ഹി ।

താനി സര്വാണി യക്ഷ്യാമി തീര്ഥാന്യായതനാനി ച ॥ 89 ॥

പുനരേവ മഹാബാഹുര്മയാ ഭ്രാത്രാ ച സങ്ഗതഃ ।

അയോധ്യാം വനവാസാത്തു പ്രവിശത്വനഘോഽനഘേ ॥ 90 ॥

തഥാ സമ്ഭാഷമാണാ സാ സീതാ ഗങ്ഗാമനിന്ദിതാ ।

ദക്ഷിണാ ദക്ഷിണം തീരം ക്ഷിപ്രമേവാഭ്യുപാഗമത് ॥ 91 ॥

തീരം തു സമനുപ്രാപ്യ നാവം ഹിത്വാ നരര്ഷഭഃ ।

പ്രാതിഷ്ഠത സഹ ഭ്രാത്രാ വൈദേഹ്യാ ച പരന്തപഃ ॥ 92 ॥

അഥാബ്രവീന്മഹാബാഹുഃ സുമിത്രാനന്ദവര്ധനമ് ।

ഭവ സംരക്ഷണാര്ഥായ സജനേ വിജനേഽപി വാ ॥ 93 ॥

അവശ്യം രക്ഷണം കാര്യമദൃഷ്ടേ വിജനേ വനേ ।

അഗ്രതോ ഗച്ഛ സൌമിത്രേ സീതാ ത്വാമനുഗച്ഛതു ॥ 94 ॥

പൃഷ്ഠതോഽഹം ഗമിഷ്യാമി ത്വാം ച സീതാം ച പാലയന് ।

അന്യോന്യസ്യേഹ നോ രക്ഷാ കര്തവ്യാ പുരുഷര്ഷഭ ॥ 95 ॥

ന ഹി താവദതിക്രാന്താ സുകരാ കാചന ക്രിയാ ।

അദ്യ ദുഃഖം തു വൈദേഹീ വനവാസസ്യ വേത്സ്യതി ॥ 96 ॥

പ്രണഷ്ടജനസമ്ബാധം ക്ഷേത്രാരാമവിവര്ജിതമ് ।

വിഷമം ച പ്രപാതം ച വനമദ്യ പ്രവേക്ഷ്യതി ॥ 97 ॥

ശ്രുത്വാ രാമസ്യ വചനം പ്രതസ്ഥേ ലക്ഷ്മണോഽഗ്രതഃ ।

അനന്തരം ച സീതായാ രാഘവോ രഘുനന്ദനഃ ॥ 98 ॥

ഗതം തു ഗങ്ഗാപരപാരമാശു രാമം സുമന്ത്രഃ പ്രതതം നിരീക്ഷ്യ ।

അധ്വപ്രകര്ഷാദ്വിനിവൃത്തദൃഷ്ടി ര്മുമോച ബാഷ്പം വ്യഥിത സ്തപസ്വീ ॥ 99 ॥

സ ലോകപാലപ്രതിമപ്രഭാവവാം സ്തീര്ത്വാ മഹാത്മാ വരദോ മഹാനദീമ് ।

തതഃ സമൃദ്ധാന് ശുഭസസ്യമാലിനഃ ക്രമേണ വത്സാന് മുദിതാനുപാഗമത് ॥ 100 ॥

തൌ തത്ര ഹത്വാ ചതുരോ മഹാമൃഗാന് വരാഹമൃശ്യം പൃഷതം മഹാരുരുമ് ।

ആദായ മേധ്യം ത്വരിതം ബുഭുക്ഷിതൌ വാസായ കാലേ യയതുര്വനസ്പതിമ് ॥ 101 ॥

ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയ ആദികാവ്യേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ ദ്വിപഞ്ചാശസ്സര്ഗഃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha dvipañcāśassargaḥ |

prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ pṛthuvakṣā mahāyaśāḥ |

uvāca rāmaḥ saumitriṃ lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam || 1 ||

