📄 Save this Stotram as PDF Click the button to open the Save dialog
How to save: 1 Click "Save as PDF" → 2 A dialog opens → 3 Choose "Save as PDF" as printer → 4 Click Save
ॐ
2.24 അയോധ്യാകാണ്ഡ - ചതുര്വിംശ സര്ഗഃ
2.24 Ayodhyakanda - Chaturvimsha Sargah
Valmiki Malayalam
ശ്രീമദ്വാല്മീകീയ രാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡമ് ।
അഥ ചതുര്വിംശസ്സര്ഗഃ ।
തം സമീക്ഷ്യ ത്വവഹിതം പിതുര്നിര്ദേശ പാലനേ ।
കൌശല്യാ ബാഷ്പസംരുദ്ധാ വചോ ധര്മിഷ്ഠമബ്രവീത് ॥ 1 ॥
അദൃഷ്ടദുഃഖോ ധര്മാത്മാ സര്വഭൂതപ്രിയംവദഃ ।
മയി ജാതോ ദശരഥാത്കഥമുഞ്ഛേന വര്തയേത് ॥ 2 ॥
യസ്യ ഭൃത്യാശ്ച ദാസാശ്ച മൃഷ്ടാന്യന്നാനി ഭുഞ്ജതേ ।
കഥം സ ഭോക്ഷ്യതേഽനാഥോ വനേ മൂലഫലാന്യയമ് ॥ 3 ॥
കഃ ഏതച്ഛ്രദ്ദധേച്ഛ്രുത്വാ കസ്യ വാ ന ഭവേദ്ഭയമ് ।
ഗുണവാന്ദയിതോ രാജ്ഞാ രാഘവോ യദ്വിവാസ്യതേ ॥ 4 ॥
നൂനം തു ബലവാന് ലോകേ കൃതാന്തസ്സര്വമാദിശന് ।
ലോകേ രാമാഭിരാമസ്ത്വം വനം യത്ര ഗമിഷ്യസി ॥ 5 ॥
അയം തു മാമാത്മഭവ സ്തവാദര്ശനമാരുതഃ ।
വിലാപദുഃഖസമിധോ രുദിതാശ്രുഹുതാഹുതിഃ ॥ 6 ॥
ചിന്താബാഷ്പമഹാധൂമസ്തവാഗമനചിത്തജഃ ।
കര്ശയിത്വാ ഭൃശം പുത്ര നിശ്വാസായാസസമ്ഭവഃ ॥ 7 ॥
ത്വയാ വിഹീനാമിഹ മാം ശോകാഗ്നിരതുലോ മഹാന് ।
പ്രധക്ഷ്യതി യഥാ കക്ഷം ചിത്രഭാനുര്ഹിമാത്യയേ ॥ 8 ॥
കഥം ഹി ധേനു സ്സ്വം വത്സം ഗച്ഛന്തം നാനുഗച്ഛതി ।
അഹം ത്വാഽനുഗമിഷ്യാമി യത്ര പുത്ര ഗമിഷ്യസി ॥ 9 ॥
. ।
തഥാ നിഗദിതം മാത്രാ തദ്വാക്യം പുരുഷര്ഷഭഃ ।
ശ്രുത്വാ രാമോഽബ്രവീദ്വാക്യം മാതരം ഭൃശദുഃഖിതാമ് ॥ 10 ॥
കൈകേയ്യാ വഞ്ചിതോ രാജാ മയി ചാരണ്യമാശ്രിതേ ।
ഭവത്യാ ച പരിത്യക്തോ ന നൂനം വര്തയിഷ്യതി ॥ 11 ॥
ഭര്തുഃ കില പരിത്യാഗോ നൃശംസഃ കേവലം സ്ത്രിയാഃ ।
സ ഭവത്യാ ന കര്തവ്യോ മനസാഽപി വിഗര്ഹിതഃ ॥ 12 ॥
യാവജ്ജീവതി കാകുത്സ്ഥഃ പിതാ മേ ജഗതീപതിഃ ।
ശുശ്രൂഷാ ക്രിയതാം താവത്സഹി ധര്മസ്സനാതനഃ ॥ 13 ॥
ഏവമുക്താ തു രാമേണ കൌശല്യാ ശുഭദര്ശനാ ।
തഥേത്യുവാച സുപ്രീതാ രാമമക്ലിഷ്ടകാരിണമ് ॥ 14 ॥
ഏവമുക്തസ്തു വചനം രാമോ ധര്മഭൃതാം വരഃ ।
ഭൂയസ്താമബ്രവീദ്വാക്യം മാതരം ഭൃശദുഃഖിതാമ് ॥ 15 ॥
മയാ ചൈവ ഭവത്യാ ച കര്തവ്യം വചനം പിതുഃ ।
രാജാ ഭര്താ ഗുരു ശ്ശ്രേഷ്ഠസ്സര്വേഷാമീശ്വരഃ പ്രഭുഃ ॥ 16 ॥
ഇമാനി തു മഹാരണ്യേ വിഹൃത്യ നവ പഞ്ച ച ।
വര്ഷാണി പരമപ്രീതഃ സ്ഥാസ്യാമി വചനേ തവ ॥ 17 ॥
ഏവമുക്താ പ്രിയം പുത്രം ബാഷ്പപൂര്ണാനനാ തദാ ।
ഉവാച പരമാര്താ തു കൌശല്യാ പുത്രവത്സലാ ॥ 18 ॥
ആസാം രാമ സപത്നീനാം വസ്തും മധ്യേ ന മേ ക്ഷമമ് ।
