Viveka Chudamani — InfoLyter.in

ॐ

വിവേക ചൂഡാമണി

Viveka Chudamani

Adi Shankaracharya Malayalam

സര്വവേദാന്തസിദ്ധാന്തഗോചരം തമഗോചരമ് ।

ഗോവിന്ദം പരമാനന്ദം സദ്ഗുരും പ്രണതോഽസ്മ്യഹമ് ॥ 1॥

ജന്തൂനാം നരജന്മ ദുര്ലഭമതഃ പുംസ്ത്വം തതോ വിപ്രതാ

തസ്മാദ്വൈദികധര്മമാര്ഗപരതാ വിദ്വത്ത്വമസ്മാത്പരമ് ।

ആത്മാനാത്മവിവേചനം സ്വനുഭവോ ബ്രഹ്മാത്മനാ സംസ്ഥിതിഃ

മുക്തിര്നോ ശതജന്മകോടിസുകൃതൈഃ പുണ്യൈര്വിനാ ലഭ്യതേ ॥ 2॥ (പാഠഭേദഃ - ശതകോടിജന്മസു കൃതൈഃ)

ദുര്ലഭം ത്രയമേവൈതദ്ദേവാനുഗ്രഹഹേതുകമ് ।

മനുഷ്യത്വം മുമുക്ഷുത്വം മഹാപുരുഷസംശ്രയഃ ॥ 3॥

ലബ്ധ്വാ കഥഞ്ചിന്നരജന്മ ദുര്ലഭം (പാഠഭേദഃ - കഥഞ്ചിന്)

തത്രാപി പുംസ്ത്വം ശ്രുതിപാരദര്ശനമ് ।

യസ്ത്വാത്മമുക്തൌ ന യതേത മൂഢധീഃ

സ ഹ്യാത്മഹാ സ്വം വിനിഹന്ത്യസദ്ഗ്രഹാത് ॥ 4॥ (പാഠഭേദഃ - ആത്മഹാ സ്വം)

ഇതഃ കോ ന്വസ്തി മൂഢാത്മാ യസ്തു സ്വാര്ഥേ പ്രമാദ്യതി ।

ദുര്ലഭം മാനുഷം ദേഹം പ്രാപ്യ തത്രാപി പൌരുഷമ് ॥ 5॥

വദന്തു ശാസ്ത്രാണി യജന്തു ദേവാന് (പാഠഭേദഃ - പഠന്തു)

കുര്വന്തു കര്മാണി ഭജന്തു ദേവതാഃ ।

ആത്മൈക്യബോധേന വിനാപി മുക്തി- (പാഠഭേദഃ - വിനാ വിമുക്തിഃ ന)

ര്ന സിധ്യതി ബ്രഹ്മശതാന്തരേഽപി ॥ 6॥

അമൃതത്ത്വസ്യ നാശാസ്തി വിത്തേനേത്യേവ ഹി ശ്രുതിഃ ।

ബ്രവീതി കര്മണോ മുക്തേരഹേതുത്വം സ്ഫുടം യതഃ ॥ 7॥

അതോ വിമുക്ത്യൈ പ്രയതേത വിദ്വാന്

സന്ന്യസ്തബാഹ്യാര്ഥസുഖസ്പൃഹഃ സന് ।

സന്തം മഹാന്തം സമുപേത്യ ദേശികം

തേനോപദിഷ്ടാര്ഥസമാഹിതാത്മാ ॥ 8॥

ഉദ്ധരേദാത്മനാഽഽത്മാനം മഗ്നം സംസാരവാരിധൌ ।

യോഗാരൂഢത്വമാസാദ്യ സമ്യഗ്ദര്ശനനിഷ്ഠയാ ॥ 9॥

സന്ന്യസ്യ സര്വകര്മാണി ഭവബന്ധവിമുക്തയേ ।

യത്യതാം പണ്ഡിതൈര്ധീരൈരാത്മാഭ്യാസ ഉപസ്ഥിതൈഃ ॥ 10॥

ചിത്തസ്യ ശുദ്ധയേ കര്മ ന തു വസ്തൂപലബ്ധയേ ।

വസ്തുസിദ്ധിര്വിചാരേണ ന കിഞ്ചിത്കര്മകോടിഭിഃ ॥ 11॥

സമ്യഗ്വിചാരതഃ സിദ്ധാ രജ്ജുതത്ത്വാവധാരണാ ।

ഭ്രാന്തോദിതമഹാസര്പഭയദുഃഖവിനാശിനീ ॥ 12॥ (പാഠഭേദഃ - ഭ്രാന്ത്യോ)

അര്ഥസ്യ നിശ്ചയോ ദൃഷ്ടോ വിചാരേണ ഹിതോക്തിതഃ ।

ന സ്നാനേന ന ദാനേന പ്രാണായാമശതേന വാ ॥ 13॥

അധികാരിണമാശാസ്തേ ഫലസിദ്ധിര്വിശേഷതഃ ।

ഉപായാ ദേശകാലാദ്യാഃ സന്ത്യസ്മിന്സഹകാരിണഃ ॥ 14॥ (പാഠഭേദഃ - സന്ത്യസ്യാം)

അതോ വിചാരഃ കര്തവ്യോ ജിജ്ഞാസോരാത്മവസ്തുനഃ ॥

സമാസാദ്യ ദയാസിന്ധും ഗുരും ബ്രഹ്മവിദുത്തമമ് ॥ 15॥

മേധാവീ പുരുഷോ വിദ്വാനൂഹാപോഹവിചക്ഷണഃ ।

അധികാര്യാത്മവിദ്യായാമുക്തലക്ഷണലക്ഷിതഃ ॥ 16॥

വിവേകിനോ വിരക്തസ്യ ശമാദിഗുണശാലിനഃ ।

മുമുക്ഷോരേവ ഹി ബ്രഹ്മജിജ്ഞാസായോഗ്യതാ മതാ ॥ 17॥

സാധനാന്യത്ര ചത്വാരി കഥിതാനി മനീഷിഭിഃ ।

യേഷു സത്സ്വേവ സന്നിഷ്ഠാ യദഭാവേ ന സിധ്യതി ॥ 18॥

ആദൌ നിത്യാനിത്യവസ്തുവിവേകഃ പരിഗണ്യതേ ।

ഇഹാമുത്രഫലഭോഗവിരാഗസ്തദനന്തരമ് ।

ശമാദിഷട്കസമ്പത്തിര്മുമുക്ഷുത്വമിതി സ്ഫുടമ് ॥ 19॥

ബ്രഹ്മ സത്യം ജഗന്മിഥ്യേത്യേവംരൂപോ വിനിശ്ചയഃ ।

സോഽയം നിത്യാനിത്യവസ്തുവിവേകഃ സമുദാഹൃതഃ ॥ 20॥

തദ്വൈരാഗ്യം ജിഹാസാ യാ ദര്ശനശ്രവണാദിഭിഃ । (പാഠഭേദഃ - ജുഗുപ്സാ യാ)

ദേഹാദിബ്രഹ്മപര്യന്തേ ഹ്യനിത്യേ ഭോഗവസ്തുനി ॥ 21॥ (പാഠഭേദഃ - ഭോഗ്യവസ്തുനി)

വിരജ്യ വിഷയവ്രാതാദ്ദോഷദൃഷ്ട്യാ മുഹുര്മുഹുഃ ।

സ്വലക്ഷ്യേ നിയതാവസ്ഥാ മനസഃ ശമ ഉച്യതേ ॥ 22॥

വിഷയേഭ്യഃ പരാവര്ത്യ സ്ഥാപനം സ്വസ്വഗോലകേ ।

ഉഭയേഷാമിന്ദ്രിയാണാം സ ദമഃ പരികീര്തിതഃ ।

ബാഹ്യാനാലമ്ബനം വൃത്തേരേഷോപരതിരുത്തമാ ॥ 23॥

സഹനം സര്വദുഃഖാനാമപ്രതീകാരപൂര്വകമ് ।

ചിന്താവിലാപരഹിതം സാ തിതിക്ഷാ നിഗദ്യതേ ॥ 24॥

ശാസ്ത്രസ്യ ഗുരുവാക്യസ്യ സത്യബുദ്ധ്യവധാരണമ് । (പാഠഭേദഃ - സത്യബുദ്ധ്യാവധാരണാ)

സാ ശ്രദ്ധാ കഥിതാ സദ്ഭിര്യയാ വസ്തൂപലഭ്യതേ ॥ 25॥

സര്വദാ സ്ഥാപനം ബുദ്ധേഃ ശുദ്ധേ ബ്രഹ്മണി സര്വദാ । (പാഠഭേദഃ - സമ്യഗാസ്ഥാപനം)

തത്സമാധാനമിത്യുക്തം ന തു ചിത്തസ്യ ലാലനമ് ॥ 26॥

അഹങ്കാരാദിദേഹാന്താന് ബന്ധാനജ്ഞാനകല്പിതാന് ।

സ്വസ്വരൂപാവബോധേന മോക്തുമിച്ഛാ മുമുക്ഷുതാ ॥ 27॥

മന്ദമധ്യമരൂപാപി വൈരാഗ്യേണ ശമാദിനാ ।

പ്രസാദേന ഗുരോഃ സേയം പ്രവൃദ്ധാ സൂയതേ ഫലമ് ॥ 28॥

വൈരാഗ്യം ച മുമുക്ഷുത്വം തീവ്രം യസ്യ തു വിദ്യതേ ।

തസ്മിന്നേവാര്ഥവന്തഃ സ്യുഃ ഫലവന്തഃ ശമാദയഃ ॥ 29॥

ഏതയോര്മന്ദതാ യത്ര വിരക്തത്വമുമുക്ഷയോഃ ।

മരൌ സലിലവത്തത്ര ശമാദേര്ഭാനമാത്രതാ ॥ 30॥

മോക്ഷകാരണസാമഗ്ര്യാം ഭക്തിരേവ ഗരീയസീ ।

സ്വസ്വരൂപാനുസന്ധാനം ഭക്തിരിത്യഭിധീയതേ ॥ 31॥

സ്വാത്മതത്ത്വാനുസന്ധാനം ഭക്തിരിത്യപരേ ജഗുഃ ।

ഉക്തസാധനസമ്പന്നസ്തത്ത്വജിജ്ഞാസുരാത്മനഃ ।

ഉപസീദേദ്ഗുരും പ്രാജ്ഞം യസ്മാദ്ബന്ധവിമോക്ഷണമ് ॥ 32॥

ശ്രോത്രിയോഽവൃജിനോഽകാമഹതോ യോ ബ്രഹ്മവിത്തമഃ ।

ബ്രഹ്മണ്യുപരതഃ ശാന്തോ നിരിന്ധന ഇവാനലഃ ।

അഹേതുകദയാസിന്ധുര്ബന്ധുരാനമതാം സതാമ് ॥ 33॥

തമാരാധ്യ ഗുരും ഭക്ത്യാ പ്രഹ്വപ്രശ്രയസേവനൈഃ । (പാഠഭേദഃ - പ്രഹ്വഃ)

പ്രസന്നം തമനുപ്രാപ്യ പൃച്ഛേജ്ജ്ഞാതവ്യമാത്മനഃ ॥ 34॥

സ്വാമിന്നമസ്തേ നതലോകബന്ധോ

കാരുണ്യസിന്ധോ പതിതം ഭവാബ്ധൌ ।

മാമുദ്ധരാത്മീയകടാക്ഷദൃഷ്ട്യാ

ഋജ്വ്യാതികാരുണ്യസുധാഭിവൃഷ്ട്യാ ॥ 35॥

ദുര്വാരസംസാരദവാഗ്നിതപ്തം

ദോധൂയമാനം ദുരദൃഷ്ടവാതൈഃ ।

ഭീതം പ്രപന്നം പരിപാഹി മൃത്യോഃ

ശരണ്യമന്യദ്യദഹം ന ജാനേ ॥ 36॥ (പാഠഭേദഃ - അന്യം)

ശാന്താ മഹാന്തോ നിവസന്തി സന്തോ

വസന്തവല്ലോകഹിതം ചരന്തഃ ।

തീര്ണാഃ സ്വയം ഭീമഭവാര്ണവം ജനാ-

നഹേതുനാന്യാനപി താരയന്തഃ ॥ 37॥

അയം സ്വഭാവഃ സ്വത ഏവ യത്പര-

ശ്രമാപനോദപ്രവണം മഹാത്മനാമ് ।

സുധാംശുരേഷ സ്വയമര്കകര്കശ-

പ്രഭാഭിതപ്താമവതി ക്ഷിതിം കില ॥ 38॥

ബ്രഹ്മാനന്ദരസാനുഭൂതികലിതൈഃ പൂതൈഃ സുശീതൈര്യുതൈ- (പാഠഭേദഃ - സുശീതൈഃ സിതൈഃ)

ര്യുഷ്മദ്വാക്കലശോജ്ഝിതൈഃ ശ്രുതിസുഖൈര്വാക്യാമൃതൈഃ സേചയ ।

സന്തപ്തം ഭവതാപദാവദഹനജ്വാലാഭിരേനം പ്രഭോ

ധന്യാസ്തേ ഭവദീക്ഷണക്ഷണഗതേഃ പാത്രീകൃതാഃ സ്വീകൃതാഃ ॥ 39॥

കഥം തരേയം ഭവസിന്ധുമേതം

കാ വാ ഗതിര്മേ കതമോഽസ്ത്യുപായഃ ।

ജാനേ ന കിഞ്ചിത്കൃപയാഽവ മാം പ്രഭോ

സംസാരദുഃഖക്ഷതിമാതനുഷ്വ ॥ 40॥

തഥാ വദന്തം ശരണാഗതം സ്വം

സംസാരദാവാനലതാപതപ്തമ് ।

നിരീക്ഷ്യ കാരുണ്യരസാര്ദ്രദൃഷ്ട്യാ

ദദ്യാദഭീതിം സഹസാ മഹാത്മാ ॥ 41॥

വിദ്വാന് സ തസ്മാ ഉപസത്തിമീയുഷേ

മുമുക്ഷവേ സാധു യഥോക്തകാരിണേ ।

പ്രശാന്തചിത്തായ ശമാന്വിതായ

തത്ത്വോപദേശം കൃപയൈവ കുര്യാത് ॥ 42॥

മാ ഭൈഷ്ട വിദ്വംസ്തവ നാസ്ത്യപായഃ

സംസാരസിന്ധോസ്തരണേഽസ്ത്യുപായഃ ।

യേനൈവ യാതാ യതയോഽസ്യ പാരം

തമേവ മാര്ഗം തവ നിര്ദിശാമി ॥ 43॥

അസ്ത്യുപായോ മഹാന്കശ്ചിത്സംസാരഭയനാശനഃ ।

തേന തീര്ത്വാ ഭവാമ്ഭോധിം പരമാനന്ദമാപ്സ്യസി ॥ 44॥

വേദാന്താര്ഥവിചാരേണ ജായതേ ജ്ഞാനമുത്തമമ് ।

തേനാത്യന്തികസംസാരദുഃഖനാശോ ഭവത്യനു ॥ 45॥

ശ്രദ്ധാഭക്തിധ്യാനയോഗാന്മുമുക്ഷോഃ

മുക്തേര്ഹേതൂന്വക്തി സാക്ഷാച്ഛ്രുതേര്ഗീഃ ।

യോ വാ ഏതേഷ്വേവ തിഷ്ഠത്യമുഷ്യ

മോക്ഷോഽവിദ്യാകല്പിതാദ്ദേഹബന്ധാത് ॥ 46॥

അജ്ഞാനയോഗാത്പരമാത്മനസ്തവ

ഹ്യനാത്മബന്ധസ്തത ഏവ സംസൃതിഃ ।

തയോര്വിവേകോദിതബോധവഹ്നിഃ

അജ്ഞാനകാര്യം പ്രദഹേത്സമൂലമ് ॥ 47॥

ശിഷ്യ ഉവാച ।

കൃപയാ ശ്രൂയതാം സ്വാമിന്പ്രശ്നോഽയം ക്രിയതേ മയാ ।

യദുത്തരമഹം ശ്രുത്വാ കൃതാര്ഥഃ സ്യാം ഭവന്മുഖാത് ॥ 48॥

കോ നാമ ബന്ധഃ കഥമേഷ ആഗതഃ

കഥം പ്രതിഷ്ഠാസ്യ കഥം വിമോക്ഷഃ ।

കോഽസാവനാത്മാ പരമഃ ക ആത്മാ

തയോര്വിവേകഃ കഥമേതദുച്യതാമ് ॥ 49॥

ശ്രീഗുരുവാച ।

ധന്യോഽസി കൃതകൃത്യോഽസി പാവിതം തേ കുലം ത്വയാ । (പാഠഭേദഃ - പാവിതം)

യദവിദ്യാബന്ധമുക്ത്യാ ബ്രഹ്മീഭവിതുമിച്ഛസി ॥ 50॥

ഋണമോചനകര്താരഃ പിതുഃ സന്തി സുതാദയഃ ।

ബന്ധമോചനകര്താ തു സ്വസ്മാദന്യോ ന കശ്ചന ॥ 51॥

മസ്തകന്യസ്തഭാരാദേര്ദുഃഖമന്യൈര്നിവാര്യതേ ।

ക്ഷുധാദികൃതദുഃഖം തു വിനാ സ്വേന ന കേനചിത് ॥ 52॥

പഥ്യമൌഷധസേവാ ച ക്രിയതേ യേന രോഗിണാ ।

ആരോഗ്യസിദ്ധിര്ദൃഷ്ടാഽസ്യ നാന്യാനുഷ്ഠിതകര്മണാ ॥ 53॥

വസ്തുസ്വരൂപം സ്ഫുടബോധചക്ഷുഷാ

സ്വേനൈവ വേദ്യം ന തു പണ്ഡിതേന ।

ചന്ദ്രസ്വരൂപം നിജചക്ഷുഷൈവ

ജ്ഞാതവ്യമന്യൈരവഗമ്യതേ കിമ് ॥ 54॥

അവിദ്യാകാമകര്മാദിപാശബന്ധം വിമോചിതുമ് ।

കഃ ശക്നുയാദ്വിനാഽഽത്മാനം കല്പകോടിശതൈരപി ॥ 55॥

ന യോഗേന ന സാങ്ഖ്യേന കര്മണാ നോ ന വിദ്യയാ ।

ബ്രഹ്മാത്മൈകത്വബോധേന മോക്ഷഃ സിധ്യതി നാന്യഥാ ॥ 56॥

വീണായാ രൂപസൌന്ദര്യം തന്ത്രീവാദനസൌഷ്ഠവമ് ।

പ്രജാരഞ്ജനമാത്രം തന്ന സാമ്രാജ്യായ കല്പതേ ॥ 57॥

വാഗ്വൈഖരീ ശബ്ദഝരീ ശാസ്ത്രവ്യാഖ്യാനകൌശലമ് ।

വൈദുഷ്യം വിദുഷാം തദ്വദ്ഭുക്തയേ ന തു മുക്തയേ ॥ 58॥

അവിജ്ഞാതേ പരേ തത്ത്വേ ശാസ്ത്രാധീതിസ്തു നിഷ്ഫലാ ।

വിജ്ഞാതേഽപി പരേ തത്ത്വേ ശാസ്ത്രാധീതിസ്തു നിഷ്ഫലാ ॥ 59॥

ശബ്ദജാലം മഹാരണ്യം ചിത്തഭ്രമണകാരണമ് ।

അതഃ പ്രയത്നാജ്ജ്ഞാതവ്യം തത്ത്വജ്ഞൈസ്തത്ത്വമാത്മനഃ ॥ 60॥ തത്ത്വജ്ഞാത്തത്ത്വ

അജ്ഞാനസര്പദഷ്ടസ്യ ബ്രഹ്മജ്ഞാനൌഷധം വിനാ ।

കിമു വേദൈശ്ച ശാസ്ത്രൈശ്ച കിമു മന്ത്രൈഃ കിമൌഷധൈഃ ॥ 61॥

ന ഗച്ഛതി വിനാ പാനം വ്യാധിരൌഷധശബ്ദതഃ ।

വിനാഽപരോക്ഷാനുഭവം ബ്രഹ്മശബ്ദൈര്ന മുച്യതേ ॥ 62॥

അകൃത്വാ ദൃശ്യവിലയമജ്ഞാത്വാ തത്ത്വമാത്മനഃ ।

ബ്രഹ്മശബ്ദൈഃ കുതോ മുക്തിരുക്തിമാത്രഫലൈര്നൃണാമ് ॥ 63॥ (പാഠഭേദഃ - ബാഹ്യശബ്ദൈഃ)

അകൃത്വാ ശത്രുസംഹാരമഗത്വാഖിലഭൂശ്രിയമ് ।

രാജാഹമിതി ശബ്ദാന്നോ രാജാ ഭവിതുമര്ഹതി ॥ 64॥

ആപ്തോക്തിം ഖനനം തഥോപരിശിലാദ്യുത്കര്ഷണം സ്വീകൃതിം (പാഠഭേദഃ - പരിശിലാപാകര്ഷണം)

നിക്ഷേപഃ സമപേക്ഷതേ ന ഹി ബഹിഃശബ്ദൈസ്തു നിര്ഗച്ഛതി ।

തദ്വദ്ബ്രഹ്മവിദോപദേശമനനധ്യാനാദിഭിര്ലഭ്യതേ

മായാകാര്യതിരോഹിതം സ്വമമലം തത്ത്വം ന ദുര്യുക്തിഭിഃ ॥ 65॥

തസ്മാത്സര്വപ്രയത്നേന ഭവബന്ധവിമുക്തയേ ।

സ്വൈരേവ യത്നഃ കര്തവ്യോ രോഗാദാവിവ പണ്ഡിതൈഃ ॥ 66॥ (പാഠഭേദഃ - രോഗാദേരിവ)

യസ്ത്വയാദ്യ കൃതഃ പ്രശ്നോ വരീയാഞ്ഛാസ്ത്രവിന്മതഃ । (പാഠഭേദഃ - സമ്മതഃ)