bhāskarodayakālo'yaṃ gatā bhagavatī niśā |

asau sukṛṣṇo vihagaḥ kokilastāta kūjati || 2 ||

barhiṇānāṃ ca nirghoṣaḥ śrūyate nadatāṃ vane |

tarāma jāhnavīṃ saumya śīghragāṃ sāgaraṅgamām || 3 ||

vijñāya rāmasya vacaḥ saumitrirmitranandanaḥ |

guhamāmantrya sūtaṃ ca so'tiṣṭhadbhrāturagrataḥ || 4 ||

sa tu rāmasya vacanaṃ niśamya pratigṛhya ca |

sthapatistūrṇamāhūya sacivānidamabravīt || 5 ||

asya vāhanasaṃyuktāṃ karṇagrāhavatīṃ śubhām |

supratārāṃ dṛḍhāṃ tīrthe śīghraṃ nāvamupāhara || 6 ||

taṃ niśamya samādeśaṃ guhāmātyagaṇo mahān |

upohya rucirāṃ nāvaṃ guhāya pratyavedayat || 7 ||

tataḥ sa prāñjalirbhūtvā guho rāghavamabravīt |

upasthiteyaṃ naurdeva bhūyaḥ kiṃ karavāṇi te || 8 ||

tavāmarasutaprakhya tartuṃ sāgaragāṃ nadīm |

nauriyaṃ puruṣavyāghra tāṃ tvamāroha suvrata || 9 ||

athovāca mahātejā rāmo guhamidaṃ vacaḥ |

kṛtakāmo'smi bhavatā śīghramāropyatāmiti || 10 ||

tataḥ kalāpān sannahya khaḍgau badhvā ca dhanvinau |

jagmaturyena tau gaṅgāṃ sītayā saha rāghavau || 11 ||

rāmameva tu dharmajñamupagamya vinītavat |

kimahaṃ karavāṇīti sūtaḥ prāñjalirabravīt || 12 ||

tato'bravīddāśarathiḥ sumantraṃ spṛśan kareṇottamadakṣiṇena |

sumantra śīghraṃ punareva yāhi rājñaḥ sakāśe bhava cāpramattaḥ || 13 ||

nivartasvetyuvācaiva hyetāvaddhi kṛtaṃ mama |

rathaṃ vihāya padbhyāṃ tu gamiṣyāmi mahāvanam || 14 ||

ātmānaṃ tvabhyanujñātamavekṣyārtaḥ sa sārathiḥ |

sumantraḥ puruṣavyāghramaikṣvākamidamabravīt || 15 ||

nātikrāntamidaṃ loke puruṣeṇeha kenacit |

tava sabhrātṛbhāryasya vāsaḥ prākṛtavadvane || 16 ||

na manye brahmacarye'sti svadhīte vā phalodayaḥ |

mārdavārjavayorvāpi tvāṃ cedvyasanamāgatam || 17 ||

saha rāghava vaidehyā bhrātrā caiva vane vasan |

tvaṃ gatiṃ prāpsyase vīra trīn lokāṃstu jayanniva || 18 ||

vayaṃ khalu hatā rāma ye tvayāpyupavañcitāḥ |

kaikeyyā vaśameṣyāmaḥ pāpāyā duḥkhabhāginaḥ || 19 ||

iti bruvannātmasamaṃ sumantraḥ sārathistadā |

dṛṣṭvā dūragataṃ rāmaṃ duḥkhārto rurude ciram || 20 ||

tatastu vigate bāṣpe sūtaṃ spṛṣṭodakaṃ śucim |

rāmastu madhuraṃ vākyaṃ punaḥ punaruvāca tam || 21 ||

ikṣvākūṇāṃ tvayā tulyaṃ suhṛdaṃ nopalakṣaye |

yathā daśaratho rājā māṃ na śocettathā kuru || 22 ||

śokopahatacetāśca vṛddhaśca jagatīpatiḥ |

kāmabhāvāvasannaśca tasmādetadbravīmi te || 23 ||

yadyadājñāpayetkiñcitsa mahātmā mahīpatiḥ |

kaikeyyāḥ priyakāmārthaṃ kāryaṃ tadavikāṅkṣayā || 24 ||

etadarthaṃ hi rājyāni praśāsati nareśvarāḥ |

yadeṣāṃ sarvakṛtyeṣu mano na pratihanyate || 25 ||

yadyathā sa mahārājo nālīkamadhigacchati |

na ca tāmyati duḥkhena sumantra kuru tattathā || 26 ||

adṛṣṭaduḥkhaṃ rājānaṃ vṛddhamāryaṃ jitendriyam |