നയ മാമപി കാകുത്സ്ഥ വനം വന്യാം മൃഗീം യഥാ ॥ 19 ॥
യദി തേ ഗമനേ ബുദ്ധിഃ കൃതാ പിതുരപേക്ഷയാ ।
താം തഥാ രുദതീം രാമോ രുദന്വചനമബ്രവീത് ॥ 20 ॥
ജീവന്ത്യാ ഹി സ്ത്രിയാ ഭര്താ ദൈവതം പ്രഭുരേവ ച ഭവത്യാ മമ ചൈവാദ്യ രാജാ പ്രഭവതി പ്രഭുഃ ।
ന ഹ്യനാഥാ വയം രാജ്ഞാ ലോകനാഥേന ധീമതാ ॥ 21 ॥
ഭരതശ്ചാപി ധര്മാത്മാ സര്വഭൂതപ്രിയംവദഃ ।
ഭവതീമനുവര്തേത സ ഹി ധര്മരതസ്സദാ ॥ 22 ॥
യഥാ മയി തു നിഷ്ക്രാന്തേ പുത്രശോകേന പാര്ഥിവഃ ।
ശ്രമം നാവാപ്നുയാത്കിഞ്ചിദപ്രമത്താ തഥാ കുരു ॥ 23 ॥
ദാരുണശ്ചാപ്യയം ശോകോ യഥൈനം ന വിനാശയേത് ।
രാജ്ഞോ വൃദ്ധസ്യ സതതം ഹിതം ചര സമാഹിതാ ॥ 24 ॥
വ്രതോപവാസനിരതാ യാ നാരീ പരമോത്തമാ ।
ഭര്താരം നാനുവര്തേത സാ തു പാപഗതിര്ഭവേത് ॥ 25 ॥
ഭര്തു ശ്ശുശ്രൂഷയാ നാരീ ലഭതേ സ്വര്ഗമുത്തമമ് ।
അപി യാ നിര്നമസ്കാരാ നിവൃത്താ ദേവപൂജനാത് ॥ 26 ॥
ശുശ്രൂഷാമേവ കുര്വീത ഭര്തുഃ പ്രിയഹിതേ രതാ ।
ഏഷ ധര്മഃ പുരാ ദൃഷ്ടോ ലോകേ വേദേ ശ്രുതഃ സ്മൃതഃ ॥ 27 ॥
അഗ്നികാര്യേഷു ച സദാ സുമനോഭിശ്ച ദേവതാഃ ।
പൂജ്യാസ്തേ മത്കൃതേ ദേവി ബാഹ്മണാശ്ചൈവ സുവ്രതാഃ ॥ 28 ॥
ഏവം കാലം പ്രതീക്ഷസ്വ മമാഗമനകാങ്ക്ഷിണീ ।
നിയതാ നിയതാഹാരാ ഭര്തൃശുശ്രൂഷണേ രതാ ॥ 29 ॥
പ്രാപ്സ്യസേ പരമം കാമം മയി പ്രത്യാഗതേ സതി ।
യദി ധര്മഭൃതാം ശ്രേഷ്ഠോ ധാരയിഷ്യതി ജീവിതമ് ॥ 30 ॥
ഏവമുക്താ തു രാമേണ ബാഷ്പപര്യാകുലേക്ഷണാ ।
കൌശല്യാ പുത്രശോകാര്താ രാമം വചനമബ്രവീത് ॥ 31 ॥
ഗമനേ സുകൃതാം ബുദ്ധിം ന തേ ശക്നോമി പുത്രക ।
വിനിവര്തയിതും വീര നൂനം കാലോ ദുരത്യയഃ ॥ 32 ॥
ഗച്ഛ പുത്ര ത്വമേകാഗ്രോ ഭദ്രം തേഽസ്തു സദാ വിഭുഃ ।
പുനസ്ത്വയി നിവൃത്തേ തു ഭവിഷ്യാമി ഗതവ്യഥാ ॥ 33 ॥
പ്രത്യാഗതേ മഹാഭാഗേ കൃതാര്ഥേ ചരിതവ്രതേ ।
പിതുരാനൃണ്യതാം പ്രാപ്തേ ത്വയി ലപ്സ്യേ പരം സുഖമ് ॥ 34 ॥
കൃതാന്തസ്യ ഗതിഃ പുത്ര ദുര്വിഭാവ്യാ സദാ ഭുവി ।
യസ്ത്വാം സഞ്ചോദയതി മേ വച ആച്ഛിദ്യ രാഘവ ॥ 35 ॥
ഗച്ഛേദാനീം മഹാബാഹോ ക്ഷേമേണ പുനരാഗതഃ ।
നന്ദയിഷ്യസി മാം പുത്ര സാമ്നാ വാക്യേന ചാരുണാ ॥ 36 ॥
അപീദാനീം സ കാലസ്സ്യാദ്വനാത്പ്രത്യാഗതം പുനഃ ।
യത്ത്വാം പുത്രക പശ്യേയം ജടാവല്കലധാരിണമ് ॥ 37 ॥
തഥാ ഹി രാമം വനവാസനിശ്ചിതം സമീക്ഷ്യ ദേവീ പരമേണ ചേതസാ ।
ഉവാച രാമം ശുഭലക്ഷണം വചോ ബഭൂവ ച സ്വസ്ത്യയനാഭികാങ്ക്ഷിണീ ॥ 38 ॥
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയ ആദികാവ്യേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ ചതുര്വിംശസ്സര്ഗഃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha caturviṃśassargaḥ |