സൂത്രപ്രായോ നിഗൂഢാര്ഥോ ജ്ഞാതവ്യശ്ച മുമുക്ഷുഭിഃ ॥ 67॥

ശഋണുഷ്വാവഹിതോ വിദ്വന്യന്മയാ സമുദീര്യതേ ।

തദേതച്ഛ്രവണാത്സദ്യോ ഭവബന്ധാദ്വിമോക്ഷ്യസേ ॥ 68॥

മോക്ഷസ്യ ഹേതുഃ പ്രഥമോ നിഗദ്യതേ

വൈരാഗ്യമത്യന്തമനിത്യവസ്തുഷു ।

തതഃ ശമശ്ചാപി ദമസ്തിതിക്ഷാ

ന്യാസഃ പ്രസക്താഖിലകര്മണാം ഭൃശമ് ॥ 69॥

തതഃ ശ്രുതിസ്തന്മനനം സതത്ത്വ-

ധ്യാനം ചിരം നിത്യനിരന്തരം മുനേഃ ।

തതോഽവികല്പം പരമേത്യ വിദ്വാന്

ഇഹൈവ നിര്വാണസുഖം സമൃച്ഛതി ॥ 70॥

യദ്ബോദ്ധവ്യം തവേദാനീമാത്മാനാത്മവിവേചനമ് ।

തദുച്യതേ മയാ സമ്യക് ശ്രുത്വാത്മന്യവധാരയ ॥ 71॥

മജ്ജാസ്ഥിമേദഃപലരക്തചര്മ-

ത്വഗാഹ്വയൈര്ധാതുഭിരേഭിരന്വിതമ് ।

പാദോരുവക്ഷോഭുജപൃഷ്ഠമസ്തകൈഃ

അങ്ഗൈരുപാങ്ഗൈരുപയുക്തമേതത് ॥ 72॥

അഹമ്മമേതി പ്രഥിതം ശരീരം

മോഹാസ്പദം സ്ഥൂലമിതീര്യതേ ബുധൈഃ ।

നഭോനഭസ്വദ്ദഹനാമ്ബുഭൂമയഃ

സൂക്ഷ്മാണി ഭൂതാനി ഭവന്തി താനി ॥ 73॥

പരസ്പരാംശൈര്മിലിതാനി ഭൂത്വാ

സ്ഥൂലാനി ച സ്ഥൂലശരീരഹേതവഃ ।

മാത്രാസ്തദീയാ വിഷയാ ഭവന്തി

ശബ്ദാദയഃ പഞ്ച സുഖായ ഭോക്തുഃ ॥ 74॥

യ ഏഷു മൂഢാ വിഷയേഷു ബദ്ധാ

രാഗോരുപാശേന സുദുര്ദമേന ।

ആയാന്തി നിര്യാന്ത്യധ ഊര്ധ്വമുച്ചൈഃ

സ്വകര്മദൂതേന ജവേന നീതാഃ ॥ 75॥

ശബ്ദാദിഭിഃ പഞ്ചഭിരേവ പഞ്ച

പഞ്ചത്വമാപുഃ സ്വഗുണേന ബദ്ധാഃ ।

കുരങ്ഗമാതങ്ഗപതങ്ഗമീന-

ഭൃങ്ഗാ നരഃ പഞ്ചഭിരഞ്ചിതഃ കിമ് ॥ 76॥

ദോഷേണ തീവ്രോ വിഷയഃ കൃഷ്ണസര്പവിഷാദപി ।

വിഷം നിഹന്തി ഭോക്താരം ദ്രഷ്ടാരം ചക്ഷുഷാപ്യയമ് ॥ 77॥

വിഷയാശാമഹാപാശാദ്യോ വിമുക്തഃ സുദുസ്ത്യജാത് ।

സ ഏവ കല്പതേ മുക്ത്യൈ നാന്യഃ ഷട്ശാസ്ത്രവേദ്യപി ॥ 78॥

ആപാതവൈരാഗ്യവതോ മുമുക്ഷൂന്

ഭവാബ്ധിപാരം പ്രതിയാതുമുദ്യതാന് ।

ആശാഗ്രഹോ മജ്ജയതേഽന്തരാലേ

നിഗൃഹ്യ കണ്ഠേ വിനിവര്ത്യ വേഗാത് ॥ 79॥

വിഷയാഖ്യഗ്രഹോ യേന സുവിരക്ത്യസിനാ ഹതഃ ।

സ ഗച്ഛതി ഭവാമ്ഭോധേഃ പാരം പ്രത്യൂഹവര്ജിതഃ ॥ 80॥

വിഷമവിഷയമാര്ഗൈര്ഗച്ഛതോഽനച്ഛബുദ്ധേഃ (പാഠഭേദഃ - വിഷയമാര്ഗേ ഗച്ഛതോ)

പ്രതിപദമഭിയാതോ മൃത്യുരപ്യേഷ വിദ്ധി । (പാഠഭേദഃ - പ്രതിപദമഭിഘാതോ മൃത്യുരപ്യേഷ സിദ്ധഃ)

ഹിതസുജനഗുരൂക്ത്യാ ഗച്ഛതഃ സ്വസ്യ യുക്ത്യാ

പ്രഭവതി ഫലസിദ്ധിഃ സത്യമിത്യേവ വിദ്ധി ॥ 81॥

മോക്ഷസ്യ കാങ്ക്ഷാ യദി വൈ തവാസ്തി

ത്യജാതിദൂരാദ്വിഷയാന്വിഷം യഥാ ।

പീയൂഷവത്തോഷദയാക്ഷമാര്ജവ-

പ്രശാന്തിദാന്തീര്ഭജ നിത്യമാദരാത് ॥ 82॥

അനുക്ഷണം യത്പരിഹൃത്യ കൃത്യം

അനാദ്യവിദ്യാകൃതബന്ധമോക്ഷണമ് ।

ദേഹഃ പരാര്ഥോഽയമമുഷ്യ പോഷണേ

യഃ സജ്ജതേ സ സ്വമനേന ഹന്തി ॥ 83॥

ശരീരപോഷണാര്ഥീ സന് യ ആത്മാനം ദിദൃക്ഷതി । (പാഠഭേദഃ - ദിദൃക്ഷതേ)

ഗ്രാഹം ദാരുധിയാ ധൃത്വാ നദീം തര്തും സ ഗച്ഛതി ॥ 84॥ (പാഠഭേദഃ - സ ഇച്ഛതി)

മോഹ ഏവ മഹാമൃത്യുര്മുമുക്ഷോര്വപുരാദിഷു ।

മോഹോ വിനിര്ജിതോ യേന സ മുക്തിപദമര്ഹതി ॥ 85॥

മോഹം ജഹി മഹാമൃത്യും ദേഹദാരസുതാദിഷു ।

യം ജിത്വാ മുനയോ യാന്തി തദ്വിഷ്ണോഃ പരമം പദമ് ॥ 86॥

ത്വങ്മാംസരുധിരസ്നായുമേദോമജ്ജാസ്ഥിസങ്കുലമ് ।

പൂര്ണം മൂത്രപുരീഷാഭ്യാം സ്ഥൂലം നിന്ദ്യമിദം വപുഃ ॥ 87॥

പഞ്ചീകൃതേഭ്യോ ഭൂതേഭ്യഃ സ്ഥൂലേഭ്യഃ പൂര്വകര്മണാ ।

സമുത്പന്നമിദം സ്ഥൂലം ഭോഗായതനമാത്മനഃ ।

അവസ്ഥാ ജാഗരസ്തസ്യ സ്ഥൂലാര്ഥാനുഭവോ യതഃ ॥ 88॥

ബാഹ്യേന്ദ്രിയൈഃ സ്ഥൂലപദാര്ഥസേവാം

സ്രക്ചന്ദനസ്ത്ര്യാദിവിചിത്രരൂപാമ് ।

കരോതി ജീവഃ സ്വയമേതദാത്മനാ

തസ്മാത്പ്രശസ്തിര്വപുഷോഽസ്യ ജാഗരേ ॥ 89॥

സര്വോഽപി ബാഹ്യസംസാരഃ പുരുഷസ്യ യദാശ്രയഃ ।

വിദ്ധി ദേഹമിദം സ്ഥൂലം ഗൃഹവദ്ഗൃഹമേധിനഃ ॥ 90॥

സ്ഥൂലസ്യ സമ്ഭവജരാമരണാനി ധര്മാഃ

സ്ഥൌല്യാദയോ ബഹുവിധാഃ ശിശുതാദ്യവസ്ഥാഃ ।

വര്ണാശ്രമാദിനിയമാ ബഹുധാഽഽമയാഃ സ്യുഃ

പൂജാവമാനബഹുമാനമുഖാ വിശേഷാഃ ॥ 91॥

ബുദ്ധീന്ദ്രിയാണി ശ്രവണം ത്വഗക്ഷി

ഘ്രാണം ച ജിഹ്വാ വിഷയാവബോധനാത് ।

വാക്പാണിപാദാ ഗുദമപ്യുപസ്ഥഃ (പാഠഭേദഃ - ഉപസ്ഥം)

കര്മേന്ദ്രിയാണി പ്രവണേന കര്മസു ॥ 92॥ (പാഠഭേദഃ - പ്രവണാനി)

നിഗദ്യതേഽന്തഃകരണം മനോധീഃ

അഹങ്കൃതിശ്ചിത്തമിതി സ്വവൃത്തിഭിഃ ।

മനസ്തു സങ്കല്പവികല്പനാദിഭിഃ

ബുദ്ധിഃ പദാര്ഥാധ്യവസായധര്മതഃ ॥ 93॥

അത്രാഭിമാനാദഹമിത്യഹങ്കൃതിഃ ।

സ്വാര്ഥാനുസന്ധാനഗുണേന ചിത്തമ് ॥ 94॥

പ്രാണാപാനവ്യാനോദാനസമാനാ ഭവത്യസൌ പ്രാണഃ ।

സ്വയമേവ വൃത്തിഭേദാദ്വികൃതിഭേദാത്സുവര്ണസലിലാദിവത് ॥ 95॥ (പാഠഭേദഃ - വികൃതേര്ഭേദാത്സുവര്ണസലിലമിവ)

വാഗാദി പഞ്ച ശ്രവണാദി പഞ്ച

പ്രാണാദി പഞ്ചാഭ്രമുഖാനി പഞ്ച ।

ബുദ്ധ്യാദ്യവിദ്യാപി ച കാമകര്മണീ

പുര്യഷ്ടകം സൂക്ഷ്മശരീരമാഹുഃ ॥ 96॥

ഇദം ശരീരം ശ‍ഋണു സൂക്ഷ്മസഞ്ജ്ഞിതം

ലിങ്ഗം ത്വപഞ്ചീകൃതഭൂതസമ്ഭവമ് ।

സവാസനം കര്മഫലാനുഭാവകം

സ്വാജ്ഞാനതോഽനാദിരുപാധിരാത്മനഃ ॥ 97॥

സ്വപ്നോ ഭവത്യസ്യ വിഭക്ത്യവസ്ഥാ

സ്വമാത്രശേഷേണ വിഭാതി യത്ര ।

സ്വപ്നേ തു ബുദ്ധിഃ സ്വയമേവ ജാഗ്രത്

കാലീനനാനാവിധവാസനാഭിഃ ॥ 98॥

കര്ത്രാദിഭാവം പ്രതിപദ്യ രാജതേ

യത്ര സ്വയം ഭാതി ഹ്യയം പരാത്മാ । (പാഠഭേദഃ - സ്വയഞ്ജ്യോതിരയം)

ധീമാത്രകോപാധിരശേഷസാക്ഷീ

ന ലിപ്യതേ തത്കൃതകര്മലേശൈഃ । കര്മലേപൈഃ

യസ്മാദസങ്ഗസ്തത ഏവ കര്മഭിഃ

ന ലിപ്യതേ കിഞ്ചിദുപാധിനാ കൃതൈഃ ॥ 99॥

സര്വവ്യാപൃതികരണം ലിങ്ഗമിദം സ്യാച്ചിദാത്മനഃ പുംസഃ ।

വാസ്യാദികമിവ തക്ഷ്ണസ്തേനൈവാത്മാ ഭവത്യസങ്ഗോഽയമ് ॥ 100॥

അന്ധത്വമന്ദത്വപടുത്വധര്മാഃ

സൌഗുണ്യവൈഗുണ്യവശാദ്ധി ചക്ഷുഷഃ ।

ബാധിര്യമൂകത്വമുഖാസ്തഥൈവ

ശ്രോത്രാദിധര്മാ ന തു വേത്തുരാത്മനഃ ॥ 101॥

ഉച്ഛ്വാസനിഃശ്വാസവിജൃമ്ഭണക്ഷു-

ത്പ്രസ്യന്ദനാദ്യുത്ക്രമണാദികാഃ ക്രിയാഃ । (പാഠഭേദഃ - പ്രസ്പന്ദനാദ്യ്)

പ്രാണാദികര്മാണി വദന്തി തജ്ഞാഃ (പാഠഭേദഃ - തജ്ജ്ഞാഃ)

പ്രാണസ്യ ധര്മാവശനാപിപാസേ ॥ 102॥

അന്തഃകരണമേതേഷു ചക്ഷുരാദിഷു വര്ഷ്മണി ।

അഹമിത്യഭിമാനേന തിഷ്ഠത്യാഭാസതേജസാ ॥ 103॥

അഹങ്കാരഃ സ വിജ്ഞേയഃ കര്താ ഭോക്താഭിമാന്യയമ് ।

സത്ത്വാദിഗുണയോഗേന ചാവസ്ഥാത്രയമശ്നുതേ ॥ 104॥ (പാഠഭേദഃ - യോഗേനാവസ്ഥാത്രിതയമ്ശ്നുതേ)

വിഷയാണാമാനുകൂല്യേ സുഖീ ദുഃഖീ വിപര്യയേ ।

സുഖം ദുഃഖം ച തദ്ധര്മഃ സദാനന്ദസ്യ നാത്മനഃ ॥ 105॥

ആത്മാര്ഥത്വേന ഹി പ്രേയാന്വിഷയോ ന സ്വതഃ പ്രിയഃ ।

സ്വത ഏവ ഹി സര്വേഷാമാത്മാ പ്രിയതമോ യതഃ ।

തത ആത്മാ സദാനന്ദോ നാസ്യ ദുഃഖം കദാചന ॥ 106॥

യത്സുഷുപ്തൌ നിര്വിഷയ ആത്മാനന്ദോഽനുഭൂയതേ ।

ശ്രുതിഃ പ്രത്യക്ഷമൈതിഹ്യമനുമാനം ച ജാഗ്രതി ॥ 107॥

അവ്യക്തനാമ്നീ പരമേശശക്തിഃ

അനാദ്യവിദ്യാ ത്രിഗുണാത്മികാ പരാ ।

കാര്യാനുമേയാ സുധിയൈവ മായാ

യയാ ജഗത്സര്വമിദം പ്രസൂയതേ ॥ 108॥

സന്നാപ്യസന്നാപ്യുഭയാത്മികാ നോ

ഭിന്നാപ്യഭിന്നാപ്യുഭയാത്മികാ നോ ।

സാങ്ഗാപ്യനങ്ഗാ ഹ്യുഭയാത്മികാ നോ (പാഠഭേദഃ - അനങ്ഗാപ്യുഭയാത്മികാ)

മഹാദ്ഭുതാഽനിര്വചനീയരൂപാ ॥ 109॥

ശുദ്ധാദ്വയബ്രഹ്മവിബോധനാശ്യാ

സര്പഭ്രമോ രജ്ജുവിവേകതോ യഥാ ।

രജസ്തമഃസത്ത്വമിതി പ്രസിദ്ധാ

ഗുണാസ്തദീയാഃ പ്രഥിതൈഃ സ്വകാര്യൈഃ ॥ 110॥

വിക്ഷേപശക്തീ രജസഃ ക്രിയാത്മികാ

യതഃ പ്രവൃത്തിഃ പ്രസൃതാ പുരാണീ ।

രാഗാദയോഽസ്യാഃ പ്രഭവന്തി നിത്യം

ദുഃഖാദയോ യേ മനസോ വികാരാഃ ॥ 111॥

കാമഃ ക്രോധോ ലോഭദമ്ഭാദ്യസൂയാ (പാഠഭേദഃ - ലോഭദമ്ഭാഭ്യസൂയാ)

അഹങ്കാരേര്ഷ്യാമത്സരാദ്യാസ്തു ഘോരാഃ ।

ധര്മാ ഏതേ രാജസാഃ പുമ്പ്രവൃത്തി-

ര്യസ്മാദേഷാ തദ്രജോ ബന്ധഹേതുഃ ॥ 112॥ (പാഠഭേദഃ - യസ്മാദേതത്തദ്രജോ)

ഏഷാഽഽവൃതിര്നാമ തമോഗുണസ്യ

ശക്തിര്മയാ വസ്ത്വവഭാസതേഽന്യഥാ । ശക്തിര്യയാ

സൈഷാ നിദാനം പുരുഷസ്യ സംസൃതേഃ

വിക്ഷേപശക്തേഃ പ്രവണസ്യ ഹേതുഃ ॥ 113॥ (പാഠഭേദഃ - പ്രസരസ്യ)

പ്രജ്ഞാവാനപി പണ്ഡിതോഽപി ചതുരോഽപ്യത്യന്തസൂക്ഷ്മാത്മദൃഗ്- (പാഠഭേദഃ - സൂക്ഷ്മാര്ഥദൃഗ്)

വ്യാലീഢസ്തമസാ ന വേത്തി ബഹുധാ സമ്ബോധിതോഽപി സ്ഫുടമ് ।

ഭ്രാന്ത്യാരോപിതമേവ സാധു കലയത്യാലമ്ബതേ തദ്ഗുണാന്

ഹന്താസൌ പ്രബലാ ദുരന്തതമസഃ ശക്തിര്മഹത്യാവൃതിഃ ॥ 114॥

അഭാവനാ വാ വിപരീതഭാവനാഽ- (പാഠഭേദഃ - വിപരീതഭാവനാ)

സമ്ഭാവനാ വിപ്രതിപത്തിരസ്യാഃ ।

സംസര്ഗയുക്തം ന വിമുഞ്ചതി ധ്രുവം

വിക്ഷേപശക്തിഃ ക്ഷപയത്യജസ്രമ് ॥ 115॥

അജ്ഞാനമാലസ്യജഡത്വനിദ്രാ-

പ്രമാദമൂഢത്വമുഖാസ്തമോഗുണാഃ ।

ഏതൈഃ പ്രയുക്തോ ന ഹി വേത്തി കിഞ്ചിത്

നിദ്രാലുവത്സ്തമ്ഭവദേവ തിഷ്ഠതി ॥ 116॥

സത്ത്വം വിശുദ്ധം ജലവത്തഥാപി

താഭ്യാം മിലിത്വാ സരണായ കല്പതേ ।

യത്രാത്മബിമ്ബഃ പ്രതിബിമ്ബിതഃ സന്

പ്രകാശയത്യര്ക ഇവാഖിലം ജഡമ് ॥ 117॥

മിശ്രസ്യ സത്ത്വസ്യ ഭവന്തി ധര്മാഃ

ത്വമാനിതാദ്യാ നിയമാ യമാദ്യാഃ ।

ശ്രദ്ധാ ച ഭക്തിശ്ച മുമുക്ഷുതാ ച

ദൈവീ ച സമ്പത്തിരസന്നിവൃത്തിഃ ॥ 118॥

വിശുദ്ധസത്ത്വസ്യ ഗുണാഃ പ്രസാദഃ

സ്വാത്മാനുഭൂതിഃ പരമാ പ്രശാന്തിഃ ।

തൃപ്തിഃ പ്രഹര്ഷഃ പരമാത്മനിഷ്ഠാ

യയാ സദാനന്ദരസം സമൃച്ഛതി ॥ 119॥

അവ്യക്തമേതത്ത്രിഗുണൈര്നിരുക്തം

തത്കാരണം നാമ ശരീരമാത്മനഃ ।

സുഷുപ്തിരേതസ്യ വിഭക്ത്യവസ്ഥാ

പ്രലീനസര്വേന്ദ്രിയബുദ്ധിവൃത്തിഃ ॥ 120॥

സര്വപ്രകാരപ്രമിതിപ്രശാന്തിഃ

ബീജാത്മനാവസ്ഥിതിരേവ ബുദ്ധേഃ ।

സുഷുപ്തിരേതസ്യ കില പ്രതീതിഃ (പാഠഭേദഃ - സുഷുപ്തിരത്രാസ്യ)

കിഞ്ചിന്ന വേദ്മീതി ജഗത്പ്രസിദ്ധേഃ ॥ 121॥

ദേഹേന്ദ്രിയപ്രാണമനോഽഹമാദയഃ

സര്വേ വികാരാ വിഷയാഃ സുഖാദയഃ ।

വ്യോമാദിഭൂതാന്യഖിലം ച വിശ്വം

അവ്യക്തപര്യന്തമിദം ഹ്യനാത്മാ ॥ 122॥

മായാ മായാകാര്യം സര്വം മഹദാദിദേഹപര്യന്തമ് ।

അസദിദമനാത്മതത്ത്വം വിദ്ധി ത്വം മരുമരീചികാകല്പമ് ॥ 123॥

അഥ തേ സമ്പ്രവക്ഷ്യാമി സ്വരൂപം പരമാത്മനഃ ।

യദ്വിജ്ഞായ നരോ ബന്ധാന്മുക്തഃ കൈവല്യമശ്നുതേ ॥ 124॥

അസ്തി കശ്ചിത്സ്വയം നിത്യമഹമ്പ്രത്യയലമ്ബനഃ ।

അവസ്ഥാത്രയസാക്ഷീ സന്പഞ്ചകോശവിലക്ഷണഃ ॥ 125॥

യോ വിജാനാതി സകലം ജാഗ്രത്സ്വപ്നസുഷുപ്തിഷു ।

ബുദ്ധിതദ്വൃത്തിസദ്ഭാവമഭാവമഹമിത്യയമ് ॥ 126॥

യഃ പശ്യതി സ്വയം സര്വം യം ന പശ്യതി കശ്ചന । (പാഠഭേദഃ - കിഞ്ചന)

യശ്ചേതയതി ബുദ്ധ്യാദി ന തദ്യം ചേതയത്യയമ് ॥ 127॥

യേന വിശ്വമിദം വ്യാപ്തം യം ന വ്യാപ്നോതി കിഞ്ചന ।

ആഭാരൂപമിദം സര്വം യം ഭാന്തമനുഭാത്യയമ് ॥ 128॥

യസ്യ സന്നിധിമാത്രേണ ദേഹേന്ദ്രിയമനോധിയഃ ।

വിഷയേഷു സ്വകീയേഷു വര്തന്തേ പ്രേരിതാ ഇവ ॥ 129॥

അഹങ്കാരാദിദേഹാന്താ വിഷയാശ്ച സുഖാദയഃ ।

വേദ്യന്തേ ഘടവദ്യേന നിത്യബോധസ്വരൂപിണാ ॥ 130॥

ഏഷോഽന്തരാത്മാ പുരുഷഃ പുരാണോ

നിരന്തരാഖണ്ഡസുഖാനുഭൂതിഃ ।

സദൈകരൂപഃ പ്രതിബോധമാത്രോ

യേനേഷിതാ വാഗസവശ്ചരന്തി ॥ 131॥

അത്രൈവ സത്ത്വാത്മനി ധീഗുഹായാം

അവ്യാകൃതാകാശ ഉശത്പ്രകാശഃ । (പാഠഭേദഃ - ഉരുപ്രകാശഃ)

ആകാശ ഉച്ചൈ രവിവത്പ്രകാശതേ

സ്വതേജസാ വിശ്വമിദം പ്രകാശയന് ॥ 132॥

ജ്ഞാതാ മനോഽഹങ്കൃതിവിക്രിയാണാം

ദേഹേന്ദ്രിയപ്രാണകൃതക്രിയാണാമ് ।

അയോഽഗ്നിവത്താനനുവര്തമാനോ

ന ചേഷ്ടതേ നോ വികരോതി കിഞ്ചന ॥ 133॥

ന ജായതേ നോ മ്രിയതേ ന വര്ധതേ

ന ക്ഷീയതേ നോ വികരോതി നിത്യഃ ।

വിലീയമാനേഽപി വപുഷ്യമുഷ്മി-

ന്ന ലീയതേ കുമ്ഭ ഇവാമ്ബരം സ്വയമ് ॥ 134॥

പ്രകൃതിവികൃതിഭിന്നഃ ശുദ്ധബോധസ്വഭാവഃ

സദസദിദമശേഷം ഭാസയന്നിര്വിശേഷഃ ।

വിലസതി പരമാത്മാ ജാഗ്രദാദിഷ്വവസ്ഥാ-

സ്വഹമഹമിതി സാക്ഷാത്സാക്ഷിരൂപേണ ബുദ്ധേഃ ॥ 135॥

നിയമിതമനസാമും ത്വം സ്വമാത്മാനമാത്മ-

ന്യയമഹമിതി സാക്ഷാദ്വിദ്ധി ബുദ്ധിപ്രസാദാത് ।

ജനിമരണതരങ്ഗാപാരസംസാരസിന്ധും

പ്രതര ഭവ കൃതാര്ഥോ ബ്രഹ്മരൂപേണ സംസ്ഥഃ ॥ 136॥

അത്രാനാത്മന്യഹമിതി മതിര്ബന്ധ ഏഷോഽസ്യ പുംസഃ

പ്രാപ്തോഽജ്ഞാനാജ്ജനനമരണക്ലേശസമ്പാതഹേതുഃ ।

യേനൈവായം വപുരിദമസത്സത്യമിത്യാത്മബുദ്ധ്യാ

പുഷ്യത്യുക്ഷത്യവതി വിഷയൈസ്തന്തുഭിഃ കോശകൃദ്വത് ॥ 137॥

അതസ്മിംസ്തദ്ബുദ്ധിഃ പ്രഭവതി വിമൂഢസ്യ തമസാ

വിവേകാഭാവാദ്വൈ സ്ഫുരതി ഭുജഗേ രജ്ജുധിഷണാ ।

തതോഽനര്ഥവ്രാതോ നിപതതി സമാദാതുരധികഃ

തതോ യോഽസദ്ഗ്രാഹഃ സ ഹി ഭവതി ബന്ധഃ ശഋണു സഖേ ॥ 138॥

അഖണ്ഡനിത്യാദ്വയബോധശക്ത്യാ

സ്ഫുരന്തമാത്മാനമനന്തവൈഭവമ് ।

സമാവൃണോത്യാവൃതിശക്തിരേഷാ

തമോമയീ രാഹുരിവാര്കബിമ്ബമ് ॥ 139॥

തിരോഭൂതേ സ്വാത്മന്യമലതരതേജോവതി പുമാന്

അനാത്മാനം മോഹാദഹമിതി ശരീരം കലയതി ।

തതഃ കാമക്രോധപ്രഭൃതിഭിരമും ബന്ധനഗുണൈഃ (പാഠഭേദഃ - ബന്ധകഗുണൈഃ)