brūyāstvamabhivādyaiva mama hetoridaṃ vacaḥ || 27 ||

naivāhamanuśocāmi lakṣmaṇo na ca maithilī |

ayodhyāyāścyutāśceti vane vatsyāmaheti ca || 28 ||

caturdaśasu varṣeṣu nivṛtteṣu punaḥ punaḥ |

lakṣmaṇaṃ māṃ ca sītāṃ ca drakṣyase kṣipramāgatān || 29 ||

evamuktvā tu rājānaṃ mātaraṃ ca sumantra me |

anyāśca devīssahitāḥ kaikeyīṃ ca punaḥ punaḥ || 30 ||

ārogyaṃ brūhi kauśalyāmatha pādābhivandanam |

sītāyā mama cā''ryasya vacanāllakṣmaṇasya ca || 31 ||

brūyāśca hi mahārājaṃ bharataṃ kṣipramānaya |

āgataścāpi bharataḥ sthāpyo nṛpamate pade || 32 ||

bharataṃ ca pariṣvajya yauvarājye'bhiṣicya ca |

asmatsantāpajaṃ duḥkhaṃ na tvāmabhibhaviṣyati || 33 ||

bharataścāpi vaktavyo yathā rājani vartase |

tathā mātṛṣu vartethāḥ sarvāsvevāviśeṣataḥ || 34 ||

tātasya priyakāmena yauvarājyamapekṣatā |

lokayorubhayoḥ śakyaṃ tvayā yatsukhamedhitum || 35 ||

nivartyamāno rāmeṇa sumantraḥ śokakarśitaḥ |

tatsarvaṃ vacanaṃ śrutvā snehātkākutsthamabravīt || 36 ||

yadahaṃ nopacāreṇa brūyāṃ snehādaviklabaḥ |

bhaktimāniti tattāvadvākyaṃ tvaṃ kṣantumarhasi || 37 ||

kathaṃ hi tvadvihīno'haṃ pratiyāsyāmi tāṃ purīm |

tava tāvadviyogena putraśokākulāmiva || 38 ||

sarāmamapi tāvanme rathaṃ dṛṣṭvā tadā janaḥ |

vinā rāmaṃ rathaṃ dṛṣṭvā vidīryetāpi sā purī || 39 ||

dainyaṃ hi nagarī gaccheddṛṣṭvā śūnyamimaṃ ratham |

sūtāvaśeṣaṃ svaṃ sainyaṃ hatavīramivā'have || 40 ||

dūre'pi nivasantaṃ tvāṃ mānasenāgrataḥ sthitam |

cintayanto'dya nūnaṃ tvāṃ nirāhārāḥ kṛtāḥ prajāḥ || 41 ||

dṛṣṭaṃ taddhi tvayā rāma yādṛśaṃ tvatpravāsane |

prajānāṃ saṅkulaṃ vṛttaṃ tvacchokaklāntacetasām || 42 ||

ārtanādo hi yaḥ paurairmuktastvadvipravāsane |

sarathaṃ māṃ niśāmyaiva kuryuḥ śataguṇaṃ tataḥ || 43 ||

ahaṃ kiṃ cāpi vakṣyāmi devīṃ tava suto mayā |

nīto'sau mātulakulaṃ santāpaṃ mā kṛthā iti || 44 ||

asatyamapi naivāhaṃ brūyāṃ vacanamīdṛśam |

kathamapriyamevāhaṃ brūyāṃ satyamidaṃ vacaḥ || 45 ||

mama tāvanniyogasthāstvadbandhujanavāhinaḥ |

kathaṃ rathaṃ tvayā hīnaṃ pravakṣyanti hayottamāḥ || 46 ||

tanna śakṣyāmyahaṃ gantumayodhyāṃ tvadṛte'nagha |

vanavāsānuyānāya māmanujñātumarhasi || 47 ||

yadi me yācamānasya tyāgameva kariṣyasi |

saratho'gniṃ pravekṣyāmi tyaktamātra iha tvayā || 48 ||

bhaviṣyanti vane yāni tapovighnakarāṇi te |

rathena pratibādhiṣye tāni sattvāni rāghava || 49 ||

tvatkṛte na mayā'vāptaṃ rathacaryākṛtaṃ sukham |

āśaṃse tvatkṛte nāhaṃ vanavāsakṛtaṃ sukham || 50 ||

prasīdecchāmi te'raṇye bhavituṃ pratyanantaraḥ |

prītyā'bhihitamicchāmi bhava me pratyanantaraḥ || 51 ||

ime cāpi hayā vīra yadi te vanavāsinaḥ |

paricaryāṃ kariṣyanti prāpsyanti paramāṃ gatim || 52 ||