taṃ samīkṣya tvavahitaṃ piturnirdeśa pālane |
kauśalyā bāṣpasaṃruddhā vaco dharmiṣṭhamabravīt || 1 ||
adṛṣṭaduḥkho dharmātmā sarvabhūtapriyaṃvadaḥ |
mayi jāto daśarathātkathamuñchena vartayet || 2 ||
yasya bhṛtyāśca dāsāśca mṛṣṭānyannāni bhuñjate |
kathaṃ sa bhokṣyate'nātho vane mūlaphalānyayam || 3 ||
kaḥ etacchraddadhecchrutvā kasya vā na bhavedbhayam |
guṇavāndayito rājñā rāghavo yadvivāsyate || 4 ||
nūnaṃ tu balavān loke kṛtāntassarvamādiśan |
loke rāmābhirāmastvaṃ vanaṃ yatra gamiṣyasi || 5 ||
ayaṃ tu māmātmabhava stavādarśanamārutaḥ |
vilāpaduḥkhasamidho ruditāśruhutāhutiḥ || 6 ||
cintābāṣpamahādhūmastavāgamanacittajaḥ |
karśayitvā bhṛśaṃ putra niśvāsāyāsasambhavaḥ || 7 ||
tvayā vihīnāmiha māṃ śokāgniratulo mahān |
pradhakṣyati yathā kakṣaṃ citrabhānurhimātyaye || 8 ||
kathaṃ hi dhenu ssvaṃ vatsaṃ gacchantaṃ nānugacchati |
ahaṃ tvā'nugamiṣyāmi yatra putra gamiṣyasi || 9 ||
. |
tathā nigaditaṃ mātrā tadvākyaṃ puruṣarṣabhaḥ |
śrutvā rāmo'bravīdvākyaṃ mātaraṃ bhṛśaduḥkhitām || 10 ||
kaikeyyā vañcito rājā mayi cāraṇyamāśrite |
bhavatyā ca parityakto na nūnaṃ vartayiṣyati || 11 ||
bhartuḥ kila parityāgo nṛśaṃsaḥ kevalaṃ striyāḥ |
sa bhavatyā na kartavyo manasā'pi vigarhitaḥ || 12 ||
yāvajjīvati kākutsthaḥ pitā me jagatīpatiḥ |
śuśrūṣā kriyatāṃ tāvatsahi dharmassanātanaḥ || 13 ||
evamuktā tu rāmeṇa kauśalyā śubhadarśanā |
tathetyuvāca suprītā rāmamakliṣṭakāriṇam || 14 ||
evamuktastu vacanaṃ rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ |
bhūyastāmabravīdvākyaṃ mātaraṃ bhṛśaduḥkhitām || 15 ||
mayā caiva bhavatyā ca kartavyaṃ vacanaṃ pituḥ |
rājā bhartā guru śśreṣṭhassarveṣāmīśvaraḥ prabhuḥ || 16 ||
imāni tu mahāraṇye vihṛtya nava pañca ca |
varṣāṇi paramaprītaḥ sthāsyāmi vacane tava || 17 ||
evamuktā priyaṃ putraṃ bāṣpapūrṇānanā tadā |
uvāca paramārtā tu kauśalyā putravatsalā || 18 ||
āsāṃ rāma sapatnīnāṃ vastuṃ madhye na me kṣamam |
naya māmapi kākutstha vanaṃ vanyāṃ mṛgīṃ yathā || 19 ||
yadi te gamane buddhiḥ kṛtā piturapekṣayā |
tāṃ tathā rudatīṃ rāmo rudanvacanamabravīt || 20 ||