പരം വിക്ഷേപാഖ്യാ രജസ ഉരുശക്തിര്വ്യഥയതി ॥ 140॥

മഹാമോഹഗ്രാഹഗ്രസനഗലിതാത്മാവഗമനോ

ധിയോ നാനാവസ്ഥാം സ്വയമഭിനയംസ്തദ്ഗുണതയാ । (പാഠഭേദഃ - നാനാവസ്ഥാഃ)

അപാരേ സംസാരേ വിഷയവിഷപൂരേ ജലനിധൌ

നിമജ്യോന്മജ്യായം ഭ്രമതി കുമതിഃ കുത്സിതഗതിഃ ॥ 141॥

ഭാനുപ്രഭാസഞ്ജനിതാഭ്രപങ്ക്തിഃ

ഭാനും തിരോധായ വിജൃമ്ഭതേ യഥാ ।

ആത്മോദിതാഹങ്കൃതിരാത്മതത്ത്വം

തഥാ തിരോധായ വിജൃമ്ഭതേ സ്വയമ് ॥ 142॥

കവലിതദിനനാഥേ ദുര്ദിനേ സാന്ദ്രമേഘൈഃ

വ്യഥയതി ഹിമഝഞ്ഝാവായുരുഗ്രോ യഥൈതാന് ।

അവിരതതമസാഽഽത്മന്യാവൃതേ മൂഢബുദ്ധിം

ക്ഷപയതി ബഹുദുഃഖൈസ്തീവ്രവിക്ഷേപശക്തിഃ ॥ 143॥

ഏതാഭ്യാമേവ ശക്തിഭ്യാം ബന്ധഃ പുംസഃ സമാഗതഃ ।

യാഭ്യാം വിമോഹിതോ ദേഹം മത്വാഽഽത്മാനം ഭ്രമത്യയമ് ॥ 144॥

ബീജം സംസൃതിഭൂമിജസ്യ തു തമോ ദേഹാത്മധീരങ്കുരോ

രാഗഃ പല്ലവമമ്ബു കര്മ തു വപുഃ സ്കന്ധോഽസവഃ ശാഖികാഃ ।

അഗ്രാണീന്ദ്രിയസംഹതിശ്ച വിഷയാഃ പുഷ്പാണി ദുഃഖം ഫലം

നാനാകര്മസമുദ്ഭവം ബഹുവിധം ഭോക്താത്ര ജീവഃ ഖഗഃ ॥ 145॥

അജ്ഞാനമൂലോഽയമനാത്മബന്ധോ

നൈസര്ഗികോഽനാദിരനന്ത ഈരിതഃ ।

ജന്മാപ്യയവ്യാധിജരാദിദുഃഖ-

പ്രവാഹപാതം ജനയത്യമുഷ്യ ॥ 146॥

നാസ്ത്രൈര്ന ശസ്ത്രൈരനിലേന വഹ്നിനാ

ഛേത്തും ന ശക്യോ ന ച കര്മകോടിഭിഃ ।

വിവേകവിജ്ഞാനമഹാസിനാ വിനാ

ധാതുഃ പ്രസാദേന ശിതേന മഞ്ജുനാ ॥ 147॥

ശ്രുതിപ്രമാണൈകമതേഃ സ്വധര്മ

നിഷ്ഠാ തയൈവാത്മവിശുദ്ധിരസ്യ ।

വിശുദ്ധബുദ്ധേഃ പരമാത്മവേദനം

തേനൈവ സംസാരസമൂലനാശഃ ॥ 148॥

കോശൈരന്നമയാദ്യൈഃ പഞ്ചഭിരാത്മാ ന സംവൃതോ ഭാതി ।

നിജശക്തിസമുത്പന്നൈഃ ശൈവാലപടലൈരിവാമ്ബു വാപീസ്ഥമ് ॥ 149॥

തച്ഛൈവാലാപനയേ സമ്യക് സലിലം പ്രതീയതേ ശുദ്ധമ് ।

തൃഷ്ണാസന്താപഹരം സദ്യഃ സൌഖ്യപ്രദം പരം പുംസഃ ॥ 150॥

പഞ്ചാനാമപി കോശാനാമപവാദേ വിഭാത്യയം ശുദ്ധഃ ।

നിത്യാനന്ദൈകരസഃ പ്രത്യഗ്രൂപഃ പരഃ സ്വയഞ്ജ്യോതിഃ ॥ 151॥

ആത്മാനാത്മവിവേകഃ കര്തവ്യോ ബന്ധമുക്തയേ വിദുഷാ ।

തേനൈവാനന്ദീ ഭവതി സ്വം വിജ്ഞായ സച്ചിദാനന്ദമ് ॥ 152॥

മുഞ്ജാദിഷീകാമിവ ദൃശ്യവര്ഗാത്

പ്രത്യഞ്ചമാത്മാനമസങ്ഗമക്രിയമ് ।

വിവിച്യ തത്ര പ്രവിലാപ്യ സര്വം

തദാത്മനാ തിഷ്ഠതി യഃ സ മുക്തഃ ॥ 153॥

ദേഹോഽയമന്നഭവനോഽന്നമയസ്തു കോശ- (പാഠഭേദഃ - കോശോ)

ശ്ചാന്നേന ജീവതി വിനശ്യതി തദ്വിഹീനഃ । (പാഠഭേദഃ - ഹ്യന്നേന)

ത്വക്ചര്മമാംസരുധിരാസ്ഥിപുരീഷരാശി-

ര്നായം സ്വയം ഭവിതുമര്ഹതി നിത്യശുദ്ധഃ ॥ 154॥

പൂര്വം ജനേരധിമൃതേരപി നായമസ്തി (പാഠഭേദഃ - ജനേരപിമൃതേരഥ)

ജാതക്ഷണഃ ക്ഷണഗുണോഽനിയതസ്വഭാവഃ ।

നൈകോ ജഡശ്ച ഘടവത്പരിദൃശ്യമാനഃ

സ്വാത്മാ കഥം ഭവതി ഭാവവികാരവേത്താ ॥ 155॥

പാണിപാദാദിമാന്ദേഹോ നാത്മാ വ്യങ്ഗേഽപി ജീവനാത് ।

തത്തച്ഛക്തേരനാശാച്ച ന നിയമ്യോ നിയാമകഃ ॥ 156॥

ദേഹതദ്ധര്മതത്കര്മതദവസ്ഥാദിസാക്ഷിണഃ ।

സത ഏവ സ്വതഃസിദ്ധം തദ്വൈലക്ഷണ്യമാത്മനഃ ॥ 157॥

ശല്യരാശിര്മാംസലിപ്തോ മലപൂര്ണോഽതികശ്മലഃ ।

കഥം ഭവേദയം വേത്താ സ്വയമേതദ്വിലക്ഷണഃ ॥ 158॥

ത്വങ്മാംസമേദോഽസ്ഥിപുരീഷരാശാ-

വഹമ്മതിം മൂഢജനഃ കരോതി ।

വിലക്ഷണം വേത്തി വിചാരശീലോ

നിജസ്വരൂപം പരമാര്ഥഭൂതമ് ॥ 159॥

ദേഹോഽഹമിത്യേവ ജഡസ്യ ബുദ്ധിഃ

ദേഹേ ച ജീവേ വിദുഷസ്ത്വഹന്ധീഃ ।

വിവേകവിജ്ഞാനവതോ മഹാത്മനോ

ബ്രഹ്മാഹമിത്യേവ മതിഃ സദാത്മനി ॥ 160॥

അത്രാത്മബുദ്ധിം ത്യജ മൂഢബുദ്ധേ

ത്വങ്മാംസമേദോഽസ്ഥിപുരീഷരാശൌ ।

സര്വാത്മനി ബ്രഹ്മണി നിര്വികല്പേ

കുരുഷ്വ ശാന്തിം പരമാം ഭജസ്വ ॥ 161॥

ദേഹേന്ദ്രിയാദാവസതി ഭ്രമോദിതാം

വിദ്വാനഹന്താം ന ജഹാതി യാവത് ।

താവന്ന തസ്യാസ്തി വിമുക്തിവാര്താ-

പ്യസ്ത്വേഷ വേദാന്തനയാന്തദര്ശീ ॥ 162॥

ഛായാശരീരേ പ്രതിബിമ്ബഗാത്രേ

യത്സ്വപ്നദേഹേ ഹൃദി കല്പിതാങ്ഗേ ।

യഥാത്മബുദ്ധിസ്തവ നാസ്തി കാചി-

ജ്ജീവച്ഛരീരേ ച തഥൈവ മാഽസ്തു ॥ 163॥

ദേഹാത്മധീരേവ നൃണാമസദ്ധിയാം

ജന്മാദിദുഃഖപ്രഭവസ്യ ബീജമ് ।

യതസ്തതസ്ത്വം ജഹി താം പ്രയത്നാത്

ത്യക്തേ തു ചിത്തേ ന പുനര്ഭവാശാ ॥ 164॥

കര്മേന്ദ്രിയൈഃ പഞ്ചഭിരഞ്ചിതോഽയം

പ്രാണോ ഭവേത്പ്രാണമയസ്തു കോശഃ ॥

യേനാത്മവാനന്നമയോഽനുപൂര്ണഃ

പ്രവര്തതേഽസൌ സകലക്രിയാസു ॥ 165॥

നൈവാത്മാപി പ്രാണമയോ വായുവികാരോ (പാഠഭേദഃ - നൈവാത്മായം)

ഗന്താഽഽഗന്താ വായുവദന്തര്ബഹിരേഷഃ ।

യസ്മാത്കിഞ്ചിത്ക്വാപി ന വേത്തീഷ്ടമനിഷ്ടം

സ്വം വാന്യം വാ കിഞ്ചന നിത്യം പരതന്ത്രഃ ॥ 166॥

ജ്ഞാനേന്ദ്രിയാണി ച മനശ്ച മനോമയഃ സ്യാത്

കോശോ മമാഹമിതി വസ്തുവികല്പഹേതുഃ ।

സഞ്ജ്ഞാദിഭേദകലനാകലിതോ ബലീയാം-

സ്തത്പൂര്വകോശമഭിപൂര്യ വിജൃമ്ഭതേ യഃ ॥ 167॥ (പാഠഭേദഃ - അനുപൂര്യ)

പഞ്ചേന്ദ്രിയൈഃ പഞ്ചഭിരേവ ഹോതൃഭിഃ

പ്രചീയമാനോ വിഷയാജ്യധാരയാ ।

ജാജ്വല്യമാനോ ബഹുവാസനേന്ധനൈഃ

മനോമയാഗ്നിര്ദഹതി പ്രപഞ്ചമ് ॥ 168॥ (പാഠഭേദഃ - മനോമയോഽഗ്നിര്ദഹതി)

ന ഹ്യസ്ത്യവിദ്യാ മനസോഽതിരിക്താ

മനോ ഹ്യവിദ്യാ ഭവബന്ധഹേതുഃ ।

തസ്മിന്വിനഷ്ടേ സകലം വിനഷ്ടം

വിജൃമ്ഭിതേഽസ്മിന്സകലം വിജൃമ്ഭതേ ॥ 169॥

സ്വപ്നേഽര്ഥശൂന്യേ സൃജതി സ്വശക്ത്യാ

ഭോക്ത്രാദിവിശ്വം മന ഏവ സര്വമ് ।

തഥൈവ ജാഗ്രത്യപി നോ വിശേഷഃ

തത്സര്വമേതന്മനസോ വിജൃമ്ഭണമ് ॥ 170॥

സുഷുപ്തികാലേ മനസി പ്രലീനേ

നൈവാസ്തി കിഞ്ചിത്സകലപ്രസിദ്ധേഃ ।

അതോ മനഃകല്പിത ഏവ പുംസഃ

സംസാര ഏതസ്യ ന വസ്തുതോഽസ്തി ॥ 171॥

വായുനാഽഽനീയതേ മേഘഃ പുനസ്തേനൈവ നീയതേ । (പാഠഭേദഃ - വായുനാ നീയതേ മേഘഃ പുനസ്തേനൈവ ലീയതേ)

മനസാ കല്പ്യതേ ബന്ധോ മോക്ഷസ്തേനൈവ കല്പ്യതേ ॥ 172॥

ദേഹാദിസര്വവിഷയേ പരികല്പ്യ രാഗം

ബധ്നാതി തേന പുരുഷം പശുവദ്ഗുണേന ।

വൈരസ്യമത്ര വിഷവത് സുവിധായ പശ്ചാദ്

ഏനം വിമോചയതി തന്മന ഏവ ബന്ധാത് ॥ 173॥

തസ്മാന്മനഃ കാരണമസ്യ ജന്തോഃ

ബന്ധസ്യ മോക്ഷസ്യ ച വാ വിധാനേ ।

ബന്ധസ്യ ഹേതുര്മലിനം രജോഗുണൈഃ

മോക്ഷസ്യ ശുദ്ധം വിരജസ്തമസ്കമ് ॥ 174॥

വിവേകവൈരാഗ്യഗുണാതിരേകാ-

ച്ഛുദ്ധത്വമാസാദ്യ മനോ വിമുക്ത്യൈ ।

ഭവത്യതോ ബുദ്ധിമതോ മുമുക്ഷോ-

സ്താഭ്യാം ദൃഢാഭ്യാം ഭവിതവ്യമഗ്രേ ॥ 175॥

മനോ നാമ മഹാവ്യാഘ്രോ വിഷയാരണ്യഭൂമിഷു ।

ചരത്യത്ര ന ഗച്ഛന്തു സാധവോ യേ മുമുക്ഷവഃ ॥ 176॥

മനഃ പ്രസൂതേ വിഷയാനശേഷാന്

സ്ഥൂലാത്മനാ സൂക്ഷ്മതയാ ച ഭോക്തുഃ ।

ശരീരവര്ണാശ്രമജാതിഭേദാന്

ഗുണക്രിയാഹേതുഫലാനി നിത്യമ് ॥ 177॥

അസങ്ഗചിദ്രൂപമമും വിമോഹ്യ

ദേഹേന്ദ്രിയപ്രാണഗുണൈര്നിബദ്ധ്യ ।

അഹമ്മമേതി ഭ്രമയത്യജസ്രം

മനഃ സ്വകൃത്യേഷു ഫലോപഭുക്തിഷു ॥ 178॥

അധ്യാസദോഷാത്പുരുഷസ്യ സംസൃതിഃ (പാഠഭേദഃ - അധ്യാസയോഗാത്)

അധ്യാസബന്ധസ്ത്വമുനൈവ കല്പിതഃ ।

രജസ്തമോദോഷവതോഽവിവേകിനോ

ജന്മാദിദുഃഖസ്യ നിദാനമേതത് ॥ 179॥

അതഃ പ്രാഹുര്മനോഽവിദ്യാം പണ്ഡിതാസ്തത്ത്വദര്ശിനഃ ।

യേനൈവ ഭ്രാമ്യതേ വിശ്വം വായുനേവാഭ്രമണ്ഡലമ് ॥ 180॥

തന്മനഃശോധനം കാര്യം പ്രയത്നേന മുമുക്ഷുണാ ।

വിശുദ്ധേ സതി ചൈതസ്മിന്മുക്തിഃ കരഫലായതേ ॥ 181॥

മോക്ഷൈകസക്ത്യാ വിഷയേഷു രാഗം

നിര്മൂല്യ സന്ന്യസ്യ ച സര്വകര്മ ।

സച്ഛ്രദ്ധയാ യഃ ശ്രവണാദിനിഷ്ഠോ

രജഃസ്വഭാവം സ ധുനോതി ബുദ്ധേഃ ॥ 182॥

മനോമയോ നാപി ഭവേത്പരാത്മാ

ഹ്യാദ്യന്തവത്ത്വാത്പരിണാമിഭാവാത് ।

ദുഃഖാത്മകത്വാദ്വിഷയത്വഹേതോഃ

ദ്രഷ്ടാ ഹി ദൃശ്യാത്മതയാ ന ദൃഷ്ടഃ ॥ 183॥

ബുദ്ധിര്ബുദ്ധീന്ദ്രിയൈഃ സാര്ധം സവൃത്തിഃ കര്തൃലക്ഷണഃ ।

വിജ്ഞാനമയകോശഃ സ്യാത്പുംസഃ സംസാരകാരണമ് ॥ 184॥

അനുവ്രജച്ചിത്പ്രതിബിമ്ബശക്തിഃ

വിജ്ഞാനസഞ്ജ്ഞഃ പ്രകൃതേര്വികാരഃ ।

ജ്ഞാനക്രിയാവാനഹമിത്യജസ്രം

ദേഹേന്ദ്രിയാദിഷ്വഭിമന്യതേ ഭൃശമ് ॥ 185॥

അനാദികാലോഽയമഹംസ്വഭാവോ

ജീവഃ സമസ്തവ്യവഹാരവോഢാ ।

കരോതി കര്മാണ്യപി പൂര്വവാസനഃ (പാഠഭേദഃ - കര്മാണ്യനു)

പുണ്യാന്യപുണ്യാനി ച തത്ഫലാനി ॥ 186॥

ഭുങ്ക്തേ വിചിത്രാസ്വപി യോനിഷു വ്രജ-

ന്നായാതി നിര്യാത്യധ ഊര്ധ്വമേഷഃ ।

അസ്യൈവ വിജ്ഞാനമയസ്യ ജാഗ്രത്-

സ്വപ്നാദ്യവസ്ഥാഃ സുഖദുഃഖഭോഗഃ ॥ 187॥

ദേഹാദിനിഷ്ഠാശ്രമധര്മകര്മ-

ഗുണാഭിമാനഃ സതതം മമേതി ।

വിജ്ഞാനകോശോഽയമതിപ്രകാശഃ

പ്രകൃഷ്ടസാന്നിധ്യവശാത്പരാത്മനഃ ।

അതോ ഭവത്യേഷ ഉപാധിരസ്യ

യദാത്മധീഃ സംസരതി ഭ്രമേണ ॥ 188॥

യോഽയം വിജ്ഞാനമയഃ പ്രാണേഷു ഹൃദി സ്ഫുരത്യയം ജ്യോതിഃ । (പാഠഭേദഃ - സ്ഫുരത്സ്വയഞ്ജ്യോതിഃ)

കൂടസ്ഥഃ സന്നാത്മാ കര്താ ഭോക്താ ഭവത്യുപാധിസ്ഥഃ ॥ 189॥

സ്വയം പരിച്ഛേദമുപേത്യ ബുദ്ധേഃ

താദാത്മ്യദോഷേണ പരം മൃഷാത്മനഃ ।

സര്വാത്മകഃ സന്നപി വീക്ഷതേ സ്വയം

സ്വതഃ പൃഥക്ത്വേന മൃദോ ഘടാനിവ ॥ 190॥

ഉപാധിസമ്ബന്ധവശാത്പരാത്മാ

ഹ്യുപാധിധര്മാനനുഭാതി തദ്ഗുണഃ । (പാഠഭേദഃ - ഽപ്യുപാധി)

അയോവികാരാനവികാരിവഹ്നിവത്

സദൈകരൂപോഽപി പരഃ സ്വഭാവാത് ॥ 191॥

ശിഷ്യ ഉവാച ।

ഭ്രമേണാപ്യന്യഥാ വാഽസ്തു ജീവഭാവഃ പരാത്മനഃ ।

തദുപാധേരനാദിത്വാന്നാനാദേര്നാശ ഇഷ്യതേ ॥ 192॥

അതോഽസ്യ ജീവഭാവോഽപി നിത്യാ ഭവതി സംസൃതിഃ ।

ന നിവര്തേത തന്മോക്ഷഃ കഥം മേ ശ്രീഗുരോ വദ ॥ 193॥

ശ്രീഗുരുരുവാച ।

സമ്യക്പൃഷ്ടം ത്വയാ വിദ്വന്സാവധാനേന തച്ഛൃണു ।

പ്രാമാണികീ ന ഭവതി ഭ്രാന്ത്യാ മോഹിതകല്പനാ ॥ 194॥

ഭ്രാന്തിം വിനാ ത്വസങ്ഗസ്യ നിഷ്ക്രിയസ്യ നിരാകൃതേഃ ।

ന ഘടേതാര്ഥസമ്ബന്ധോ നഭസോ നീലതാദിവത് ॥ 195॥

സ്വസ്യ ദ്രഷ്ടുര്നിര്ഗുണസ്യാക്രിയസ്യ

പ്രത്യഗ്ബോധാനന്ദരൂപസ്യ ബുദ്ധേഃ ।

ഭ്രാന്ത്യാ പ്രാപ്തോ ജീവഭാവോ ന സത്യോ

മോഹാപായേ നാസ്ത്യവസ്തുസ്വഭാവാത് ॥ 196॥

യാവദ്ഭ്രാന്തിസ്താവദേവാസ്യ സത്താ

മിഥ്യാജ്ഞാനോജ്ജൃമ്ഭിതസ്യ പ്രമാദാത് ।

രജ്ജ്വാം സര്പോ ഭ്രാന്തികാലീന ഏവ

ഭ്രാന്തേര്നാശേ നൈവ സര്പോഽപി തദ്വത് ॥ 197॥ (പാഠഭേദഃ - സര്പോഽസ്തി)

അനാദിത്വമവിദ്യായാഃ കാര്യസ്യാപി തഥേഷ്യതേ ।

ഉത്പന്നായാം തു വിദ്യായാമാവിദ്യകമനാദ്യപി ॥ 198॥

പ്രബോധേ സ്വപ്നവത്സര്വം സഹമൂലം വിനശ്യതി ।

അനാദ്യപീദം നോ നിത്യം പ്രാഗഭാവ ഇവ സ്ഫുടമ് ॥ 199॥

അനാദേരപി വിധ്വംസഃ പ്രാഗഭാവസ്യ വീക്ഷിതഃ ।

യദ്ബുദ്ധ്യുപാധിസമ്ബന്ധാത്പരികല്പിതമാത്മനി ॥ 200॥

ജീവത്വം ന തതോഽന്യസ്തു സ്വരൂപേണ വിലക്ഷണഃ । (പാഠഭേദഃ - തതോഽന്യത്തു)

സമ്ബന്ധസ്ത്വാത്മനോ ബുദ്ധ്യാ മിഥ്യാജ്ഞാനപുരഃസരഃ ॥ 201॥ (പാഠഭേദഃ - സമ്ബന്ധഃ സ്വാത്മനോ)

വിനിവൃത്തിര്ഭവേത്തസ്യ സമ്യഗ്ജ്ഞാനേന നാന്യഥാ ।

ബ്രഹ്മാത്മൈകത്വവിജ്ഞാനം സമ്യഗ്ജ്ഞാനം ശ്രുതേര്മതമ് ॥ 202॥

തദാത്മാനാത്മനോഃ സമ്യഗ്വിവേകേനൈവ സിധ്യതി ।

തതോ വിവേകഃ കര്തവ്യഃ പ്രത്യഗാത്മസദാത്മനോഃ ॥ 203॥ (പാഠഭേദഃ - പ്രത്യഗാത്മാസദാത്മനോഃ)

ജലം പങ്കവദത്യന്തം പങ്കാപായേ ജലം സ്ഫുടമ് । (പാഠഭേദഃ - പങ്കവദസ്പഷ്ടം)