tava śuśrūṣaṇaṃ mūrdhnā kariṣyāmi vane vasan |

ayodhyāṃ devalokaṃ vā sarvathā prajahāmyaham || 53 ||

na hi śakyā praveṣṭuṃ sā mayā'yodhyā tvayā vinā |

rājadhānī mahendrasya yathā duṣkṛtakarmaṇā || 54 ||

vanavāse kṣayaṃ prāpte mamaiṣa hi manorathaḥ |

yadanena rathenaiva tvāṃ vaheyaṃ purīṃ punaḥ || 55 ||

caturdaśa hi varṣāṇi sahitasya tvayā vane |

kṣaṇabhūtāni yāsyanti śatasaṅkhyānyato'nyathā || 56 ||

bhṛtyavatsala tiṣṭhantaṃ bhartṛputragate pathi |

bhaktaṃ bhṛtyaṃ sthitaṃ sthityāṃ tvaṃ na māṃ hātumarhasi || 57 ||

evaṃ bahuvidhaṃ dīnaṃ yācamānaṃ punaḥ punaḥ |

rāmo bhṛtyānukampī tu sumantramidamabravīt || 58 ||

jānāmi paramāṃ bhaktiṃ mayi te bhartṛvatsala |

śṛṇu cāpi yadarthaṃ tvāṃ preṣayāmi purīmitaḥ || 59 ||

nagarīṃ tvāṃ gataṃ dṛṣṭvā jananī me yavīyasī |

kaikeyī pratyayaṃ gacchediti rāmo vanaṃ gataḥ || 60 ||

parituṣṭā hi sā devī vanavāsaṃ gate mayi |

rājānaṃ nātiśaṅketa 'mithyāvādī'ti dhārmikam || 61 ||

eṣa me prathamaḥ kalpo yadambā me yavīyasī |

bharatārakṣitaṃ sphītaṃ putrarājyamavāpnuyāt || 62 ||

mama priyārthaṃ rājñaśca sarathastvaṃ purīṃ vraja |

sandiṣṭaścāsi yānarthāṃstāṃ stān brūyāstathā tathā || 63 ||

ityuktvā vacanaṃ sūtaṃ sāntvayitvā punaḥ punaḥ |

guhaṃ vacanamaklībo rāmo hetumadabravīt || 64 ||

nedānīṃ guha yogyo'yaṃ vāso me sajane vane |

āvaśyaṃ hyāśrame vāsaḥ kartavyastadgato vidhiḥ || 65 ||

so'haṃ gṛhītvā niyamaṃ tapasvi janabhūṣaṇam |

hitakāmaḥ piturbhūyaḥ sītāyā lakṣmaṇasya ca || 66 ||

jaṭāḥ kṛtvā gamiṣyāmi nyagrodhakṣīramānaya |

tat kṣīraṃ rājaputrāya guhaḥ kṣipramupāharat || 67 ||

lakṣmaṇasyātmanaścaiva rāmastenākarojjaṭāḥ |

dīrghabāhurnaravyāghro jaṭilatvamadhārayat || 68 ||

tau tadā cīravasanau jaṭāmaṇḍaladhāriṇau |

āśobhetāmṛṣisamau bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 69 ||

tato vaikhānasaṃ mārgamāsthitaḥ saha lakṣmaṇaḥ |

vratamādiṣṭavān rāmaḥ sakhāyaṃ guhamabravīt || 70 ||

apramatto bale kośe durge janapade tathā |

bhavethā guha rājyaṃ hi durārakṣatamaṃ matam || 71 ||

tatastaṃ samanujñāya guhamikṣvākunandanaḥ |

jagāma tūrṇamavyagraḥ sabhāryaḥ saha lakṣmaṇaḥ || 72 ||

sa tu dṛṣṭvā nadītīre nāvamikṣvākunandanaḥ |

titīrṣuḥ śīghragāṃ gaṅgāmidaṃ lakṣmaṇamabravīt || 73 ||

āroha tvaṃ naravyāghra sthitāṃ nāvamimāṃ śanaiḥ |

sītāṃ cāropayānvakṣaṃ parigṛhya manasvinīm || 74 ||

sa bhrātuḥ śāsanaṃ śrutvā sarvamapratikūlayan |

āropya maithilīṃ pūrvamārurohā''tmavāṃ stataḥ || 75 ||

athāruroha tejasvī svayaṃ lakṣmaṇapūrvajaḥ |

tato niṣādādhipatirguho jñātīnacodayat || 76 ||

rāghavo'pi mahātejā nāvamāruhya tāṃ tataḥ |

brahmavat kṣatravaccaiva jajāpa hitamātmanaḥ || 77 ||