jīvantyā hi striyā bhartā daivataṃ prabhureva ca bhavatyā mama caivādya rājā prabhavati prabhuḥ |
na hyanāthā vayaṃ rājñā lokanāthena dhīmatā || 21 ||
bharataścāpi dharmātmā sarvabhūtapriyaṃvadaḥ |
bhavatīmanuvarteta sa hi dharmaratassadā || 22 ||
yathā mayi tu niṣkrānte putraśokena pārthivaḥ |
śramaṃ nāvāpnuyātkiñcidapramattā tathā kuru || 23 ||
dāruṇaścāpyayaṃ śoko yathainaṃ na vināśayet |
rājño vṛddhasya satataṃ hitaṃ cara samāhitā || 24 ||
vratopavāsaniratā yā nārī paramottamā |
bhartāraṃ nānuvarteta sā tu pāpagatirbhavet || 25 ||
bhartu śśuśrūṣayā nārī labhate svargamuttamam |
api yā nirnamaskārā nivṛttā devapūjanāt || 26 ||
śuśrūṣāmeva kurvīta bhartuḥ priyahite ratā |
eṣa dharmaḥ purā dṛṣṭo loke vede śrutaḥ smṛtaḥ || 27 ||
agnikāryeṣu ca sadā sumanobhiśca devatāḥ |
pūjyāste matkṛte devi bāhmaṇāścaiva suvratāḥ || 28 ||
evaṃ kālaṃ pratīkṣasva mamāgamanakāṅkṣiṇī |
niyatā niyatāhārā bhartṛśuśrūṣaṇe ratā || 29 ||
prāpsyase paramaṃ kāmaṃ mayi pratyāgate sati |
yadi dharmabhṛtāṃ śreṣṭho dhārayiṣyati jīvitam || 30 ||
evamuktā tu rāmeṇa bāṣpaparyākulekṣaṇā |
kauśalyā putraśokārtā rāmaṃ vacanamabravīt || 31 ||
gamane sukṛtāṃ buddhiṃ na te śaknomi putraka |
vinivartayituṃ vīra nūnaṃ kālo duratyayaḥ || 32 ||
gaccha putra tvamekāgro bhadraṃ te'stu sadā vibhuḥ |
punastvayi nivṛtte tu bhaviṣyāmi gatavyathā || 33 ||
pratyāgate mahābhāge kṛtārthe caritavrate |
piturānṛṇyatāṃ prāpte tvayi lapsye paraṃ sukham || 34 ||
kṛtāntasya gatiḥ putra durvibhāvyā sadā bhuvi |
yastvāṃ sañcodayati me vaca ācchidya rāghava || 35 ||
gacchedānīṃ mahābāho kṣemeṇa punarāgataḥ |
nandayiṣyasi māṃ putra sāmnā vākyena cāruṇā || 36 ||
apīdānīṃ sa kālassyādvanātpratyāgataṃ punaḥ |
yattvāṃ putraka paśyeyaṃ jaṭāvalkaladhāriṇam || 37 ||
tathā hi rāmaṃ vanavāsaniścitaṃ samīkṣya devī parameṇa cetasā |
uvāca rāmaṃ śubhalakṣaṇaṃ vaco babhūva ca svastyayanābhikāṅkṣiṇī || 38 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe caturviṃśassargaḥ ||
InfoLyter.in — Sacred Vedic Knowledge Portal · Free forever