യഥാ ഭാതി തഥാത്മാപി ദോഷാഭാവേ സ്ഫുടപ്രഭഃ ॥ 204॥

അസന്നിവൃത്തൌ തു സദാത്മനാ സ്ഫുടം

പ്രതീതിരേതസ്യ ഭവേത്പ്രതീചഃ ।

തതോ നിരാസഃ കരണീയ ഏവ

സദാത്മനഃ സാധ്വഹമാദിവസ്തുനഃ ॥ 205॥ (പാഠഭേദഃ - അസദാത്മനഃ)

അതോ നായം പരാത്മാ സ്യാദ്വിജ്ഞാനമയശബ്ദഭാക് ।

വികാരിത്വാജ്ജഡത്വാച്ച പരിച്ഛിന്നത്വഹേതുതഃ ।

ദൃശ്യത്വാദ്വ്യഭിചാരിത്വാന്നാനിത്യോ നിത്യ ഇഷ്യതേ ॥ 206॥

ആനന്ദപ്രതിബിമ്ബചുമ്ബിതതനുര്വൃത്തിസ്തമോജൃമ്ഭിതാ

സ്യാദാനന്ദമയഃ പ്രിയാദിഗുണകഃ സ്വേഷ്ടാര്ഥലാഭോദയഃ ।

പുണ്യസ്യാനുഭവേ വിഭാതി കൃതിനാമാനന്ദരൂപഃ സ്വയം

സര്വോ നന്ദതി യത്ര സാധു തനുഭൃന്മാത്രഃ പ്രയത്നം വിനാ ॥ 207॥ (പാഠഭേദഃ - ഭൂത്വാ നന്ദതി)

ആനന്ദമയകോശസ്യ സുഷുപ്തൌ സ്ഫൂര്തിരുത്കടാ ।

സ്വപ്നജാഗരയോരീഷദിഷ്ടസന്ദര്ശനാദിനാ ॥ 208॥

നൈവായമാനന്ദമയഃ പരാത്മാ

സോപാധികത്വാത്പ്രകൃതേര്വികാരാത് ।

കാര്യത്വഹേതോഃ സുകൃതക്രിയായാ

വികാരസങ്ഘാതസമാഹിതത്വാത് ॥ 209॥

പഞ്ചാനാമപി കോശാനാം നിഷേധേ യുക്തിതഃ ശ്രുതേഃ । (പാഠഭേദഃ - യുക്തിതഃ കൃതേ)

തന്നിഷേധാവധി സാക്ഷീ ബോധരൂപോഽവശിഷ്യതേ ॥ 210॥ (പാഠഭേദഃ - തന്നിഷേധാവധിഃ)

യോഽയമാത്മാ സ്വയഞ്ജ്യോതിഃ പഞ്ചകോശവിലക്ഷണഃ ।

അവസ്ഥാത്രയസാക്ഷീ സന്നിര്വികാരോ നിരഞ്ജനഃ ।

സദാനന്ദഃ സ വിജ്ഞേയഃ സ്വാത്മത്വേന വിപശ്ചിതാ ॥ 211॥

ശിഷ്യ ഉവാച ।

മിഥ്യാത്വേന നിഷിദ്ധേഷു കോശേഷ്വേതേഷു പഞ്ചസു ।

സര്വാഭാവം വിനാ കിഞ്ചിന്ന പശ്യാമ്യത്ര ഹേ ഗുരോ ।

വിജ്ഞേയം കിമു വസ്ത്വസ്തി സ്വാത്മനാഽഽത്മവിപശ്ചിതാ ॥ 212॥ (പാഠഭേദഃ - സ്വാത്മനാത്ര വിപശ്ചിതാ)

ശ്രീഗുരുരുവാച ।

സത്യമുക്തം ത്വയാ വിദ്വന്നിപുണോഽസി വിചാരണേ ।

അഹമാദിവികാരാസ്തേ തദഭാവോഽയമപ്യനു ॥ 213॥ (പാഠഭേദഃ - ഽയമപ്യഥ)

സര്വേ യേനാനുഭൂയന്തേ യഃ സ്വയം നാനുഭൂയതേ ।

തമാത്മാനം വേദിതാരം വിദ്ധി ബുദ്ധ്യാ സുസൂക്ഷ്മയാ ॥ 214॥

തത്സാക്ഷികം ഭവേത്തത്തദ്യദ്യദ്യേനാനുഭൂയതേ ।

കസ്യാപ്യനനുഭൂതാര്ഥേ സാക്ഷിത്വം നോപയുജ്യതേ ॥ 215॥ (പാഠഭേദഃ - നോപപദ്യതേ)

അസൌ സ്വസാക്ഷികോ ഭാവോ യതഃ സ്വേനാനുഭൂയതേ ।

അതഃ പരം സ്വയം സാക്ഷാത്പ്രത്യഗാത്മാ ന ചേതരഃ ॥ 216॥

ജാഗ്രത്സ്വപ്നസുഷുപ്തിഷു സ്ഫുടതരം യോഽസൌ സമുജ്ജൃമ്ഭതേ

പ്രത്യഗ്രൂപതയാ സദാഹമഹമിത്യന്തഃ സ്ഫുരന്നൈകധാ । (പാഠഭേദഃ - സ്ഫുരന്നേകധാ)

നാനാകാരവികാരഭാഗിന ഇമാന് പശ്യന്നഹന്ധീമുഖാന് (പാഠഭേദഃ - ഭാജിന)

നിത്യാനന്ദചിദാത്മനാ സ്ഫുരതി തം വിദ്ധി സ്വമേതം ഹൃദി ॥ 217॥

ഘടോദകേ ബിമ്ബിതമര്കബിമ്ബ-

മാലോക്യ മൂഢോ രവിമേവ മന്യതേ ।

തഥാ ചിദാഭാസമുപാധിസംസ്ഥം

ഭ്രാന്ത്യാഹമിത്യേവ ജഡോഽഭിമന്യതേ ॥ 218॥

ഘടം ജലം തദ്ഗതമര്കബിമ്ബം

വിഹായ സര്വം വിനിരീക്ഷ്യതേഽര്കഃ । (പാഠഭേദഃ - ദിവി വീക്ഷ്യതേഽര്കഃ)

തടസ്ഥ ഏതത്ത്രിതയാവഭാസകഃ (പാഠഭേദഃ - തടസ്ഥിതഃ തത്ത്രി)

സ്വയമ്പ്രകാശോ വിദുഷാ യഥാ തഥാ ॥ 219॥

ദേഹം ധിയം ചിത്പ്രതിബിമ്ബമേവം (പാഠഭേദഃ - ചിത്പ്രതിബിമ്ബമേതം)

വിസൃജ്യ ബുദ്ധൌ നിഹിതം ഗുഹായാമ് ।

ദ്രഷ്ടാരമാത്മാനമഖണ്ഡബോധം

സര്വപ്രകാശം സദസദ്വിലക്ഷണമ് ॥ 220॥

നിത്യം വിഭും സര്വഗതം സുസൂക്ഷ്മം

അന്തര്ബഹിഃശൂന്യമനന്യമാത്മനഃ ।

വിജ്ഞായ സമ്യങ്നിജരൂപമേതത്

പുമാന് വിപാപ്മാ വിരജോ വിമൃത്യുഃ ॥ 221॥

വിശോക ആനന്ദഘനോ വിപശ്ചിത്

സ്വയം കുതശ്ചിന്ന ബിഭേതി കശ്ചിത് ।

നാന്യോഽസ്തി പന്ഥാ ഭവബന്ധമുക്തേഃ

വിനാ സ്വതത്ത്വാവഗമം മുമുക്ഷോഃ ॥ 222॥

ബ്രഹ്മാഭിന്നത്വവിജ്ഞാനം ഭവമോക്ഷസ്യ കാരണമ് ।

യേനാദ്വിതീയമാനന്ദം ബ്രഹ്മ സമ്പദ്യതേ ബുധൈഃ ॥ 223॥ (പാഠഭേദഃ - സമ്പദ്യതേ ബുധഃ)

ബ്രഹ്മഭൂതസ്തു സംസൃത്യൈ വിദ്വാന്നാവര്തതേ പുനഃ ।

വിജ്ഞാതവ്യമതഃ സമ്യഗ്ബ്രഹ്മാഭിന്നത്വമാത്മനഃ ॥ 224॥

സത്യം ജ്ഞാനമനന്തം ബ്രഹ്മ വിശുദ്ധം പരം സ്വതഃസിദ്ധമ് ।

നിത്യാനന്ദൈകരസം പ്രത്യഗഭിന്നം നിരന്തരം ജയതി ॥ 225॥

സദിദം പരമാദ്വൈതം സ്വസ്മാദന്യസ്യ വസ്തുനോഽഭാവാത് ।

ന ഹ്യന്യദസ്തി കിഞ്ചിത് സമ്യക് പരമാര്ഥതത്ത്വബോധദശായാമ് ॥ 226॥ (പാഠഭേദഃ - പരതത്ത്വബോധസുദശായാമ്)

യദിദം സകലം വിശ്വം നാനാരൂപം പ്രതീതമജ്ഞാനാത് ।

തത്സര്വം ബ്രഹ്മൈവ പ്രത്യസ്താശേഷഭാവനാദോഷമ് ॥ 227॥

മൃത്കാര്യഭൂതോഽപി മൃദോ ന ഭിന്നഃ

കുമ്ഭോഽസ്തി സര്വത്ര തു മൃത്സ്വരൂപാത് ।

ന കുമ്ഭരൂപം പൃഥഗസ്തി കുമ്ഭഃ

കുതോ മൃഷാ കല്പിതനാമമാത്രഃ ॥ 228॥

കേനാപി മൃദ്ഭിന്നതയാ സ്വരൂപം

ഘടസ്യ സന്ദര്ശയിതും ന ശക്യതേ ।

അതോ ഘടഃ കല്പിത ഏവ മോഹാ-

ന്മൃദേവ സത്യം പരമാര്ഥഭൂതമ് ॥ 229॥

സദ്ബ്രഹ്മകാര്യം സകലം സദേവം (പാഠഭേദഃ - സദൈവ)

തന്മാത്രമേതന്ന തതോഽന്യദസ്തി । (പാഠഭേദഃ - സന്മാത്രമേതന്ന)

അസ്തീതി യോ വക്തി ന തസ്യ മോഹോ

വിനിര്ഗതോ നിദ്രിതവത്പ്രജല്പഃ ॥ 230॥

ബ്രഹ്മൈവേദം വിശ്വമിത്യേവ വാണീ

ശ്രൌതീ ബ്രൂതേഽഥര്വനിഷ്ഠാ വരിഷ്ഠാ ।

തസ്മാദേതദ്ബ്രഹ്മമാത്രം ഹി വിശ്വം

നാധിഷ്ഠാനാദ്ഭിന്നതാഽഽരോപിതസ്യ ॥ 231॥

സത്യം യദി സ്യാജ്ജഗദേതദാത്മനോഽ

നന്തത്ത്വഹാനിര്നിഗമാപ്രമാണതാ ।

അസത്യവാദിത്വമപീശിതുഃ സ്യാ-

ന്നൈതത്ത്രയം സാധു ഹിതം മഹാത്മനാമ് ॥ 232॥

ഈശ്വരോ വസ്തുതത്ത്വജ്ഞോ ന ചാഹം തേഷ്വവസ്ഥിതഃ ।

ന ച മത്സ്ഥാനി ഭൂതാനീത്യേവമേവ വ്യചീക്ലൃപത് ॥ 233॥ (പാഠഭേദഃ - വ്യചീകഥത്)

യദി സത്യം ഭവേദ്വിശ്വം സുഷുപ്താവുപലഭ്യതാമ് ।

യന്നോപലഭ്യതേ കിഞ്ചിദതോഽസത്സ്വപ്നവന്മൃഷാ ॥ 234॥

അതഃ പൃഥങ്നാസ്തി ജഗത്പരാത്മനഃ

പൃഥക്പ്രതീതിസ്തു മൃഷാ ഗുണാദിവത് । ഗുണാഹിവത്

ആരോപിതസ്യാസ്തി കിമര്ഥവത്താഽ-

ധിഷ്ഠാനമാഭാതി തഥാ ഭ്രമേണ ॥ 235॥

ഭ്രാന്തസ്യ യദ്യദ്ഭ്രമതഃ പ്രതീതം

ബ്രഹ്മൈവ തത്തദ്രജതം ഹി ശുക്തിഃ ।

ഇദന്തയാ ബ്രഹ്മ സദൈവ രൂപ്യതേ (പാഠഭേദഃ - സദേവ)

ത്വാരോപിതം ബ്രഹ്മണി നാമമാത്രമ് ॥ 236॥

അതഃ പരം ബ്രഹ്മ സദദ്വിതീയം

വിശുദ്ധവിജ്ഞാനഘനം നിരഞ്ജനമ് ।

പ്രശാന്തമാദ്യന്തവിഹീനമക്രിയം

നിരന്തരാനന്ദരസസ്വരൂപമ് ॥ 237॥

നിരസ്തമായാകൃതസര്വഭേദം

നിത്യം സുഖം നിഷ്കലമപ്രമേയമ് । (പാഠഭേദഃ - നിത്യം ധ്രുവം)

അരൂപമവ്യക്തമനാഖ്യമവ്യയം

ജ്യോതിഃ സ്വയം കിഞ്ചിദിദം ചകാസ്തി ॥ 238॥

ജ്ഞാതൃജ്ഞേയജ്ഞാനശൂന്യമനന്തം നിര്വികല്പകമ് ।

കേവലാഖണ്ഡചിന്മാത്രം പരം തത്ത്വം വിദുര്ബുധാഃ ॥ 239॥

അഹേയമനുപാദേയം മനോവാചാമഗോചരമ് ।

അപ്രമേയമനാദ്യന്തം ബ്രഹ്മ പൂര്ണമഹം മഹഃ ॥ 240॥ (പാഠഭേദഃ - പൂര്ണം മഹന്മഹഃ)

തത്ത്വമ്പദാഭ്യാമഭിധീയമാനയോഃ

ബ്രഹ്മാത്മനോഃ ശോധിതയോര്യദീത്ഥമ് । (പാഠഭേദഃ - ശോധിതയോര്യദിത്ഥമ്)

ശ്രുത്യാ തയോസ്തത്ത്വമസീതി സമ്യഗ്

ഏകത്വമേവ പ്രതിപാദ്യതേ മുഹുഃ ॥ 241-

ഏക്യം തയോര്ലക്ഷിതയോര്ന വാച്യയോഃ

നിഗദ്യതേഽന്യോന്യവിരുദ്ധധര്മിണോഃ ।

ഖദ്യോതഭാന്വോരിവ രാജഭൃത്യയോഃ

കൂപാമ്ബുരാശ്യോഃ പരമാണുമേര്വോഃ ॥ 242॥

തയോര്വിരോധോഽയമുപാധികല്പിതോ

ന വാസ്തവഃ കശ്ചിദുപാധിരേഷഃ ।

ഈശസ്യ മായാ മഹദാദികാരണം

ജീവസ്യ കാര്യം ശഋണു പഞ്ചകോശമ് ॥ 243॥ (പാഠഭേദഃ - പഞ്ചകോശാഃ)

ഏതാവുപാധീ പരജീവയോസ്തയോഃ

സമ്യങ്നിരാസേ ന പരോ ന ജീവഃ ।

രാജ്യം നരേന്ദ്രസ്യ ഭടസ്യ ഖേടക്-

സ്തയോരപോഹേ ന ഭടോ ന രാജാ ॥ 244॥

അഥാത ആദേശ ഇതി ശ്രുതിഃ സ്വയം

നിഷേധതി ബ്രഹ്മണി കല്പിതം ദ്വയമ് ।

ശ്രുതിപ്രമാണാനുഗൃഹീതബോധാ- (പാഠഭേദഃ - പ്രമാണാനുഗൃഹീതയുക്ത്യാ)

ത്തയോര്നിരാസഃ കരണീയ ഏവ ॥ 245॥

നേദം നേദം കല്പിതത്വാന്ന സത്യം

രജ്ജുദൃഷ്ടവ്യാലവത്സ്വപ്നവച്ച । (പാഠഭേദഃ - രജ്ജൌ)

ഇത്ഥം ദൃശ്യം സാധുയുക്ത്യാ വ്യപോഹ്യ

ജ്ഞേയഃ പശ്ചാദേകഭാവസ്തയോര്യഃ ॥ 246॥

തതസ്തു തൌ ലക്ഷണയാ സുലക്ഷ്യൌ

തയോരഖണ്ഡൈകരസത്വസിദ്ധയേ ।

നാലം ജഹത്യാ ന തഥാഽജഹത്യാ

കിന്തൂഭയാര്ഥാത്മികയൈവ ഭാവ്യമ് ॥ 247॥ (പാഠഭേദഃ - ഭയാര്ഥൈകതയൈവ)

സ ദേവദത്തോഽയമിതീഹ ചൈകതാ

വിരുദ്ധധര്മാംശമപാസ്യ കഥ്യതേ ।

യഥാ തഥാ തത്ത്വമസീതിവാക്യേ

വിരുദ്ധധര്മാനുഭയത്ര ഹിത്വാ ॥ 248॥

സംലക്ഷ്യ ചിന്മാത്രതയാ സദാത്മനോഃ

അഖണ്ഡഭാവഃ പരിചീയതേ ബുധൈഃ ।

ഏവം മഹാവാക്യശതേന കഥ്യതേ

ബ്രഹ്മാത്മനോരൈക്യമഖണ്ഡഭാവഃ ॥ 249॥

അസ്ഥൂലമിത്യേതദസന്നിരസ്യ

സിദ്ധം സ്വതോ വ്യോമവദപ്രതര്ക്യമ് ।

അതോ മൃഷാമാത്രമിദം പ്രതീതം

ജഹീഹി യത്സ്വാത്മതയാ ഗൃഹീതമ് ।

ബ്രഹ്മാഹമിത്യേവ വിശുദ്ധബുദ്ധ്യാ

വിദ്ധി സ്വമാത്മാനമഖണ്ഡബോധമ് ॥ 250॥

മൃത്കാര്യം സകലം ഘടാദി സതതം മൃന്മാത്രമേവാഹിതം (പാഠഭേദഃ - മൃന്മാത്രമേവാഭിതഃ)

തദ്വത്സജ്ജനിതം സദാത്മകമിദം സന്മാത്രമേവാഖിലമ് ।

യസ്മാന്നാസ്തി സതഃ പരം കിമപി തത്സത്യം സ ആത്മാ സ്വയം

തസ്മാത്തത്ത്വമസി പ്രശാന്തമമലം ബ്രഹ്മാദ്വയം യത്പരമ് ॥ 251॥

നിദ്രാകല്പിതദേശകാലവിഷയജ്ഞാത്രാദി സര്വം യഥാ

മിഥ്യാ തദ്വദിഹാപി ജാഗ്രതി ജഗത്സ്വാജ്ഞാനകാര്യത്വതഃ ।

യസ്മാദേവമിദം ശരീരകരണപ്രാണാഹമാദ്യപ്യസത്

തസ്മാത്തത്ത്വമസി പ്രശാന്തമമലം ബ്രഹ്മാദ്വയം യത്പരമ് ॥ 252॥

യത്ര ഭ്രാന്ത്യാ കല്പിതം തദ്വിവേകേ (പാഠഭേദഃ - യദ്വിവേകേ)

തത്തന്മാത്രം നൈവ തസ്മാദ്വിഭിന്നമ് ।

സ്വപ്നേ നഷ്ടം സ്വപ്നവിശ്വം വിചിത്രം

സ്വസ്മാദ്ഭിന്നം കിന്നു ദൃഷ്ടം പ്രബോധേ ॥ 253॥

ജാതിനീതികുലഗോത്രദൂരഗം

നാമരൂപഗുണദോഷവര്ജിതമ് ।

ദേശകാലവിഷയാതിവര്തി യദ്

ബ്രഹ്മ തത്ത്വമസി ഭാവയാത്മനി ॥ 254॥

യത്പരം സകലവാഗഗോചരം

ഗോചരം വിമലബോധചക്ഷുഷഃ ।

ശുദ്ധചിദ്ഘനമനാദി വസ്തു യദ്

ബ്രഹ്മ തത്ത്വമസി ഭാവയാത്മനി ॥ 255॥

ഷഡ്ഭിരൂര്മിഭിരയോഗി യോഗിഹൃദ്-

ഭാവിതം ന കരണൈര്വിഭാവിതമ് ।

ബുദ്ധ്യവേദ്യമനവദ്യമസ്തി യദ് (പാഠഭേദഃ - ഭൂതി യദ്)

ബ്രഹ്മ തത്ത്വമസി ഭാവയാത്മനി ॥ 256॥

ഭ്രാന്തികല്പിതജഗത്കലാശ്രയം

സ്വാശ്രയം ച സദസദ്വിലക്ഷണമ് ।

നിഷ്കലം നിരുപമാനവദ്ധി യദ് (പാഠഭേദഃ - നിരുപമാനമൃദ്ധിമത്)

ബ്രഹ്മ തത്ത്വമസി ഭാവയാത്മനി ॥ 257॥

ജന്മവൃദ്ധിപരിണത്യപക്ഷയ-

വ്യാധിനാശനവിഹീനമവ്യയമ് ।

വിശ്വസൃഷ്ട്യവവിഘാതകാരണം (പാഠഭേദഃ - വനഘാതകാരണം)

ബ്രഹ്മ തത്ത്വമസി ഭാവയാത്മനി ॥ 258॥

അസ്തഭേദമനപാസ്തലക്ഷണം

നിസ്തരങ്ഗജലരാശിനിശ്ചലമ് ।

നിത്യമുക്തമവിഭക്തമൂര്തി യദ്

ബ്രഹ്മ തത്ത്വമസി ഭാവയാത്മനി ॥ 259॥

ഏകമേവ സദനേകകാരണം

കാരണാന്തരനിരാസ്യകാരണമ് । (പാഠഭേദഃ - സകാരണമ്)

കാര്യകാരണവിലക്ഷണം സ്വയം

ബ്രഹ്മ തത്ത്വമസി ഭാവയാത്മനി ॥ 260॥

നിര്വികല്പകമനല്പമക്ഷരം

യത്ക്ഷരാക്ഷരവിലക്ഷണം പരമ് ।

നിത്യമവ്യയസുഖം നിരഞ്ജനം

ബ്രഹ്മ തത്ത്വമസി ഭാവയാത്മനി ॥ 261॥

യദ്വിഭാതി സദനേകധാ ഭ്രമാ-

ന്നാമരൂപഗുണവിക്രിയാത്മനാ ।

ഹേമവത്സ്വയമവിക്രിയം സദാ

ബ്രഹ്മ തത്ത്വമസി ഭാവയാത്മനി ॥ 262॥

യച്ചകാസ്ത്യനപരം പരാത്പരം

പ്രത്യഗേകരസമാത്മലക്ഷണമ് ।

സത്യചിത്സുഖമനന്തമവ്യയം

ബ്രഹ്മ തത്ത്വമസി ഭാവയാത്മനി ॥ 263॥

ഉക്തമര്ഥമിമമാത്മനി സ്വയം

ഭാവയേത്പ്രഥിതയുക്തിഭിര്ധിയാ । (പാഠഭേദഃ - ഭാവയ പ്രഥിത)

സംശയാദിരഹിതം കരാമ്ബുവത്

തേന തത്ത്വനിഗമോ ഭവിഷ്യതി ॥ 264॥

സമ്ബോധമാത്രം പരിശുദ്ധതത്ത്വം (പാഠഭേദഃ - സ്വം ബോധമാത്രം)

വിജ്ഞായ സങ്ഘേ നൃപവച്ച സൈന്യേ ।

തദാശ്രയഃ സ്വാത്മനി സര്വദാ സ്ഥിതോ (പാഠഭേദഃ - തദാത്മനൈവാത്മനി)

വിലാപയ ബ്രഹ്മണി വിശ്വജാതമ് ॥ 265॥ (പാഠഭേദഃ - ദൃശ്യജാതമ്)