ācamya ca yathāśāstraṃ nadīṃ tāṃ saha sītayā |

prāṇamatprītisaṃhṛṣṭo lakṣmaṇaścāmitaprabhaḥ || 78 ||

anujñāya sumantraṃ ca sabalaṃ caiva taṃ guham |

āsthāya nāvaṃ rāmastu codayāmāsa nāvikān || 79 ||

tatastaiścoditā sā nauḥ karṇadhārasamāhitā |

śubhasphyavegābhihatā śīghraṃ salilamatyagāt || 80 ||

. |

madhyaṃ tu samanuprāpya bhāgīrathyāstvaninditā |

vaidehī prāñjalirbhūtvā tāṃ nadīmidamabravīt || 81 ||

putro daśarathasyāyaṃ mahārājasya dhīmataḥ |

nideśaṃ pārayitvemaṃ gaṅge tvadabhirakṣitaḥ || 82 ||

caturdaśa hi varṣāṇi samagrāṇyuṣya kānane |

bhrātrā saha mayā caiva punaḥ pratyāgamiṣyati || 83 ||

tatastvāṃ devi subhage kṣemeṇa punarāgatā |

yakṣye pramuditā gaṅge sarvakāmasamṛddhinī || 84 ||

tvaṃ hi tripathagā devi brahmalokaṃ samīkṣase |

bhāryā codadhirājasya loke'smin sampradṛśyase || 85 ||

sā tvāṃ devi namasyāmi praśaṃsāmi ca śobhane |

prāptarājye naravyāghre śivena punarāgate || 86 ||

gavāṃ śatasahasrāṇi vastrāṇyannaṃ ca peśalam |

brāhmaṇebhyaḥ pradāsyāmi tava priyacikīrṣayā || 87 ||

surāghaṭasahasreṇa māṃsabhūtaudanena ca |

yakṣye tvāṃ prayatā devi purīṃ punarupāgatā || 88 ||

yāni tvattīravāsīni daivatāni ca santi hi |

tāni sarvāṇi yakṣyāmi tīrthānyāyatanāni ca || 89 ||

punareva mahābāhurmayā bhrātrā ca saṅgataḥ |

ayodhyāṃ vanavāsāttu praviśatvanagho'naghe || 90 ||

tathā sambhāṣamāṇā sā sītā gaṅgāmaninditā |

dakṣiṇā dakṣiṇaṃ tīraṃ kṣipramevābhyupāgamat || 91 ||

tīraṃ tu samanuprāpya nāvaṃ hitvā nararṣabhaḥ |

prātiṣṭhata saha bhrātrā vaidehyā ca parantapaḥ || 92 ||

athābravīnmahābāhuḥ sumitrānandavardhanam |

bhava saṃrakṣaṇārthāya sajane vijane'pi vā || 93 ||

avaśyaṃ rakṣaṇaṃ kāryamadṛṣṭe vijane vane |

agrato gaccha saumitre sītā tvāmanugacchatu || 94 ||

pṛṣṭhato'haṃ gamiṣyāmi tvāṃ ca sītāṃ ca pālayan |

anyonyasyeha no rakṣā kartavyā puruṣarṣabha || 95 ||

na hi tāvadatikrāntā sukarā kācana kriyā |

adya duḥkhaṃ tu vaidehī vanavāsasya vetsyati || 96 ||

praṇaṣṭajanasambādhaṃ kṣetrārāmavivarjitam |

viṣamaṃ ca prapātaṃ ca vanamadya pravekṣyati || 97 ||

śrutvā rāmasya vacanaṃ pratasthe lakṣmaṇo'grataḥ |

anantaraṃ ca sītāyā rāghavo raghunandanaḥ || 98 ||

gataṃ tu gaṅgāparapāramāśu rāmaṃ sumantraḥ pratataṃ nirīkṣya |

adhvaprakarṣādvinivṛttadṛṣṭi rmumoca bāṣpaṃ vyathita stapasvī || 99 ||

sa lokapālapratimaprabhāvavāṃ stīrtvā mahātmā varado mahānadīm |

tataḥ samṛddhān śubhasasyamālinaḥ krameṇa vatsān muditānupāgamat || 100 ||

tau tatra hatvā caturo mahāmṛgān varāhamṛśyaṃ pṛṣataṃ mahārurum |

ādāya medhyaṃ tvaritaṃ bubhukṣitau vāsāya kāle yayaturvanaspatim || 101 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe dvipañcāśassargaḥ ||