ബുദ്ധൌ ഗുഹായാം സദസദ്വിലക്ഷണം

ബ്രഹ്മാസ്തി സത്യം പരമദ്വിതീയമ് ।

തദാത്മനാ യോഽത്ര വസേദ്ഗുഹായാം

പുനര്ന തസ്യാങ്ഗഗുഹാപ്രവേശഃ ॥ 266॥

ജ്ഞാതേ വസ്തുന്യപി ബലവതീ വാസനാഽനാദിരേഷാ

കര്താ ഭോക്താപ്യഹമിതി ദൃഢാ യാഽസ്യ സംസാരഹേതുഃ ।

പ്രത്യഗ്ദൃഷ്ട്യാഽഽത്മനി നിവസതാ സാപനേയാ പ്രയത്നാ-

ന്മുക്തിം പ്രാഹുസ്തദിഹ മുനയോ വാസനാതാനവം യത് ॥ 267॥

അഹം മമേതി യോ ഭാവോ ദേഹാക്ഷാദാവനാത്മനി ।

അധ്യാസോഽയം നിരസ്തവ്യോ വിദുഷാ സ്വാത്മനിഷ്ഠയാ ॥ 268॥

ജ്ഞാത്വാ സ്വം പ്രത്യഗാത്മാനം ബുദ്ധിതദ്വൃത്തിസാക്ഷിണമ് ।

സോഽഹമിത്യേവ സദ്വൃത്ത്യാഽനാത്മന്യാത്മമതിം ജഹി ॥ 269॥

ലോകാനുവര്തനം ത്യക്ത്വാ ത്യക്ത്വാ ദേഹാനുവര്തനമ് ।

ശാസ്ത്രാനുവര്തനം ത്യക്ത്വാ സ്വാധ്യാസാപനയം കുരു ॥ 270॥

ലോകവാസനയാ ജന്തോഃ ശാസ്ത്രവാസനയാപി ച ।

271

ദേഹവാസനയാ ജ്ഞാനം യഥാവന്നൈവ ജായതേ ॥ 271

സംസാരകാരാഗൃഹമോക്ഷമിച്ഛോ-

രയോമയം പാദനിബന്ധശഋങ്ഖലമ് । (പാഠഭേദഃ - നിബദ്ധ)

വദന്തി തജ്ജ്ഞാഃ പടു വാസനാത്രയം

യോഽസ്മാദ്വിമുക്തഃ സമുപൈതി മുക്തിമ് ॥ 272॥

ജലാദിസംസര്ഗവശാത്പ്രഭൂത- (പാഠഭേദഃ - ജലാദിസമ്പര്കവശാത്)

ദുര്ഗന്ധധൂതാഽഗരുദിവ്യവാസനാ ।

സങ്ഘര്ഷണേനൈവ വിഭാതി സമ്യ-

ഗ്വിധൂയമാനേ സതി ബാഹ്യഗന്ധേ ॥ 273॥

അന്തഃശ്രിതാനന്തദുരന്തവാസനാ-

ധൂലീവിലിപ്താ പരമാത്മവാസനാ ।

പ്രജ്ഞാതിസങ്ഘര്ഷണതോ വിശുദ്ധാ

പ്രതീയതേ ചന്ദനഗന്ധവത് സ്ഫുടമ് ॥ 274॥ (പാഠഭേദഃ - സ്ഫുടാ)

അനാത്മവാസനാജാലൈസ്തിരോഭൂതാത്മവാസനാ ।

നിത്യാത്മനിഷ്ഠയാ തേഷാം നാശേ ഭാതി സ്വയം സ്ഫുടമ് ॥ 275॥ (പാഠഭേദഃ - സ്ഫുടാ)

യഥാ യഥാ പ്രത്യഗവസ്ഥിതം മനഃ

തഥാ തഥാ മുഞ്ചതി ബാഹ്യവാസനാമ് । (പാഠഭേദഃ - ബാഹ്യവാസനാഃ)

നിഃശേഷമോക്ഷേ സതി വാസനാനാം

ആത്മാനുഭൂതിഃ പ്രതിബന്ധശൂന്യാ ॥ 276॥

സ്വാത്മന്യേവ സദാ സ്ഥിത്വാ മനോ നശ്യതി യോഗിനഃ । (പാഠഭേദഃ - സ്ഥിത്യാ)

വാസനാനാം ക്ഷയശ്ചാതഃ സ്വാധ്യാസാപനയം കുരു ॥ 277॥

തമോ ദ്വാഭ്യാം രജഃ സത്ത്വാത്സത്ത്വം ശുദ്ധേന നശ്യതി ।

തസ്മാത്സത്ത്വമവഷ്ടഭ്യ സ്വാധ്യാസാപനയം കുരു ॥ 278॥

പ്രാരബ്ധം പുഷ്യതി വപുരിതി നിശ്ചിത്യ നിശ്ചലഃ ।

ധൈര്യമാലമ്ബ്യ യത്നേന സ്വാധ്യാസാപനയം കുരു ॥ 279॥

നാഹം ജീവഃ പരം ബ്രഹ്മേത്യതദ്വ്യാവൃത്തിപൂര്വകമ് ।

വാസനാവേഗതഃ പ്രാപ്തസ്വാധ്യാസാപനയം കുരു ॥ 280॥

ശ്രുത്യാ യുക്ത്യാ സ്വാനുഭൂത്യാ ജ്ഞാത്വാ സാര്വാത്മ്യമാത്മനഃ ।

ക്വചിദാഭാസതഃ പ്രാപ്തസ്വാധ്യാസാപനയം കുരു ॥ 281॥

അനാദാനവിസര്ഗാഭ്യാമീഷന്നാസ്തി ക്രിയാ മുനേഃ । (പാഠഭേദഃ - അന്നാദാനവിസര്ഗാ)

തദേകനിഷ്ഠയാ നിത്യം സ്വാധ്യാസാപനയം കുരു ॥ 282॥

തത്ത്വമസ്യാദിവാക്യോത്ഥബ്രഹ്മാത്മൈകത്വബോധതഃ ।

ബ്രഹ്മണ്യാത്മത്വദാര്ഢ്യായ സ്വാധ്യാസാപനയം കുരു ॥ 283॥

അഹമ്ഭാവസ്യ ദേഹേഽസ്മിന്നിഃശേഷവിലയാവധി ।

സാവധാനേന യുക്താത്മാ സ്വാധ്യാസാപനയം കുരു ॥ 284॥

പ്രതീതിര്ജീവജഗതോഃ സ്വപ്നവദ്ഭാതി യാവതാ ।

താവന്നിരന്തരം വിദ്വന്സ്വാധ്യാസാപനയം കുരു ॥ 285॥

നിദ്രായാ ലോകവാര്തായാഃ ശബ്ദാദേരപി വിസ്മൃതേഃ ।

ക്വചിന്നാവസരം ദത്ത്വാ ചിന്തയാത്മാനമാത്മനി ॥ 286॥

മാതാപിത്രോര്മലോദ്ഭൂതം മലമാംസമയം വപുഃ ।

ത്യക്ത്വാ ചാണ്ഡാലവദ്ദൂരം ബ്രഹ്മീഭൂയ കൃതീ ഭവ ॥ 287॥

ഘടാകാശം മഹാകാശ ഇവാത്മാനം പരാത്മനി ।

വിലാപ്യാഖണ്ഡഭാവേന തൂഷ്ണീ ഭവ സദാ മുനേ ॥ 288॥ (പാഠഭേദഃ - തൂഷ്ണീം)

സ്വപ്രകാശമധിഷ്ഠാനം സ്വയമ്ഭൂയ സദാത്മനാ ।

ബ്രഹ്മാണ്ഡമപി പിണ്ഡാണ്ഡം ത്യജ്യതാം മലഭാണ്ഡവത് ॥ 289॥

ചിദാത്മനി സദാനന്ദേ ദേഹാരൂഢാമഹന്ധിയമ് ।

നിവേശ്യ ലിങ്ഗമുത്സൃജ്യ കേവലോ ഭവ സര്വദാ ॥ 290॥

യത്രൈഷ ജഗദാഭാസോ ദര്പണാന്തഃ പുരം യഥാ ।

തദ്ബ്രഹ്മാഹമിതി ജ്ഞാത്വാ കൃതകൃത്യോ ഭവിഷ്യസി ॥ 291॥

യത്സത്യഭൂതം നിജരൂപമാദ്യം

ചിദദ്വയാനന്ദമരൂപമക്രിയമ് ।

തദേത്യ മിഥ്യാവപുരുത്സൃജേത (പാഠഭേദഃ - സൃജൈത)

ശൈലൂഷവദ്വേഷമുപാത്തമാത്മനഃ ॥ 292॥

സര്വാത്മനാ ദൃശ്യമിദം മൃഷൈവ

നൈവാഹമര്ഥഃ ക്ഷണികത്വദര്ശനാത് ।

ജാനാമ്യഹം സര്വമിതി പ്രതീതിഃ

കുതോഽഹമാദേഃ ക്ഷണികസ്യ സിധ്യേത് ॥ 293॥

അഹമ്പദാര്ഥസ്ത്വഹമാദിസാക്ഷീ

നിത്യം സുഷുപ്താവപി ഭാവദര്ശനാത് ।

ബ്രൂതേ ഹ്യജോ നിത്യ ഇതി ശ്രുതിഃ സ്വയം

തത്പ്രത്യഗാത്മാ സദസദ്വിലക്ഷണഃ ॥ 294॥

വികാരിണാം സര്വവികാരവേത്താ

നിത്യാവികാരോ ഭവിതും സമര്ഹതി । (പാഠഭേദഃ - നിത്യോഽവികാരോ)

മനോരഥസ്വപ്നസുഷുപ്തിഷു സ്ഫുടം

പുനഃ പുനര്ദൃഷ്ടമസത്ത്വമേതയോഃ ॥ 295॥

അതോഽഭിമാനം ത്യജ മാംസപിണ്ഡേ

പിണ്ഡാഭിമാനിന്യപി ബുദ്ധികല്പിതേ ।

കാലത്രയാബാധ്യമഖണ്ഡബോധം

ജ്ഞാത്വാ സ്വമാത്മാനമുപൈഹി ശാന്തിമ് ॥ 296॥

ത്യജാഭിമാനം കുലഗോത്രനാമ-

രൂപാശ്രമേഷ്വാര്ദ്രശവാശ്രിതേഷു ।

ലിങ്ഗസ്യ ധര്മാനപി കര്തൃതാദീം-

സ്ത്യക്ത്വാ ഭവാഖണ്ഡസുഖസ്വരൂപഃ ॥ 297॥

സന്ത്യന്യേ പ്രതിബന്ധാഃ പുംസഃ സംസാരഹേതവോ ദൃഷ്ടാഃ ।

തേഷാമേവം മൂലം പ്രഥമവികാരോ ഭവത്യഹങ്കാരഃ ॥ 298॥ (പാഠഭേദഃ - തേഷാമേഷാം)

യാവത്സ്യാത്സ്വസ്യ സമ്ബന്ധോഽഹങ്കാരേണ ദുരാത്മനാ ।

താവന്ന ലേശമാത്രാപി മുക്തിവാര്താ വിലക്ഷണാ ॥ 299॥

അഹങ്കാരഗ്രഹാന്മുക്തഃ സ്വരൂപമുപപദ്യതേ ।

ചന്ദ്രവദ്വിമലഃ പൂര്ണഃ സദാനന്ദഃ സ്വയമ്പ്രഭഃ ॥ 300॥

യോ വാ പുരേ സോഽഹമിതി പ്രതീതോ (പാഠഭേദഃ - പുരൈഷോഽഹമിതി)

ബുദ്ധ്യാ പ്രക്ലൃപ്തസ്തമസാഽതിമൂഢയാ । (പാഠഭേദഃ - ബുദ്ധ്യാഽവിവിക്തസ്തമസാ)

തസ്യൈവ നിഃശേഷതയാ വിനാശേ

ബ്രഹ്മാത്മഭാവഃ പ്രതിബന്ധശൂന്യഃ ॥ 301॥

ബ്രഹ്മാനന്ദനിധിര്മഹാബലവതാഽഹങ്കാരഘോരാഹിനാ

സംവേഷ്ട്യാത്മനി രക്ഷ്യതേ ഗുണമയൈശ്ചണ്ഡേസ്ത്രിഭിര്മസ്തകൈഃ (പാഠഭേദഃ - ചണ്ഡൈ)

വിജ്ഞാനാഖ്യമഹാസിനാ ശ്രുതിമതാ വിച്ഛിദ്യ ശീര്ഷത്രയം (പാഠഭേദഃ - ദ്യുതിമതാ)

നിര്മൂല്യാഹിമിമം നിധിം സുഖകരം ധീരോഽനുഭോക്തുങ്ക്ഷമഃ ॥ 302॥

യാവദ്വാ യത്കിഞ്ചിദ്വിഷദോഷസ്ഫൂര്തിരസ്തി ചേദ്ദേഹേ ।

കഥമാരോഗ്യായ ഭവേത്തദ്വദഹന്താപി യോഗിനോ മുക്ത്യൈ ॥ 303॥

അഹമോഽത്യന്തനിവൃത്ത്യാ തത്കൃതനാനാവികല്പസംഹൃത്യാ ।

പ്രത്യക്തത്ത്വവിവേകാദിദമഹമസ്മീതി വിന്ദതേ തത്ത്വമ് ॥ 304॥ (പാഠഭേദഃ - വിവേകാദയമ്)

അഹങ്കാരേ കര്തര്യഹമിതി മതിം മുഞ്ച സഹസാ (പാഠഭേദഃ - അഹങ്കര്തര്യസ്മിന്നഹമിതി)

വികാരാത്മന്യാത്മപ്രതിഫലജുഷി സ്വസ്ഥിതിമുഷി ।

യദധ്യാസാത്പ്രാപ്താ ജനിമൃതിജരാദുഃഖബഹുലാ

പ്രതീചശ്ചിന്മൂര്തേസ്തവ സുഖതനോഃ സംസൃതിരിയമ് ॥ 305॥

സദൈകരൂപസ്യ ചിദാത്മനോ വിഭോ-

രാനന്ദമൂര്തേരനവദ്യകീര്തേഃ ।

നൈവാന്യഥാ ക്വാപ്യവികാരിണസ്തേ

വിനാഹമധ്യാസമമുഷ്യ സംസൃതിഃ ॥ 306॥

തസ്മാദഹങ്കാരമിമം സ്വശത്രും

ഭോക്തുര്ഗലേ കണ്ടകവത്പ്രതീതമ് ।

വിച്ഛിദ്യ വിജ്ഞാനമഹാസിനാ സ്ഫുടം

ഭുങ്ക്ഷ്വാത്മസാമ്രാജ്യസുഖം യഥേഷ്ടമ് ॥ 307॥

തതോഽഹമാദേര്വിനിവര്ത്യ വൃത്തിം

സന്ത്യക്തരാഗഃ പരമാര്ഥലാഭാത് ।

തൂഷ്ണീം സമാസ്സ്വാത്മസുഖാനുഭൂത്യാ

പൂര്ണാത്മനാ ബ്രഹ്മണി നിര്വികല്പഃ ॥ 308॥

സമൂലകൃത്തോഽപി മഹാനഹം പുനഃ

വ്യുല്ലേഖിതഃ സ്യാദ്യദി ചേതസാ ക്ഷണമ് ।

സഞ്ജീവ്യ വിക്ഷേപശതം കരോതി

നഭസ്വതാ പ്രാവൃഷി വാരിദോ യഥാ ॥ 309॥

നിഗൃഹ്യ ശത്രോരഹമോഽവകാശഃ

ക്വചിന്ന ദേയോ വിഷയാനുചിന്തയാ ।

സ ഏവ സഞ്ജീവനഹേതുരസ്യ

പ്രക്ഷീണജമ്ബീരതരോരിവാമ്ബു ॥ 310॥

ദേഹാത്മനാ സംസ്ഥിത ഏവ കാമീ

വിലക്ഷണഃ കാമയിതാ കഥം സ്യാത് ।

അതോഽര്ഥസന്ധാനപരത്വമേവ

ഭേദപ്രസക്ത്യാ ഭവബന്ധഹേതുഃ ॥ 311॥

കാര്യപ്രവര്ധനാദ്ബീജപ്രവൃദ്ധിഃ പരിദൃശ്യതേ ।

കാര്യനാശാദ്ബീജനാശസ്തസ്മാത്കാര്യം നിരോധയേത് ॥ 312॥

വാസനാവൃദ്ധിതഃ കാര്യം കാര്യവൃദ്ധ്യാ ച വാസനാ ।

വര്ധതേ സര്വഥാ പുംസഃ സംസാരോ ന നിവര്തതേ ॥ 313॥

സംസാരബന്ധവിച്ഛിത്ത്യൈ തദ് ദ്വയം പ്രദഹേദ്യതിഃ ।

വാസനാവൃദ്ധിരേതാഭ്യാം ചിന്തയാ ക്രിയയാ ബഹിഃ ॥ 314॥ (പാഠഭേദഃ - വാസനാ പ്രേര്യതേ ഹ്യന്തഃ)

താഭ്യാം പ്രവര്ധമാനാ സാ സൂതേ സംസൃതിമാത്മനഃ ।

ത്രയാണാം ച ക്ഷയോപായഃ സര്വാവസ്ഥാസു സര്വദാ ॥ 315॥

സര്വത്ര സര്വതഃ സര്വബ്രഹ്മമാത്രാവലോകനൈഃ । (പാഠഭേദഃ - മാത്രാവലോകനമ്)

സദ്ഭാവവാസനാദാര്ഢ്യാത്തത്ത്രയം ലയമശ്നുതേ ॥ 316॥

ക്രിയാനാശേ ഭവേച്ചിന്താനാശോഽസ്മാദ്വാസനാക്ഷയഃ ।

വാസനാപ്രക്ഷയോ മോക്ഷഃ സാ ജീവന്മുക്തിരിഷ്യതേ ॥ 317॥ (പാഠഭേദഃ - സ)

സദ്വാസനാസ്ഫൂര്തിവിജൃമ്ഭണേ സതി

ഹ്യസൌ വിലീനാപ്യഹമാദിവാസനാ । (പാഠഭേദഃ - വിലീനാ ത്വഹമാദിവാസനാ)

അതിപ്രകൃഷ്ടാപ്യരുണപ്രഭായാം

വിലീയതേ സാധു യഥാ തമിസ്രാ ॥ 318॥

തമസ്തമഃകാര്യമനര്ഥജാലം

ന ദൃശ്യതേ സത്യുദിതേ ദിനേശേ ।

തഥാഽദ്വയാനന്ദരസാനുഭൂതൌ

നൈവാസ്തി ബന്ധോ ന ച ദുഃഖഗന്ധഃ ॥ 319॥

ദൃശ്യം പ്രതീതം പ്രവിലാപയന്സന് (പാഠഭേദഃ - പ്രവിലാപയന്സ്വയം)

സന്മാത്രമാനന്ദഘനം വിഭാവയന് ।

സമാഹിതഃ സന്ബഹിരന്തരം വാ

കാലം നയേഥാഃ സതി കര്മബന്ധേ ॥ 320॥

പ്രമാദോ ബ്രഹ്മനിഷ്ഠായാം ന കര്തവ്യഃ കദാചന ।

പ്രമാദോ മൃത്യുരിത്യാഹ ഭഗവാന്ബ്രഹ്മണഃ സുതഃ ॥ 321॥

ന പ്രമാദാദനര്ഥോഽന്യോ ജ്ഞാനിനഃ സ്വസ്വരൂപതഃ ।

തതോ മോഹസ്തതോഽഹന്ധീസ്തതോ ബന്ധസ്തതോ വ്യഥാ ॥ 322॥

വിഷയാഭിമുഖം ദൃഷ്ട്വാ വിദ്വാംസമപി വിസ്മൃതിഃ ।

വിക്ഷേപയതി ധീദോഷൈര്യോഷാ ജാരമിവ പ്രിയമ് ॥ 323॥

യഥാപകൃഷ്ടം ശൈവാലം ക്ഷണമാത്രം ന തിഷ്ഠതി ।

ആവൃണോതി തഥാ മായാ പ്രാജ്ഞം വാപി പരാങ്മുഖമ് ॥ 324॥

ലക്ഷ്യച്യുതം ചേദ്യദി ചിത്തമീഷദ്

ബഹിര്മുഖം സന്നിപതേത്തതസ്തതഃ ।

പ്രമാദതഃ പ്രച്യുതകേലികന്ദുകഃ

സോപാനപങ്ക്തൌ പതിതോ യഥാ തഥാ ॥ 325॥

വിഷയേഷ്വാവിശച്ചേതഃ സങ്കല്പയതി തദ്ഗുണാന് ।

സമ്യക്സങ്കല്പനാത്കാമഃ കാമാത്പുംസഃ പ്രവര്തനമ് ॥ 326॥

അതഃ പ്രമാദാന്ന പരോഽസ്തി മൃത്യുഃ

വിവേകിനോ ബ്രഹ്മവിദഃ സമാധൌ ।

സമാഹിതഃ സിദ്ധിമുപൈതി സമ്യക്

സമാഹിതാത്മാ ഭവ സാവധാനഃ ॥ 327॥

തതഃ സ്വരൂപവിഭ്രംശോ വിഭ്രഷ്ടസ്തു പതത്യധഃ ।

പതിതസ്യ വിനാ നാശം പുനര്നാരോഹ ഈക്ഷ്യതേ ॥ 328॥

സങ്കല്പം വര്ജയേത്തസ്മാത്സര്വാനര്ഥസ്യ കാരണമ് ।

അപഥ്യാനി ഹി വസ്തൂനി വ്യാധിഗ്രസ്തോ യഥോത്സൃജേ ।

ജീവതോ യസ്യ കൈവല്യം വിദേഹേ സ ച കേവലഃ ।

യത്കിഞ്ചിത് പശ്യതോ ഭേദം ഭയം ബ്രൂതേ യജുഃശ്രുതിഃ ॥ 329॥

യദാ കദാ വാപി വിപശ്ചിദേഷ

ബ്രഹ്മണ്യനന്തേഽപ്യണുമാത്രഭേദമ് ।

പശ്യത്യഥാമുഷ്യ ഭയം തദൈവ

യദ്വീക്ഷിതം ഭിന്നതയാ പ്രമാദാത് ॥ 330॥ (പാഠഭേദഃ - യദീക്ഷിതം)

ശ്രുതിസ്മൃതിന്യായശതൈര്നിഷിദ്ധേ

ദൃശ്യേഽത്ര യഃ സ്വാത്മമതിം കരോതി ।

ഉപൈതി ദുഃഖോപരി ദുഃഖജാതം

നിഷിദ്ധകര്താ സ മലിമ്ലുചോ യഥാ ॥ 331॥

സത്യാഭിസന്ധാനരതോ വിമുക്തോ

മഹത്ത്വമാത്മീയമുപൈതി നിത്യമ് ।

മിഥ്യാഭിസന്ധാനരതസ്തു നശ്യേദ്

ദൃഷ്ടം തദേതദ്യദചൌരചൌരയോഃ ॥ 332॥ (പാഠഭേദഃ - ചോരചോരയോഃ)

യതിരസദനുസന്ധിം ബന്ധഹേതും വിഹായ

സ്വയമയമഹമസ്മീത്യാത്മദൃഷ്ട്യൈവ തിഷ്ഠേത്

സുഖയതി നനു നിഷ്ഠാ ബ്രഹ്മണി സ്വാനുഭൂത്യാ

ഹരതി പരമവിദ്യാകാര്യദുഃഖം പ്രതീതമ് ॥ 333॥

ബാഹ്യാനുസന്ധിഃ പരിവര്ധയേത്ഫലം (പാഠഭേദഃ - ബാഹ്യാഭിസന്ധിഃ)

ദുര്വാസനാമേവ തതസ്തതോഽധികാമ് ।

ജ്ഞാത്വാ വിവേകൈഃ പരിഹൃത്യ ബാഹ്യം

സ്വാത്മാനുസന്ധിം വിദധീത നിത്യമ് ॥ 334॥

ബാഹ്യേ നിരുദ്ധേ മനസഃ പ്രസന്നതാ

മനഃപ്രസാദേ പരമാത്മദര്ശനമ് ।

തസ്മിന്സുദൃഷ്ടേ ഭവബന്ധനാശോ

ബഹിര്നിരോധഃ പദവീ വിമുക്തേഃ ॥ 335॥

കഃ പണ്ഡിതഃ സന്സദസദ്വിവേകീ

ശ്രുതിപ്രമാണഃ പരമാര്ഥദര്ശീ ।

ജാനന്ഹി കുര്യാദസതോഽവലമ്ബം

സ്വപാതഹേതോഃ ശിശുവന്മുമുക്ഷുഃ ॥ 336॥

ദേഹാദിസംസക്തിമതോ ന മുക്തിഃ

മുക്തസ്യ ദേഹാദ്യഭിമത്യഭാവഃ ।

സുപ്തസ്യ നോ ജാഗരണം ന ജാഗ്രതഃ

സ്വപ്നസ്തയോര്ഭിന്നഗുണാശ്രയത്വാത് ॥ 337॥

അന്തര്ബഹിഃ സ്വം സ്ഥിരജങ്ഗമേഷു

ജ്ഞാത്വാഽഽത്മനാധാരതയാ വിലോക്യ । (പാഠഭേദഃ - ജ്ഞാനാത്മന്)

ത്യക്താഖിലോപാധിരഖണ്ഡരൂപഃ

പൂര്ണാത്മനാ യഃ സ്ഥിത ഏഷ മുക്തഃ ॥ 338॥

സര്വാത്മനാ ബന്ധവിമുക്തിഹേതുഃ

സര്വാത്മഭാവാന്ന പരോഽസ്തി കശ്ചിത് ।

ദൃശ്യാഗ്രഹേ സത്യുപപദ്യതേഽസൌ

സര്വാത്മഭാവോഽസ്യ സദാത്മനിഷ്ഠയാ ॥ 339॥

ദൃശ്യസ്യാഗ്രഹണം കഥം നു ഘടതേ ദേഹാത്മനാ തിഷ്ഠതോ

ബാഹ്യാര്ഥാനുഭവപ്രസക്തമനസസ്തത്തത്ക്രിയാം കുര്വതഃ ।

സന്ന്യസ്താഖിലധര്മകര്മവിഷയൈര്നിത്യാത്മനിഷ്ഠാപരൈഃ

തത്ത്വജ്ഞൈഃ കരണീയമാത്മനി സദാനന്ദേച്ഛുഭിര്യത്നതഃ ॥ 340॥

സര്വാത്മസിദ്ധയേ ഭിക്ഷോഃ കൃതശ്രവണകര്മണഃ । (പാഠഭേദഃ - സാര്വാത്മ്യ)

സമാധിം വിദധാത്യേഷാ ശാന്തോ ദാന്ത ഇതി ശ്രുതിഃ ॥ 341॥

ആരൂഢശക്തേരഹമോ വിനാശഃ

കര്തുന്ന ശക്യ സഹസാപി പണ്ഡിതൈഃ । (പാഠഭേദഃ - കര്തും ന)

യേ നിര്വികല്പാഖ്യസമാധിനിശ്ചലാഃ

താനന്തരാഽനന്തഭവാ ഹി വാസനാഃ ॥ 342॥

അഹമ്ബുദ്ധ്യൈവ മോഹിന്യാ യോജയിത്വാഽഽവൃതേര്ബലാത് ।

വിക്ഷേപശക്തിഃ പുരുഷം വിക്ഷേപയതി തദ്ഗുണൈഃ ॥ 343॥

വിക്ഷേപശക്തിവിജയോ വിഷമോ വിധാതും

നിഃശേഷമാവരണശക്തിനിവൃത്ത്യഭാവേ ।

ദൃഗ്ദൃശ്യയോഃ സ്ഫുടപയോജലവദ്വിഭാഗേ

നശ്യേത്തദാവരണമാത്മനി ച സ്വഭാവാത് ।

നിഃസംശയേന ഭവതി പ്രതിബന്ധശൂന്യോ

വിക്ഷേപണം ന ഹി തദാ യദി ചേന്മൃഷാര്ഥേ ॥ 344॥ (പാഠഭേദഃ - നിക്ഷേപണം)

സമ്യഗ്വിവേകഃ സ്ഫുടബോധജന്യോ

വിഭജ്യ ദൃഗ്ദൃശ്യപദാര്ഥതത്ത്വമ് ।

ഛിനത്തി മായാകൃതമോഹബന്ധം

യസ്മാദ്വിമുക്തസ്തു പുനര്ന സംസൃതിഃ ॥ 345॥ (പാഠഭേദഃ - വിമുക്തസ്യ)

പരാവരൈകത്വവിവേകവഹ്നിഃ

ദഹത്യവിദ്യാഗഹനം ഹ്യശേഷമ് ।

കിം സ്യാത്പുനഃ സംസരണസ്യ ബീജം

അദ്വൈതഭാവം സമുപേയുഷോഽസ്യ ॥ 346॥

ആവരണസ്യ നിവൃത്തിര്ഭവതി ഹി സമ്യക്പദാര്ഥദര്ശനതഃ ।

മിഥ്യാജ്ഞാനവിനാശസ്തദ്വിക്ഷേപജനിതദുഃഖനിവൃത്തിഃ ॥ 347॥

ഏതത്ത്രിതയം ദൃഷ്ടം സമ്യഗ്രജ്ജുസ്വരൂപവിജ്ഞാനാത് ।

തസ്മാദ്വസ്തുസതത്ത്വം ജ്ഞാതവ്യം ബന്ധമുക്തയേ വിദുഷാ ॥ 348॥

അയോഽഗ്നിയോഗാദിവ സത്സമന്വയാന്

മാത്രാദിരൂപേണ വിജൃമ്ഭതേ ധീഃ ।

തത്കാര്യമേതദ്ദ്വിതയം യതോ മൃഷാ (പാഠഭേദഃ - തത്കാര്യമേവ ത്രിതയം)

ദൃഷ്ടം ഭ്രമസ്വപ്നമനോരഥേഷു ॥ 349॥

തതോ വികാരാഃ പ്രകൃതേരഹമ്മുഖാ

ദേഹാവസാനാ വിഷയാശ്ച സര്വേ ।

ക്ഷണേഽന്യഥാഭാവിതയാ ഹ്യമീഷാ- (പാഠഭേദഃ - ഭാവിന ഏഷ ആത്മാ)

മസത്ത്വമാത്മാ തു കദാപി നാന്യഥാ ॥ 350॥ (പാഠഭേദഃ - മസത്ത്വമാത്മാ തു കദാപി)

നിത്യാദ്വയാഖണ്ഡചിദേകരൂപോ

ബുദ്ധ്യാദിസാക്ഷീ സദസദ്വിലക്ഷണഃ ।

അഹമ്പദപ്രത്യയലക്ഷിതാര്ഥഃ

പ്രത്യക് സദാനന്ദഘനഃ പരാത്മാ ॥ 351॥

ഇത്ഥം വിപശ്ചിത്സദസദ്വിഭജ്യ

നിശ്ചിത്യ തത്ത്വം നിജബോധദൃഷ്ട്യാ ।

ജ്ഞാത്വാ സ്വമാത്മാനമഖണ്ഡബോധം

തേഭ്യോ വിമുക്തഃ സ്വയമേവ ശാമ്യതി ॥ 352॥

അജ്ഞാനഹൃദയഗ്രന്ഥേര്നിഃശേഷവിലയസ്തദാ ।

സമാധിനാഽവികല്പേന യദാഽദ്വൈതാത്മദര്ശനമ് ॥ 353॥

ത്വമഹമിദമിതീയം കല്പനാ ബുദ്ധിദോഷാത്

പ്രഭവതി പരമാത്മന്യദ്വയേ നിര്വിശേഷേ ।

പ്രവിലസതി സമാധാവസ്യ സര്വോ വികല്പോ

വിലയനമുപഗച്ഛേദ്വസ്തുതത്ത്വാവധൃത്യാ ॥ 354॥

ശാന്തോ ദാന്തഃ പരമുപരതഃ ക്ഷാന്തിയുക്തഃ സമാധിം

കുര്വന്നിത്യം കലയതി യതിഃ സ്വസ്യ സര്വാത്മഭാവമ് ।

തേനാവിദ്യാതിമിരജനിതാന്സാധു ദഗ്ധ്വാ വികല്പാന്

ബ്രഹ്മാകൃത്യാ നിവസതി സുഖം നിഷ്ക്രിയോ നിര്വികല്പഃ ॥ 355॥

സമാഹിതാ യേ പ്രവിലാപ്യ ബാഹ്യം

ശ്രോത്രാദി ചേതഃ സ്വമഹം ചിദാത്മനി ।

ത ഏവ മുക്താ ഭവപാശബന്ധൈഃ

നാന്യേ തു പാരോക്ഷ്യകഥാഭിധായിനഃ ॥ 356॥

ഉപാധിഭേദാത്സ്വയമേവ ഭിദ്യതേ (പാഠഭേദഃ - യോഗാത്സ്വയമേവ)

ചോപാധ്യപോഹേ സ്വയമേവ കേവലഃ ।

തസ്മാദുപാധേര്വിലയായ വിദ്വാന്

വസേത്സദാഽകല്പസമാധിനിഷ്ഠയാ ॥ 357॥

സതി സക്തോ നരോ യാതി സദ്ഭാവം ഹ്യേകനിഷ്ഠയാ ।

കീടകോ ഭ്രമരം ധ്യായന് ഭ്രമരത്വായ കല്പതേ ॥ 358॥

ക്രിയാന്തരാസക്തിമപാസ്യ കീടകോ

ധ്യായന്നലിത്വം ഹ്യലിഭാവമൃച്ഛതി । (പാഠഭേദഃ - ധ്യായന്യഥാലിം)

തഥൈവ യോഗീ പരമാത്മതത്ത്വം

ധ്യാത്വാ സമായാതി തദേകനിഷ്ഠയാ ॥ 359॥

അതീവ സൂക്ഷ്മം പരമാത്മതത്ത്വം

ന സ്ഥൂലദൃഷ്ട്യാ പ്രതിപത്തുമര്ഹതി ।

സമാധിനാത്യന്തസുസൂക്ഷ്മവൃത്ത്യാ

ജ്ഞാതവ്യമാര്യൈരതിശുദ്ധബുദ്ധിഭിഃ ॥ 360॥

യഥാ സുവര്ണം പുടപാകശോധിതം

ത്യക്ത്വാ മലം സ്വാത്മഗുണം സമൃച്ഛതി ।

തഥാ മനഃ സത്ത്വരജസ്തമോമലം

ധ്യാനേന സന്ത്യജ്യ സമേതി തത്ത്വമ് ॥ 361॥

നിരന്തരാഭ്യാസവശാത്തദിത്ഥം

പക്വം മനോ ബ്രഹ്മണി ലീയതേ യദാ ।

തദാ സമാധിഃ സവികല്പവര്ജിതഃ (പാഠഭേദഃ - സ വികല്പവര്ജിതഃ)

സ്വതോഽദ്വയാനന്ദരസാനുഭാവകഃ ॥ 362॥

സമാധിനാഽനേന സമസ്തവാസനാ-

ഗ്രന്ഥേര്വിനാശോഽഖിലകര്മനാശഃ ।

അന്തര്ബഹിഃ സര്വത ഏവ സര്വദാ

സ്വരൂപവിസ്ഫൂര്തിരയത്നതഃ സ്യാത് ॥ 363॥

ശ്രുതേഃ ശതഗുണം വിദ്യാന്മനനം മനനാദപി ।

നിദിധ്യാസം ലക്ഷഗുണമനന്തം നിര്വികല്പകമ് ॥ 364॥

നിര്വികല്പകസമാധിനാ സ്ഫുടം

ബ്രഹ്മതത്ത്വമവഗമ്യതേ ധ്രുവമ് ।

നാന്യഥാ ചലതയാ മനോഗതേഃ

പ്രത്യയാന്തരവിമിശ്രിതം ഭവേത് ॥ 365॥

അതഃ സമാധത്സ്വ യതേന്ദ്രിയഃ സന്

നിരന്തരം ശാന്തമനാഃ പ്രതീചി ।

വിധ്വംസയ ധ്വാന്തമനാദ്യവിദ്യയാ

കൃതം സദേകത്വവിലോകനേന ॥ 366॥

യോഗസ്യ പ്രഥമദ്വാരം വാങ്നിരോധോഽപരിഗ്രഹഃ । (പാഠഭേദഃ - പ്രഥമം ദ്വാരം)

നിരാശാ ച നിരീഹാ ച നിത്യമേകാന്തശീലതാ ॥ 367॥

ഏകാന്തസ്ഥിതിരിന്ദ്രിയോപരമണേ ഹേതുര്ദമശ്ചേതസഃ

സംരോധേ കരണം ശമേന വിലയം യായാദഹംവാസനാ ।

തേനാനന്ദരസാനുഭൂതിരചലാ ബ്രാഹ്മീ സദാ യോഗിനഃ

തസ്മാച്ചിത്തനിരോധ ഏവ സതതം കാര്യഃ പ്രയത്നോ മുനേഃ ॥ 368॥ പ്രയത്നാന്മുനേഃ

വാചം നിയച്ഛാത്മനി തം നിയച്ഛ

ബുദ്ധൌ ധിയം യച്ഛ ച ബുദ്ധിസാക്ഷിണി ।

തം ചാപി പൂര്ണാത്മനി നിര്വികല്പേ

വിലാപ്യ ശാന്തിം പരമാം ഭജസ്വ ॥ 369॥

ദേഹപ്രാണേന്ദ്രിയമനോബുദ്ധ്യാദിഭിരുപാധിഭിഃ ।

യൈര്യൈര്വൃത്തേഃസമായോഗസ്തത്തദ്ഭാവോഽസ്യ യോഗിനഃ ॥ 370॥

തന്നിവൃത്ത്യാ മുനേഃ സമ്യക് സര്വോപരമണം സുഖമ് ।

സന്ദൃശ്യതേ സദാനന്ദരസാനുഭവവിപ്ലവഃ ॥ 371॥

അന്തസ്ത്യാഗോ ബഹിസ്ത്യാഗോ വിരക്തസ്യൈവ യുജ്യതേ ।

ത്യജത്യന്തര്ബഹിഃസങ്ഗം വിരക്തസ്തു മുമുക്ഷയാ ॥ 372॥

ബഹിസ്തു വിഷയൈഃ സങ്ഗം തഥാന്തരഹമാദിഭിഃ । (പാഠഭേദഃ - സങ്ഗഃ)

വിരക്ത ഏവ ശക്നോതി ത്യക്തും ബ്രഹ്മണി നിഷ്ഠിതഃ ॥ 373॥

വൈരാഗ്യബോധൌ പുരുഷസ്യ പക്ഷിവത്

പക്ഷൌ വിജാനീഹി വിചക്ഷണ ത്വമ് ।

വിമുക്തിസൌധാഗ്രലതാധിരോഹണം

താഭ്യാം വിനാ നാന്യതരേണ സിധ്യതി ॥ 374॥

അത്യന്തവൈരാഗ്യവതഃ സമാധിഃ

സമാഹിതസ്യൈവ ദൃഢപ്രബോധഃ ।

പ്രബുദ്ധതത്ത്വസ്യ ഹി ബന്ധമുക്തിഃ

മുക്താത്മനോ നിത്യസുഖാനുഭൂതിഃ ॥ 375॥

വൈരാഗ്യാന്ന പരം സുഖസ്യ ജനകം പശ്യാമി വശ്യാത്മനഃ

തച്ചേച്ഛുദ്ധതരാത്മബോധസഹിതം സ്വാരാജ്യസാമ്രാജ്യധുക് ।

ഏതദ്ദ്വാരമജസ്രമുക്തിയുവതേര്യസ്മാത്ത്വമസ്മാത്പരം

സര്വത്രാസ്പൃഹയാ സദാത്മനി സദാ പ്രജ്ഞാം കുരു ശ്രേയസേ ॥ 376॥

ആശാം ഛിന്ദ്ധി വിഷോപമേഷു വിഷയേഷ്വേഷൈവ മൃത്യോഃ കൃതി- (പാഠഭേദഃ - മൃത്യോഃ സൃതി)

സ്ത്യക്ത്വാ ജാതികുലാശ്രമേഷ്വഭിമതിം മുഞ്ചാതിദൂരാത്ക്രിയാഃ ।

ദേഹാദാവസതി ത്യജാത്മധിഷണാം പ്രജ്ഞാം കുരുഷ്വാത്മനി

ത്വം ദ്രഷ്ടാസ്യമനോഽസി നിര്ദ്വയപരം ബ്രഹ്മാസി യദ്വസ്തുതഃ ॥ 377॥ (പാഠഭേദഃ - ദ്രഷ്ടാസ്യമലോ)

ലക്ഷ്യേ ബ്രഹ്മണി മാനസം ദൃഢതരം സംസ്ഥാപ്യ ബാഹ്യേന്ദ്രിയം

സ്വസ്ഥാനേ വിനിവേശ്യ നിശ്ചലതനുശ്ചോപേക്ഷ്യ ദേഹസ്ഥിതിമ് ।

ബ്രഹ്മാത്മൈക്യമുപേത്യ തന്മയതയാ ചാഖണ്ഡവൃത്ത്യാഽനിശം

ബ്രഹ്മാനന്ദരസം പിബാത്മനി മുദാ ശൂന്യൈഃ കിമന്യൈര്ഭൃശമ് ॥ 378॥ (പാഠഭേദഃ - കിമന്യൈര്ഭ്രമൈഃ)

അനാത്മചിന്തനം ത്യക്ത്വാ കശ്മലം ദുഃഖകാരണമ് ।

ചിന്തയാത്മാനമാനന്ദരൂപം യന്മുക്തികാരണമ് ॥ 379॥

ഏഷ സ്വയഞ്ജ്യോതിരശേഷസാക്ഷീ

വിജ്ഞാനകോശോ വിലസത്യജസ്രമ് । വിജ്ഞാനകോശേ

ലക്ഷ്യം വിധായൈനമസദ്വിലക്ഷണ-

മഖണ്ഡവൃത്ത്യാഽഽത്മതയാഽനുഭാവയ ॥ 380॥

ഏതമച്ഛിന്നയാ വൃത്ത്യാ പ്രത്യയാന്തരശൂന്യയാ ।

ഉല്ലേഖയന്വിജാനീയാത്സ്വസ്വരൂപതയാ സ്ഫുടമ് ॥ 381॥

അത്രാത്മത്വം ദൃഢീകുര്വന്നഹമാദിഷു സന്ത്യജന് ।

ഉദാസീനതയാ തേഷു തിഷ്ഠേത്സ്ഫുടഘടാദിവത് ॥ 382॥ (പാഠഭേദഃ - തിഷ്ഠേദ്ഘടപടാദിവത്)

വിശുദ്ധമന്തഃകരണം സ്വരൂപേ

നിവേശ്യ സാക്ഷിണ്യവബോധമാത്രേ ।

ശനൈഃ ശനൈര്നിശ്ചലതാമുപാനയന്

പൂര്ണം സ്വമേവാനുവിലോകയേത്തതഃ ॥ 383॥ (പാഠഭേദഃ - പൂര്ണത്വമേവാനു)

ദേഹേന്ദ്രിയപ്രാണമനോഽഹമാദിഭിഃ

സ്വാജ്ഞാനക്ലൃപ്തൈരഖിലൈരുപാധിഭിഃ ।

വിമുക്തമാത്മാനമഖണ്ഡരൂപം

പൂര്ണം മഹാകാശമിവാവലോകയേത് ॥ 384॥

ഘടകലശകുസൂലസൂചിമുഖ്യൈഃ

ഗഗനമുപാധിശതൈര്വിമുക്തമേകമ് ।

ഭവതി ന വിവിധം തഥൈവ ശുദ്ധം

പരമഹമാദിവിമുക്തമേകമേവ ॥ 385॥

ബ്രഹ്മാദിസ്തമ്ബപര്യന്താ മൃഷാമാത്രാ ഉപാധയഃ । (പാഠഭേദഃ - ബ്രഹ്മാദ്യാഃ സ്തമ്ബ)

തതഃ പൂര്ണം സ്വമാത്മാനം പശ്യേദേകാത്മനാ സ്ഥിതമ് ॥ 386॥

യത്ര ഭ്രാന്ത്യാ കല്പിതം തദ്വിവേകേ (പാഠഭേദഃ - യദ്വിവേകേ)

തത്തന്മാത്രം നൈവ തസ്മാദ്വിഭിന്നമ് ।

ഭ്രാന്തേര്നാശേ ഭാതി ദൃഷ്ടാഹിതത്ത്വം (പാഠഭേദഃ - ഭ്രാന്തിദൃഷ്ടാ)

രജ്ജുസ്തദ്വദ്വിശ്വമാത്മസ്വരൂപമ് ॥ 387॥

സ്വയം ബ്രഹ്മാ സ്വയം വിഷ്ണുഃ സ്വയമിന്ദ്രഃ സ്വയം ശിവഃ ।

സ്വയം വിശ്വമിദം സര്വം സ്വസ്മാദന്യന്ന കിഞ്ചന ॥ 388॥

അന്തഃ സ്വയം ചാപി ബഹിഃ സ്വയം ച

സ്വയം പുരസ്താത് സ്വയമേവ പശ്ചാത് ।

സ്വയം ഹ്യാവാച്യാം സ്വയമപ്യുദീച്യാം (പാഠഭേദഃ - ഹ്യവാച്യാം)

തഥോപരിഷ്ടാത്സ്വയമപ്യധസ്താത് ॥ 389॥

തരങ്ഗഫേനഭ്രമബുദ്ബുദാദി

സര്വം സ്വരൂപേണ ജലം യഥാ തഥാ ।

ചിദേവ ദേഹാദ്യഹമന്തമേതത്

സര്വം ചിദേവൈകരസം വിശുദ്ധമ് ॥ 390॥

സദേവേദം സര്വം ജഗദവഗതം വാങ്മനസയോഃ

സതോഽന്യന്നാസ്ത്യേവ പ്രകൃതിപരസീമ്നി സ്ഥിതവതഃ ।

പൃഥക് കിം മൃത്സ്നായാഃ കലശഘടകുമ്ഭാദ്യവഗതം

വദത്യേഷ ഭ്രാന്തസ്ത്വമഹമിതി മായാമദിരയാ ॥ 391॥

ക്രിയാസമഭിഹാരേണ യത്ര നാന്യദിതി ശ്രുതിഃ ।

ബ്രവീതി ദ്വൈതരാഹിത്യം മിഥ്യാധ്യാസനിവൃത്തയേ ॥ 392॥

ആകാശവന്നിര്മലനിര്വികല്പം (പാഠഭേദഃ - നിര്വികല്പ)

നിഃസീമനിഃസ്പന്ദനനിര്വികാരമ് ।

അന്തര്ബഹിഃശൂന്യമനന്യമദ്വയം

സ്വയം പരം ബ്രഹ്മ കിമസ്തി ബോധ്യമ് ॥ 393॥

വക്തവ്യം കിമു വിദ്യതേഽത്ര ബഹുധാ ബ്രഹ്മൈവ ജീവഃ സ്വയം

ബ്രഹ്മൈതജ്ജഗദാതതം നു സകലം ബ്രഹ്മാദ്വിതീയം ശ്രുതിഃ । (പാഠഭേദഃ - ജഗദാപരാണു സകലം)

ബ്രഹ്മൈവാഹമിതി പ്രബുദ്ധമതയഃ സന്ത്യക്തബാഹ്യാഃ സ്ഫുടം

ബ്രഹ്മീഭൂയ വസന്തി സന്തതചിദാനന്ദാത്മനൈതദ്ധ്രുവമ് ॥ 394॥ (പാഠഭേദഃ - ആനന്ദാത്മനൈവ ധ്രുവമ്)

ജഹി മലമയകോശേഽഹന്ധിയോത്ഥാപിതാശാം

പ്രസഭമനിലകല്പേ ലിങ്ഗദേഹേഽപി പശ്ചാത് ।

നിഗമഗദിതകീര്തിം നിത്യമാനന്ദമൂര്തിം

സ്വയമിതി പരിചീയ ബ്രഹ്മരൂപേണ തിഷ്ഠ ॥ 395॥

ശവാകാരം യാവദ്ഭജതി മനുജസ്താവദശുചിഃ

പരേഭ്യഃ സ്യാത്ക്ലേശോ ജനനമരണവ്യാധിനിലയഃ । (പാഠഭേദഃ - വ്യാധിനിരയാഃ)

യദാത്മാനം ശുദ്ധം കലയതി ശിവാകാരമചലമ്

തദാ തേഭ്യോ മുക്തോ ഭവതി ഹി തദാഹ ശ്രുതിരപി ॥ 396॥

സ്വാത്മന്യാരോപിതാശേഷാഭാസവസ്തുനിരാസതഃ ।

സ്വയമേവ പരം ബ്രഹ്മ പൂര്ണമദ്വയമക്രിയമ് ॥ 397॥

സമാഹിതായാം സതി ചിത്തവൃത്തൌ

പരാത്മനി ബ്രഹ്മണി നിര്വികല്പേ ।

ന ദൃശ്യതേ കശ്ചിദയം വികല്പഃ

പ്രജല്പമാത്രഃ പരിശിഷ്യതേ യതഃ ॥ 398॥ (പാഠഭേദഃ - തതഃ)

അസത്കല്പോ വികല്പോഽയം വിശ്വമിത്യേകവസ്തുനി ।

നിര്വികാരേ നിരാകാരേ നിര്വിശേഷേ ഭിദാ കുതഃ ॥ 399॥

ദ്രഷ്ടുദര്ശനദൃശ്യാദിഭാവശൂന്യൈകവസ്തുനി । (പാഠഭേദഃ - ദ്രഷ്ടൃദര്ശന)

നിര്വികാരേ നിരാകാരേ നിര്വിശേഷേ ഭിദാ കുതഃ ॥ 400॥

കല്പാര്ണവ ഇവാത്യന്തപരിപൂര്ണൈകവസ്തുനി ।

നിര്വികാരേ നിരാകാരേ നിര്വിശേഷേ ഭിദാ കുതഃ ॥ 401॥

തേജസീവ തമോ യത്ര പ്രലീനം ഭ്രാന്തികാരണമ് । (പാഠഭേദഃ - യത്ര വിലീനം)

അദ്വിതീയേ പരേ തത്ത്വേ നിര്വിശേഷേ ഭിദാ കുതഃ ॥ 402॥

ഏകാത്മകേ പരേ തത്ത്വേ ഭേദവാര്താ കഥം വസേത് । (പാഠഭേദഃ - കഥം ഭവേത്)

സുഷുപ്തൌ സുഖമാത്രായാം ഭേദഃ കേനാവലോകിതഃ ॥ 403॥

ന ഹ്യസ്തി വിശ്വം പരതത്ത്വബോധാത്

സദാത്മനി ബ്രഹ്മണി നിര്വികല്പേ ।

കാലത്രയേ നാപ്യഹിരീക്ഷിതോ ഗുണേ

ന ഹ്യമ്ബുബിന്ദുര്മൃഗതൃഷ്ണികായാമ് ॥ 404॥

മായാമാത്രമിദം ദ്വൈതമദ്വൈതം പരമാര്ഥതഃ ।

ഇതി ബ്രൂതേ ശ്രുതിഃ സാക്ഷാത്സുഷുപ്താവനുഭൂയതേ ॥ 405॥

അനന്യത്വമധിഷ്ഠാനാദാരോപ്യസ്യ നിരീക്ഷിതമ് ।

പണ്ഡിതൈ രജ്ജുസര്പാദൌ വികല്പോ ഭ്രാന്തിജീവനഃ ॥ 406॥

ചിത്തമൂലോ വികല്പോഽയം ചിത്താഭാവേ ന കശ്ചന ।

അതശ്ചിത്തം സമാധേഹി പ്രത്യഗ്രൂപേ പരാത്മനി ॥ 407॥

കിമപി സതതബോധം കേവലാനന്ദരൂപം

നിരുപമമതിവേലം നിത്യമുക്തം നിരീഹമ് ।

നിരവധിഗഗനാഭം നിഷ്കലം നിര്വികല്പം

ഹൃദി കലയതി വിദ്വാന് ബ്രഹ്മ പൂര്ണം സമാധൌ ॥ 408॥

പ്രകൃതിവികൃതിശൂന്യം ഭാവനാതീതഭാവം

സമരസമസമാനം മാനസമ്ബന്ധദൂരമ് ।

നിഗമവചനസിദ്ധം നിത്യമസ്മത്പ്രസിദ്ധം

ഹൃദി കലയതി വിദ്വാന് ബ്രഹ്മ പൂര്ണം സമാധൌ ॥ 409॥

അജരമമരമസ്താഭാവവസ്തുസ്വരൂപം (പാഠഭേദഃ - ഭാസവസ്തു)

സ്തിമിതസലിലരാശിപ്രഖ്യമാഖ്യാവിഹീനമ് ।

ശമിതഗുണവികാരം ശാശ്വതം ശാന്തമേകം

ഹൃദി കലയതി വിദ്വാന് ബ്രഹ്മ പൂര്ണം സമാധൌ ॥ 410॥

സമാഹിതാന്തഃകരണഃ സ്വരൂപേ

വിലോകയാത്മാനമഖണ്ഡവൈഭവമ് ।

വിച്ഛിന്ദ്ധി ബന്ധം ഭവഗന്ധഗന്ധിതം (പാഠഭേദഃ - ഗന്ധഗന്ധിലം)

യത്നേന പുംസ്ത്വം സഫലീകുരുഷ്വ ॥ 411-

സര്വോപാധിവിനിര്മുക്തം സച്ചിദാനന്ദമദ്വയമ് ।

ഭാവയാത്മാനമാത്മസ്ഥം ന ഭൂയഃ കല്പസേഽധ്വനേ ॥ 412॥

ഛായേവ പുംസഃ പരിദൃശ്യമാന-

മാഭാസരൂപേണ ഫലാനുഭൂത്യാ ।

ശരീരമാരാച്ഛവവന്നിരസ്തം

പുനര്ന സന്ധത്ത ഇദം മഹാത്മാ ॥ 413॥

സതതവിമലബോധാനന്ദരൂപം സമേത്യ (പാഠഭേദഃ - സ്വമേത്യ)

ത്യജ ജഡമലരൂപോപാധിമേതം സുദൂരേ ।

അഥ പുനരപി നൈഷ സ്മര്യതാം വാന്തവസ്തു (പാഠഭേദഃ - പുനരപി നൈവ)

സ്മരണവിഷയഭൂതം കല്പതേ കുത്സനായ ॥ 414॥

സമൂലമേതത്പരിദാഹ്യ വഹ്നൌ (പാഠഭേദഃ - പരിദഹ്യ)

സദാത്മനി ബ്രഹ്മണി നിര്വികല്പേ ।

തതഃ സ്വയം നിത്യവിശുദ്ധബോധാ-

നന്ദാത്മനാ തിഷ്ഠതി വിദ്വരിഷ്ഠഃ ॥ 415॥

പ്രാരബ്ധസൂത്രഗ്രഥിതം ശരീരം

പ്രയാതു വാ തിഷ്ഠതു ഗോരിവ സ്രക് ।

ന തത്പുനഃ പശ്യതി തത്ത്വവേത്താ-

ഽഽനന്ദാത്മനി ബ്രഹ്മണി ലീനവൃത്തിഃ ॥ 416॥

അഖണ്ഡാനന്ദമാത്മാനം വിജ്ഞായ സ്വസ്വരൂപതഃ ।

കിമിച്ഛന് കസ്യ വാ ഹേതോര്ദേഹം പുഷ്ണാതി തത്ത്വവിത് ॥ 417॥

സംസിദ്ധസ്യ ഫലം ത്വേതജ്ജീവന്മുക്തസ്യ യോഗിനഃ ।

ബഹിരന്തഃ സദാനന്ദരസാസ്വാദനമാത്മനി ॥ 418॥

വൈരാഗ്യസ്യ ഫലം ബോധോ ബോധസ്യോപരതിഃ ഫലമ് ।

സ്വാനന്ദാനുഭവാച്ഛാന്തിരേഷൈവോപരതേഃ ഫലമ് ॥ 419॥

യദ്യുത്തരോത്തരാഭാവഃ പൂര്വപൂര്വന്തു നിഷ്ഫലമ് ।

നിവൃത്തിഃ പരമാ തൃപ്തിരാനന്ദോഽനുപമഃ സ്വതഃ ॥ 420॥

ദൃഷ്ടദുഃഖേഷ്വനുദ്വേഗോ വിദ്യായാഃ പ്രസ്തുതം ഫലമ് ।

യത്കൃതം ഭ്രാന്തിവേലായാം നാനാ കര്മ ജുഗുപ്സിതമ് ।

പശ്ചാന്നരോ വിവേകേന തത്കഥം കര്തുമര്ഹതി ॥ 421॥

വിദ്യാഫലം സ്യാദസതോ നിവൃത്തിഃ

പ്രവൃത്തിരജ്ഞാനഫലം തദീക്ഷിതമ് ।

തജ്ജ്ഞാജ്ഞയോര്യന്മൃഗതൃഷ്ണികാദൌ

നോചേദ്വിദാം ദൃഷ്ടഫലം കിമസ്മാത് ॥ 422॥ (പാഠഭേദഃ - നോചേദ്വിദോ)

അജ്ഞാനഹൃദയഗ്രന്ഥേര്വിനാശോ യദ്യശേഷതഃ ।

അനിച്ഛോര്വിഷയഃ കിം നു പ്രവൃത്തേഃ കാരണം സ്വതഃ ॥ 423॥ (പാഠഭേദഃ - വിദുഷഃ കിം)

വാസനാനുദയോ ഭോഗ്യേ വൈരാഗ്യസ്യ തദാവധിഃ ।

അഹമ്ഭാവോദയാഭാവോ ബോധസ്യ പരമാവധിഃ ।

ലീനവൃത്തൈരനുത്പത്തിര്മര്യാദോപരതേസ്തു സാ ॥ 424॥ (പാഠഭേദഃ - വൃത്തേര)

ബ്രഹ്മാകാരതയാ സദാ സ്ഥിതതയാ നിര്മുക്തബാഹ്യാര്ഥധീ-

രന്യാവേദിതഭോഗ്യഭോഗകലനോ നിദ്രാലുവദ്ബാലവത് ।

സ്വപ്നാലോകിതലോകവജ്ജഗദിദം പശ്യന്ക്വചില്ലബ്ധധീ-

രാസ്തേ കശ്ചിദനന്തപുണ്യഫലഭുഗ്ധന്യഃ സ മാന്യോ ഭുവി ॥ 425॥

സ്ഥിതപ്രജ്ഞോ യതിരയം യഃ സദാനന്ദമശ്നുതേ ।

ബ്രഹ്മണ്യേവ വിലീനാത്മാ നിര്വികാരോ വിനിഷ്ക്രിയഃ ॥ 426॥

ബ്രഹ്മാത്മനോഃ ശോധിതയോരേകഭാവാവഗാഹിനീ ।

നിര്വികല്പാ ച ചിന്മാത്രാ വൃത്തിഃ പ്രജ്ഞേതി കഥ്യതേ ।

സുസ്ഥിതാഽസൌ ഭവേദ്യസ്യ സ്ഥിതപ്രജ്ഞഃ സ ഉച്യതേ ॥ 427॥

യസ്യ സ്ഥിതാ ഭവേത്പ്രജ്ഞാ യസ്യാനന്ദോ നിരന്തരഃ ।

പ്രപഞ്ചോ വിസ്മൃതപ്രായഃ സ ജീവന്മുക്ത ഇഷ്യതേ ॥ 428॥

ലീനധീരപി ജാഗര്തി ജാഗ്രദ്ധര്മവിവര്ജിതഃ ।

ബോധോ നിര്വാസനോ യസ്യ സ ജീവന്മുക്ത ഇഷ്യതേ ॥ 429॥

ശാന്തസംസാരകലനഃ കലാവാനപി നിഷ്കലഃ ।

യസ്യ ചിത്തം വിനിശ്ചിന്തം സ ജീവന്മുക്ത ഇഷ്യതേ ॥ 430॥ (പാഠഭേദഃ - യഃ സചിത്തോഽപി നിശ്ചിത്തഃ)

വര്തമാനേഽപി ദേഹേഽസ്മിഞ്ഛായാവദനുവര്തിനി ।

അഹന്താമമതാഽഭാവോ ജീവന്മുക്തസ്യ ലക്ഷണമ് ॥ 431॥

അതീതാനനുസന്ധാനം ഭവിഷ്യദവിചാരണമ് ।

ഔദാസീന്യമപി പ്രാപ്തം ജീവന്മുക്തസ്യ ലക്ഷണമ് ॥ 432॥ (പാഠഭേദഃ - പ്രാപ്തേ)

ഗുണദോഷവിശിഷ്ടേഽസ്മിന്സ്വഭാവേന വിലക്ഷണേ ।

സര്വത്ര സമദര്ശിത്വം ജീവന്മുക്തസ്യ ലക്ഷണമ് ॥ 433॥

ഇഷ്ടാനിഷ്ടാര്ഥസമ്പ്രാപ്തൌ സമദര്ശിതയാഽഽത്മനി ।

ഉഭയത്രാവികാരിത്വം ജീവന്മുക്തസ്യ ലക്ഷണമ് ॥ 434॥

ബ്രഹ്മാനന്ദരസാസ്വാദാസക്തചിത്തതയാ യതേഃ ।

അന്തര്ബഹിരവിജ്ഞാനം ജീവന്മുക്തസ്യ ലക്ഷണമ് ॥ 435॥

ദേഹേന്ദ്രിയാദൌ കര്തവ്യേ മമാഹമ്ഭാവവര്ജിതഃ ।

ഔദാസീന്യേന യസ്തിഷ്ഠേത്സ ജീവന്മുക്തലക്ഷണഃ ॥ 436॥ (പാഠഭേദഃ - സ ജീവന്മുക്ത ഇഷ്യതേ)

വിജ്ഞാത ആത്മനോ യസ്യ ബ്രഹ്മഭാവഃ ശ്രുതേര്ബലാത് ।

ഭവബന്ധവിനിര്മുക്തഃ സ ജീവന്മുക്തലക്ഷണഃ ॥ 437॥ (പാഠഭേദഃ - സ ജീവന്മുക്ത ഇഷ്യതേ)

ദേഹേന്ദ്രിയേഷ്വഹമ്ഭാവ ഇദമ്ഭാവസ്തദന്യകേ ।

യസ്യ നോ ഭവതഃ ക്വാപി സ ജീവന്മുക്ത ഇഷ്യതേ ॥ 438॥

ജീവേശോഭയസംസാരരൂപദുര്വാസനോജ്ഝിതാ ।

സാ സര്വദാ ഭവേദ്യസ്യ സ ജീവന്മുക്ത ഇഷ്യതേ ॥

ന പ്രത്യഗ്ബ്രഹ്മണോര്ഭേദം കദാപി ബ്രഹ്മസര്ഗയോഃ ।

പ്രജ്ഞയാ യോ വിജാനിതി സ ജീവന്മുക്തലക്ഷണഃ ॥ 439॥ (പാഠഭേദഃ - സ ജീവന്മുക്ത ഇഷ്യതേ)

സാധുഭിഃ പൂജ്യമാനേഽസ്മിന്പീഡ്യമാനേഽപി ദുര്ജനൈഃ ।

സമഭാവോ ഭവേദ്യസ്യ സ ജീവന്മുക്തലക്ഷണഃ ॥ 440॥ (പാഠഭേദഃ - സ ജീവന്മുക്ത ഇഷ്യതേ)

യത്ര പ്രവിഷ്ടാ വിഷയാഃ പരേരിതാ

നദീപ്രവാഹാ ഇവ വാരിരാശൌ ।

ലിനന്തി സന്മാത്രതയാ ന വിക്രിയാം

ഉത്പാദയന്ത്യേഷ യതിര്വിമുക്തഃ ॥ 441॥

വിജ്ഞാതബ്രഹ്മതത്ത്വസ്യ യഥാപൂര്വം ന സംസൃതിഃ ।

അസ്തി ചേന്ന സ വിജ്ഞാതബ്രഹ്മഭാവോ ബഹിര്മുഖഃ ॥ 442॥

പ്രാചീനവാസനാവേഗാദസൌ സംസരതീതി ചേത് ।

ന സദേകത്വവിജ്ഞാനാന്മന്ദീ ഭവതി വാസനാ ॥ 443॥

അത്യന്തകാമുകസ്യാപി വൃത്തിഃ കുണ്ഠതി മാതരി ।

തഥൈവ ബ്രഹ്മണി ജ്ഞാതേ പൂര്ണാനന്ദേ മനീഷിണഃ ॥ 444॥

നിദിധ്യാസനശീലസ്യ ബാഹ്യപ്രത്യയ ഈക്ഷ്യതേ ।

ബ്രവീതി ശ്രുതിരേതസ്യ പ്രാരബ്ധം ഫലദര്ശനാത് ॥ 445॥

സുഖാദ്യനുഭവോ യാവത്താവത്പ്രാരബ്ധമിഷ്യതേ ।

ഫലോദയഃ ക്രിയാപൂര്വോ നിഷ്ക്രിയോ ന ഹി കുത്രചിത് ॥ 446॥

അഹം ബ്രഹ്മേതി വിജ്ഞാനാത്കല്പകോടിശതാര്ജിതമ് ।

സഞ്ചിതം വിലയം യാതി പ്രബോധാത്സ്വപ്നകര്മവത് ॥ 447॥

യത്കൃതം സ്വപ്നവേലായാം പുണ്യം വാ പാപമുല്ബണമ് ।

സുപ്തോത്ഥിതസ്യ കിന്തത്സ്യാത്സ്വര്ഗായ നരകായ വാ ॥ 448॥

സ്വമസങ്ഗമുദാസീനം പരിജ്ഞായ നഭോ യഥാ ।

ന ശ്ലിഷ്യതി ച യത്കിഞ്ചിത്കദാചിദ്ഭാവികര്മഭിഃ ॥ 449॥ (പാഠഭേദഃ - ശ്ലിഷ്യതേ യതിഃ കിഞ്ചിത്)

ന നഭോ ഘടയോഗേന സുരാഗന്ധേന ലിപ്യതേ ।

തഥാത്മോപാധിയോഗേന തദ്ധര്മൈര്നൈവ ലിപ്യതേ ॥ 450॥

ജ്ഞാനോദയാത്പുരാരബ്ധം കര്മജ്ഞാനാന്ന നശ്യതി ।

അദത്വാ സ്വഫലം ലക്ഷ്യമുദ്ദിശ്യോത്സൃഷ്ടബാണവത് ॥ 451॥

വ്യാഘ്രബുദ്ധ്യാ വിനിര്മുക്തോ ബാണഃ പശ്ചാത്തു ഗോമതൌ ।

ന തിഷ്ഠതി ഛിനത്യേവ ലക്ഷ്യം വേഗേന നിര്ഭരമ് ॥ 452॥

പ്രാരബ്ധം ബലവത്തരം ഖലു വിദാം ഭോഗേന തസ്യ ക്ഷയഃ

സമ്യഗ്ജ്ഞാനഹുതാശനേന വിലയഃ പ്രാക്സഞ്ചിതാഗാമിനാമ് ।

ബ്രഹ്മാത്മൈക്യമവേക്ഷ്യ തന്മയതയാ യേ സര്വദാ സംസ്ഥിതാഃ

തേഷാം തത്ത്രിതയം നഹി ക്വചിദപി ബ്രഹ്മൈവ തേ നിര്ഗുണമ് ॥ 453॥

ഉപാധിതാദാത്മ്യവിഹീനകേവല-

ബ്രഹ്മാത്മനൈവാത്മനി തിഷ്ഠതോ മുനേഃ ।

പ്രാരബ്ധസദ്ഭാവകഥാ ന യുക്താ

സ്വപ്നാര്ഥസമ്ബന്ധകഥേവ ജാഗ്രതഃ ॥ 454॥

ന ഹി പ്രബുദ്ധഃ പ്രതിഭാസദേഹേ

ദേഹോപയോഗിന്യപി ച പ്രപഞ്ചേ ।

കരോത്യഹന്താം മമതാമിദന്താം

കിന്തു സ്വയം തിഷ്ഠതി ജാഗരേണ ॥ 455॥

ന തസ്യ മിഥ്യാര്ഥസമര്ഥനേച്ഛാ

ന സങ്ഗ്രഹസ്തജ്ജഗതോഽപി ദൃഷ്ടഃ ।

തത്രാനുവൃത്തിര്യദി ചേന്മൃഷാര്ഥേ

ന നിദ്രയാ മുക്ത ഇതീഷ്യതേ ധ്രുവമ് ॥ 456॥

തദ്വത്പരേ ബ്രഹ്മണി വര്തമാനഃ

സദാത്മനാ തിഷ്ഠതി നാന്യദീക്ഷതേ ।

സ്മൃതിര്യഥാ സ്വപ്നവിലോകിതാര്ഥേ

തഥാ വിദഃ പ്രാശനമോചനാദൌ ॥ 457॥

കര്മണാ നിര്മിതോ ദേഹഃ പ്രാരബ്ധം തസ്യ കല്പ്യതാമ് ।

നാനാദേരാത്മനോ യുക്തം നൈവാത്മാ കര്മനിര്മിതഃ ॥ 458॥

അജോ നിത്യഃ ശാശ്വത ഇതി ബ്രൂതേ ശ്രുതിരമോഘവാക് । (പാഠഭേദഃ - അജോ നിത്യ ഇതി ബ്രൂതേ ശ്രുതിരേഷാ ത്വമോഘവാക്)

തദാത്മനാ തിഷ്ഠതോഽസ്യ കുതഃ പ്രാരബ്ധകല്പനാ ॥ 459॥

പ്രാരബ്ധം സിധ്യതി തദാ യദാ ദേഹാത്മനാ സ്ഥിതിഃ ।

ദേഹാത്മഭാവോ നൈവേഷ്ടഃ പ്രാരബ്ധം ത്യജ്യതാമതഃ ॥ 460॥

ശരീരസ്യാപി പ്രാരബ്ധകല്പനാ ഭ്രാന്തിരേവ ഹി ।

അധ്യസ്തസ്യ കുതഃ സത്ത്വമസത്യസ്യ കുതോ ജനിഃ । (പാഠഭേദഃ - സത്ത്വമസത്ത്വസ്യ)

അജാതസ്യ കുതോ നാശഃ പ്രാരബ്ധമസതഃ കുതഃ ॥ 461॥

ജ്ഞാനേനാജ്ഞാനകാര്യസ്യ സമൂലസ്യ ലയോ യദി ।

തിഷ്ഠത്യയം കഥം ദേഹ ഇതി ശങ്കാവതോ ജഡാന് ॥ 462॥

സമാധാതും ബാഹ്യദൃഷ്ട്യാ പ്രാരബ്ധം വദതി ശ്രുതിഃ ।

ന തു ദേഹാദിസത്യത്വബോധനായ വിപശ്ചിതാമ് ।

യതഃ ശ്രുതേരഭിപ്രായഃ പരമാര്ഥൈകഗോചരഃ ॥ 463॥

പരിപൂര്ണമനാദ്യന്തമപ്രമേയമവിക്രിയമ് ।

ഏകമേവാദ്വയം ബ്രഹ്മ നേഹ നാനാസ്തി കിഞ്ചന ॥ 464॥

സദ്ഘനം ചിദ്ഘനം നിത്യമാനന്ദഘനമക്രിയമ് ।

ഏകമേവാദ്വയം ബ്രഹ്മ നേഹ നാനാസ്തി കിഞ്ചന ॥ 465॥

പ്രത്യഗേകരസം പൂര്ണമനന്തം സര്വതോമുഖമ് ।

ഏകമേവാദ്വയം ബ്രഹ്മ നേഹ നാനാസ്തി കിഞ്ചന ॥ 466॥

അഹേയമനുപാദേയമനാദേയമനാശ്രയമ് । മനാധേയമനാ

ഏകമേവാദ്വയം ബ്രഹ്മ നേഹ നാനാസ്തി കിഞ്ചന ॥ 467॥

നിര്ഗുണം നിഷ്കലം സൂക്ഷ്മം നിര്വികല്പം നിരഞ്ജനമ് ।

ഏകമേവാദ്വയം ബ്രഹ്മ നേഹ നാനാസ്തി കിഞ്ചന ॥ 468॥

അനിരൂപ്യ സ്വരൂപം യന്മനോവാചാമഗോചരമ് ।

ഏകമേവാദ്വയം ബ്രഹ്മ നേഹ നാനാസ്തി കിഞ്ചന ॥ 469॥

സത്സമൃദ്ധം സ്വതഃസിദ്ധം ശുദ്ധം ബുദ്ധമനീദൃശമ് ।

ഏകമേവാദ്വയം ബ്രഹ്മ നേഹ നാനാസ്തി കിഞ്ചന ॥ 470॥

നിരസ്തരാഗാ വിനിരസ്തഭോഗാഃ (പാഠഭേദഃ - നിരപാസ്തഭോഗാഃ)

ശാന്താഃ സുദാന്താ യതയോ മഹാന്തഃ ।

വിജ്ഞായ തത്ത്വം പരമേതദന്തേ

പ്രാപ്താഃ പരാം നിര്വൃതിമാത്മയോഗാത് ॥ 471॥

ഭവാനപീദം പരതത്ത്വമാത്മനഃ

സ്വരൂപമാനന്ദഘനം വിചാര്യ । (പാഠഭേദഃ - നിചായ്യ)

വിധൂയ മോഹം സ്വമനഃപ്രകല്പിതം

മുക്തഃ കൃതാര്ഥോ ഭവതു പ്രബുദ്ധഃ ॥ 472॥

സമാധിനാ സാധുവിനിശ്ചലാത്മനാ (പാഠഭേദഃ - സുനിശ്ചലാത്മനാ)

പശ്യാത്മതത്ത്വം സ്ഫുടബോധചക്ഷുഷാ ।

നിഃസംശയം സമ്യഗവേക്ഷിതശ്ചേ-

ച്ഛ്രുതഃ പദാര്ഥോ ന പുനര്വികല്പ്യതേ ॥ 473॥ (പാഠഭേദഃ - പുനര്വികല്പതേ)

സ്വസ്യാവിദ്യാബന്ധസമ്ബന്ധമോക്ഷാ-

ത്സത്യജ്ഞാനാനന്ദരൂപാത്മലബ്ധൌ ।

ശാസ്ത്രം യുക്തിര്ദേശികോക്തിഃ പ്രമാണം

ചാന്തഃസിദ്ധാ സ്വാനുഭൂതിഃ പ്രമാണമ് ॥ 474॥

ബന്ധോ മോക്ഷശ്ച തൃപ്തിശ്ച ചിന്താഽഽരോഗ്യക്ഷുധാദയഃ ।

സ്വേനൈവ വേദ്യാ യജ്ജ്ഞാനം പരേഷാമാനുമാനികമ് ॥ 475॥

തടസ്ഥിതാ ബോധയന്തി ഗുരവഃ ശ്രുതയോ യഥാ ।

പ്രജ്ഞയൈവ തരേദ്വിദ്വാനീശ്വരാനുഗൃഹീതയാ ॥ 476॥

സ്വാനുഭൂത്യാ സ്വയം ജ്ഞാത്വാ സ്വമാത്മാനമഖണ്ഡിതമ് ।

സംസിദ്ധഃ സമ്മുഖം തിഷ്ഠേന്നിര്വികല്പാത്മനാഽഽത്മനി ॥ 477॥ (പാഠഭേദഃ - സുസുഖം തിഷ്ഠേന്)

വേദാന്തസിദ്ധാന്തനിരുക്തിരേഷാ

ബ്രഹ്മൈവ ജീവഃ സകലം ജഗച്ച ।

അഖണ്ഡരൂപസ്ഥിതിരേവ മോക്ഷോ

ബ്രഹ്മാദ്വിതീയേ ശ്രുതയഃ പ്രമാണമ് ॥ 478॥ (പാഠഭേദഃ - ബ്രഹ്മാദ്വിതീയം)

ഇതി ഗുരുവചനാച്ഛ്രുതിപ്രമാണാത്

പരമവഗമ്യ സതത്ത്വമാത്മയുക്ത്യാ ।

പ്രശമിതകരണഃ സമാഹിതാത്മാ

ക്വചിദചലാകൃതിരാത്മനിഷ്ഠതോഽഭൂത് ॥ 479॥ (പാഠഭേദഃ - ആത്മനിഷ്ഠിതോ)

കിഞ്ചിത്കാലം സമാധായ പരേ ബ്രഹ്മണി മാനസമ് । (പാഠഭേദഃ - കഞ്ചിത്കാലം)

ഉത്ഥായ പരമാനന്ദാദിദം വചനമബ്രവീത് ॥ 480॥ (പാഠഭേദഃ - വ്യുത്ഥായ)

ബുദ്ധിര്വിനഷ്ടാ ഗലിതാ പ്രവൃത്തിഃ

ബ്രഹ്മാത്മനോരേകതയാഽധിഗത്യാ ।

ഇദം ന ജാനേഽപ്യനിദം ന ജാനേ

കിം വാ കിയദ്വാ സുഖമസ്ത്യപാരമ് ॥ 481॥ (പാഠഭേദഃ - സുഖമസ്യ പാരമ്)

വാചാ വക്തുമശക്യമേവ മനസാ മന്തും ന വാ ശക്യതേ

സ്വാനന്ദാമൃതപൂരപൂരിതപരബ്രഹ്മാമ്ബുധേര്വൈഭവമ് ।

അമ്ഭോരാശിവിശീര്ണവാര്ഷികശിലാഭാവം ഭജന്മേ മനോ

യസ്യാംശാംശലവേ വിലീനമധുനാഽഽനന്ദാത്മനാ നിര്വൃതമ് ॥ 482॥

ക്വ ഗതം കേന വാ നീതം കുത്ര ലീനമിദം ജഗത് ।

അധുനൈവ മയാ ദൃഷ്ടം നാസ്തി കിം മഹദദ്ഭുതമ് ॥ 483॥

കിം ഹേയം കിമുപാദേയം കിമന്യത്കിം വിലക്ഷണമ് ।

അഖണ്ഡാനന്ദപീയൂഷപൂര്ണേ ബ്രഹ്മമഹാര്ണവേ ॥ 484॥

ന കിഞ്ചിദത്ര പശ്യാമി ന ശഋണോമി ന വേദ്മ്യഹമ് ।

സ്വാത്മനൈവ സദാനന്ദരൂപേണാസ്മി വിലക്ഷണഃ ॥ 485॥

നമോ നമസ്തേ ഗുരവേ മഹാത്മനേ

വിമുക്തസങ്ഗായ സദുത്തമായ ।

നിത്യാദ്വയാനന്ദരസസ്വരൂപിണേ

ഭൂമ്നേ സദാഽപാരദയാമ്ബുധാമ്നേ ॥ 486॥

യത്കടാക്ഷശശിസാന്ദ്രചന്ദ്രികാ-

പാതധൂതഭവതാപജശ്രമഃ ।

പ്രാപ്തവാനഹമഖണ്ഡവൈഭവാ-

നന്ദമാത്മപദമക്ഷയം ക്ഷണാത് ॥ 487॥

ധന്യോഽഹം കൃതകൃത്യോഽഹം വിമുക്തോഽഹം ഭവഗ്രഹാത് ।

നിത്യാനന്ദസ്വരൂപോഽഹം പൂര്ണോഽഹം ത്വദനുഗ്രഹാത് ॥ 488॥

അസങ്ഗോഽഹമനങ്ഗോഽഹമലിങ്ഗോഽഹമഭങ്ഗുരഃ ।

പ്രശാന്തോഽഹമനന്തോഽഹമമലോഽഹം ചിരന്തനഃ ॥ 489॥ (പാഠഭേദഃ - ഽഹമതാന്തോഽഹം)

അകര്താഹമഭോക്താഹമവികാരോഽഹമക്രിയഃ ।

ശുദ്ധബോധസ്വരൂപോഽഹം കേവലോഽഹം സദാശിവഃ ॥ 490॥

ദ്രഷ്ടുഃ ശ്രോതുര്വക്തുഃ കര്തുര്ഭോക്തുര്വിഭിന്ന ഏവാഹമ് ।

നിത്യനിരന്തരനിഷ്ക്രിയനിഃസീമാസങ്ഗപൂര്ണബോധാത്മാ ॥ 491॥

നാഹമിദം നാഹമദോഽപ്യുഭയോരവഭാസകം പരം ശുദ്ധമ് ।

ബാഹ്യാഭ്യന്തരശൂന്യം പൂര്ണം ബ്രഹ്മാദ്വിതീയമേവാഹമ് ॥ 492॥

നിരുപമമനാദിതത്ത്വം ത്വമഹമിദമദ ഇതി കല്പനാദൂരമ് ।

നിത്യാനന്ദൈകരസം സത്യം ബ്രഹ്മാദ്വിതീയമേവാഹമ് ॥ 493॥

നാരായണോഽഹം നരകാന്തകോഽഹം

പുരാന്തകോഽഹം പുരുഷോഽഹമീശഃ ।

അഖണ്ഡബോധോഽഹമശേഷസാക്ഷീ

നിരീശ്വരോഽഹം നിരഹം ച നിര്മമഃ ॥ 494॥

സര്വേഷു ഭൂതേഷ്വഹമേവ സംസ്ഥിതോ

ജ്ഞാനാത്മനാഽന്തര്ബഹിരാശ്രയഃ സന് ।

ഭോക്താ ച ഭോഗ്യം സ്വയമേവ സര്വം

യദ്യത്പൃഥഗ്ദൃഷ്ടമിദന്തയാ പുരാ ॥ 495॥

മയ്യഖണ്ഡസുഖാമ്ഭോധൌ ബഹുധാ വിശ്വവീചയഃ ।

ഉത്പദ്യന്തേ വിലീയന്തേ മായാമാരുതവിഭ്രമാത് ॥ 496॥

സ്ഥുലാദിഭാവാ മയി കല്പിതാ ഭ്രമാ-

ദാരോപിതാനുസ്ഫുരണേന ലോകൈഃ ।

കാലേ യഥാ കല്പകവത്സരായ-

ണര്ത്വാദയോ നിഷ്കലനിര്വികല്പേ ॥ 497॥

ആരോപിതം നാശ്രയദൂഷകം ഭവേത്

കദാപി മൂഢൈരതിദോഷദൂഷിതൈഃ । മൂഢൈര്മതി

നാര്ദ്രീകരോത്യൂഷരഭൂമിഭാഗം

മരീചികാവാരി മഹാപ്രവാഹഃ ॥ 498॥

ആകാശവല്ലേപവിദൂരഗോഽഹം (പാഠഭേദഃ - ആകാശവത് കല്പവി)

ആദിത്യവദ്ഭാസ്യവിലക്ഷണോഽഹമ് ।

അഹാര്യവന്നിത്യവിനിശ്ചലോഽഹം

അമ്ഭോധിവത്പാരവിവര്ജിതോഽഹമ് ॥ 499॥

ന മേ ദേഹേന സമ്ബന്ധോ മേഘേനേവ വിഹായസഃ ।

അതഃ കുതോ മേ തദ്ധര്മാ ജാഗ്രത്സ്വപ്നസുഷുപ്തയഃ ॥ 500॥

ഉപാധിരായാതി സ ഏവ ഗച്ഛതി

സ ഏവ കര്മാണി കരോതി ഭുങ്ക്തേ ।

സ ഏവ ജീര്യന് മ്രിയതേ സദാഹം (പാഠഭേദഃ - ഏവ ജീവന്)

കുലാദ്രിവന്നിശ്ചല ഏവ സംസ്ഥിതഃ ॥ 501॥

ന മേ പ്രവൃത്തിര്ന ച മേ നിവൃത്തിഃ

സദൈകരൂപസ്യ നിരംശകസ്യ ।

ഏകാത്മകോ യോ നിവിഡോ നിരന്തരോ (പാഠഭേദഃ - നിബിഡോ)

വ്യോമേവ പൂര്ണഃ സ കഥം നു ചേഷ്ടതേ ॥ 502॥

പുണ്യാനി പാപാനി നിരിന്ദ്രിയസ്യ

നിശ്ചേതസോ നിര്വികൃതേര്നിരാകൃതേഃ ।

കുതോ മമാഖണ്ഡസുഖാനുഭൂതേഃ

ബ്രൂതേ ഹ്യനന്വാഗതമിത്യപി ശ്രുതിഃ ॥ 503॥

ഛായയാ സ്പൃഷ്ടമുഷ്ണം വാ ശീതം വാ സുഷ്ഠു ദുഃഷ്ഠു വാ ।

ന സ്പൃശത്യേവ യത്കിഞ്ചിത്പുരുഷം തദ്വിലക്ഷണമ് ॥ 504॥

ന സാക്ഷിണം സാക്ഷ്യധര്മാഃ സംസ്പൃശന്തി വിലക്ഷണമ് ।

അവികാരമുദാസീനം ഗൃഹധര്മാഃ പ്രദീപവത് ।

ദേഹേന്ദ്രിയമനോധര്മാ നൈവാത്മാനം സ്പൃശന്ത്യഹോ ॥ 505॥ ഏക്ഷ്ത്ര

രവേര്യഥാ കര്മണി സാക്ഷിഭാവോ

വഹ്നേര്യഥാ ദാഹനിയാമകത്വമ് । (പാഠഭേദഃ - വാഽയസി ദാഹകത്വമ്)

രജ്ജോര്യഥാഽഽരോപിതവസ്തുസങ്ഗഃ

തഥൈവ കൂടസ്ഥചിദാത്മനോ മേ ॥ 506॥

കര്താപി വാ കാരയിതാപി നാഹം

ഭോക്താപി വാ ഭോജയിതാപി നാഹമ് ।

ദ്രഷ്ടാപി വാ ദര്ശയിതാപി നാഹം

സോഽഹം സ്വയഞ്ജ്യോതിരനീദൃഗാത്മാ ॥ 507॥

ചലത്യുപാധൌ പ്രതിബിമ്ബലൌല്യ-

മൌപാധികം മൂഢധിയോ നയന്തി ।

സ്വബിമ്ബഭൂതം രവിവദ്വിനിഷ്ക്രിയം

കര്താസ്മി ഭോക്താസ്മി ഹതോഽസ്മി ഹേതി ॥ 508॥

ജലേ വാപി സ്ഥലേ വാപി ലുഠത്വേഷ ജഡാത്മകഃ ।

നാഹം വിലിപ്യേ തദ്ധര്മൈര്ഘടധര്മൈര്നഭോ യഥാ ॥ 509॥

കര്തൃത്വഭോക്തൃത്വഖലത്വമത്തതാ-

ജഡത്വബദ്ധത്വവിമുക്തതാദയഃ ।

ബുദ്ധേര്വികല്പാ ന തു സന്തി വസ്തുതഃ

സ്വസ്മിന്പരേ ബ്രഹ്മണി കേവലേഽദ്വയേ ॥ 510॥

സന്തു വികാരാഃ പ്രകൃതേര്ദശധാ ശതധാ സഹസ്രധാ വാപി ।

കിം മേഽസങ്ഗചിതസ്തൈര്ന ഘനഃ ക്വചിദമ്ബരം സ്പൃശതി ॥ 511॥ (പാഠഭേദഃ - തൈഃ കിം മേഽസങ്ഗചിതേര്ന ഹ്യമ്ബുദഡമ്ബരോഽമ്ബരം)

അവ്യക്താദിസ്ഥൂലപര്യന്തമേതത്

വിശ്വം യത്രാഭാസമാത്രം പ്രതീതമ് ।

വ്യോമപ്രഖ്യം സൂക്ഷ്മമാദ്യന്തഹീനം

ബ്രഹ്മാദ്വൈതം യത്തദേവാഹമസ്മി ॥ 512॥

സര്വാധാരം സര്വവസ്തുപ്രകാശം

സര്വാകാരം സര്വഗം സര്വശൂന്യമ് ।

നിത്യം ശുദ്ധം നിശ്ചലം നിര്വികല്പം (പാഠഭേദഃ - നിഷ്കലം)

ബ്രഹ്മാദ്വൈതം യത്തദേവാഹമസ്മി ॥ 513॥

യത്പ്രത്യസ്താശേഷമായാവിശേഷം

പ്രത്യഗ്രൂപം പ്രത്യയാഗമ്യമാനമ് ।

സത്യജ്ഞാനാനന്തമാനന്ദരൂപം

ബ്രഹ്മാദ്വൈതം യത്തദേവാഹമസ്മി ॥ 514॥

നിഷ്ക്രിയോഽസ്മ്യവികാരോഽസ്മി

നിഷ്കലോഽസ്മി നിരാകൃതിഃ ।

നിര്വികല്പോഽസ്മി നിത്യോഽസ്മി

നിരാലമ്ബോഽസ്മി നിര്ദ്വയഃ ॥ 515॥

സര്വാത്മകോഽഹം സര്വോഽഹം സര്വാതീതോഽഹമദ്വയഃ ।

കേവലാഖണ്ഡബോധോഽഹമാനന്ദോഽഹം നിരന്തരഃ ॥ 516॥

സ്വാരാജ്യസാമ്രാജ്യവിഭൂതിരേഷാ

ഭവത്കൃപാശ്രീമഹിമപ്രസാദാത് ।

പ്രാപ്താ മയാ ശ്രീഗുരവേ മഹാത്മനേ

നമോ നമസ്തേഽസ്തു പുനര്നമോഽസ്തു ॥ 517॥

മഹാസ്വപ്നേ മായാകൃതജനിജരാമൃത്യുഗഹനേ

ഭ്രമന്തം ക്ലിശ്യന്തം ബഹുലതരതാപൈരനുദിനമ് । (പാഠഭേദഃ - രനുകലമ്)

അഹങ്കാരവ്യാഘ്രവ്യഥിതമിമമത്യന്തകൃപയാ

പ്രബോധ്യ പ്രസ്വാപാത്പരമവിതവാന്മാമസി ഗുരോ ॥ 518॥

നമസ്തസ്മൈ സദൈകസ്മൈ കസ്മൈചിന്മഹസേ നമഃ । (പാഠഭേദഃ - സദേകസ്മൈ നമശ്ചിന്മഹസേ മുഹുഃ)

യദേതദ്വിശ്വരൂപേണ രാജതേ ഗുരുരാജ തേ ॥ 519॥

ഇതി നതമവലോക്യ ശിഷ്യവര്യം

സമധിഗതാത്മസുഖം പ്രബുദ്ധതത്ത്വമ് ।

പ്രമുദിതഹൃദയം സ ദേശികേന്ദ്രഃ (പാഠഭേദഃ - ഹൃദയഃ)

പുനരിദമാഹ വചഃ പരം മഹാത്മാ ॥ 520॥

ബ്രഹ്മപ്രത്യയസന്തതിര്ജഗദതോ ബ്രഹ്മൈവ തത്സര്വതഃ (പാഠഭേദഃ - സത്സര്വതഃ)

പശ്യാധ്യാത്മദൃശാ പ്രശാന്തമനസാ സര്വാസ്വവസ്ഥാസ്വപി ।

രൂപാദന്യദവേക്ഷിതം കിമഭിതശ്ചക്ഷുഷ്മതാം ദൃശ്യതേ (പാഠഭേദഃ - വിദ്യതേ)

തദ്വദ്ബ്രഹ്മവിദഃ സതഃ കിമപരം ബുദ്ധേര്വിഹാരാസ്പദമ് ॥ 521॥

കസ്താം പരാനന്ദരസാനുഭൂതി-

മൃത്സൃജ്യ ശൂന്യേഷു രമേത വിദ്വാന് । (പാഠഭേദഃ - മുത്സൃജ്യ

ചന്ദ്രേ മഹാഹ്ലാദിനി ദീപ്യമാനേ)

ചിത്രേന്ദുമാലോകയിതും ക ഇച്ഛേത് ॥ 522॥

അസത്പദാര്ഥാനുഭവേന കിഞ്ചിന്

ന ഹ്യസ്തി തൃപ്തിര്ന ച ദുഃഖഹാനിഃ ।

തദദ്വയാനന്ദരസാനുഭൂത്യാ

തൃപ്തഃ സുഖം തിഷ്ഠ സദാത്മനിഷ്ഠയാ ॥ 523॥

സ്വമേവ സര്വഥാ പശ്യന്മന്യമാനഃ സ്വമദ്വയമ് । (പാഠഭേദഃ - സര്വതഃ)

സ്വാനന്ദമനുഭുഞ്ജാനഃ കാലം നയ മഹാമതേ ॥ 524॥

അഖണ്ഡബോധാത്മനി നിര്വികല്പേ

വികല്പനം വ്യോമ്നി പുരപ്രകല്പനമ് ।

തദദ്വയാനന്ദമയാത്മനാ സദാ

ശാന്തിം പരാമേത്യ ഭജസ്വ മൌനമ് ॥ 525॥

തൂഷ്ണീമവസ്ഥാ പരമോപശാന്തിഃ

ബുദ്ധേരസത്കല്പവികല്പഹേതോഃ ।

ബ്രഹ്മാത്മനോ ബ്രഹ്മവിദോ മഹാത്മനോ

യത്രാദ്വയാനന്ദസുഖം നിരന്തരമ് ॥ 526॥

നാസ്തി നിര്വാസനാന്മൌനാത്പരം സുഖകൃദുത്തമമ് ।

വിജ്ഞാതാത്മസ്വരൂപസ്യ സ്വാനന്ദരസപായിനഃ ॥ 527॥

ഗച്ഛംസ്തിഷ്ഠന്നുപവിശഞ്ഛയാനോ വാഽന്യഥാപി വാ ।

യഥേച്ഛയാ വസേദ്വിദ്വാനാത്മാരാമഃ സദാ മുനിഃ ॥ 528॥

ന ദേശകാലാസനദിഗ്യമാദി-

ലക്ഷ്യാദ്യപേക്ഷാഽപ്രതിബദ്ധവൃത്തേഃ । (പാഠഭേദഃ - പ്രതിബദ്ധ

സംസിദ്ധതത്ത്വസ്യ മഹാത്മനോഽസ്തി)

സ്വവേദനേ കാ നിയമാദ്യവസ്ഥാ ॥ 529॥

ഘടോഽയമിതി വിജ്ഞാതും നിയമഃ കോഽന്വവേക്ഷതേ । (പാഠഭേദഃ - അപേക്ഷ്യതേ)

വിനാ പ്രമാണസുഷ്ഠുത്വം യസ്മിന്സതി പദാര്ഥധീഃ ॥ 530॥

അയമാത്മാ നിത്യസിദ്ധഃ പ്രമാണേ സതി ഭാസതേ ।

ന ദേശം നാപി വാ കാലം ന ശുദ്ധിം വാപ്യപേക്ഷതേ ॥ 531॥

ദേവദത്തോഽഹമിത്യേതദ്വിജ്ഞാനം നിരപേക്ഷകമ് ।

തദ്വദ്ബ്രഹ്മവിദോഽപ്യസ്യ ബ്രഹ്മാഹമിതി വേദനമ് ॥ 532॥

ഭാനുനേവ ജഗത്സര്വം ഭാസതേ യസ്യ തേജസാ ।

അനാത്മകമസത്തുച്ഛം കിം നു തസ്യാവഭാസകമ് ॥ 533॥

വേദശാസ്ത്രപുരാണാനി ഭൂതാനി സകലാന്യപി ।

യേനാര്ഥവന്തി തം കിന്നു വിജ്ഞാതാരം പ്രകാശയേത് ॥ 534॥

ഏഷ സ്വയഞ്ജ്യോതിരനന്തശക്തിഃ

ആത്മാഽപ്രമേയഃ സകലാനുഭൂതിഃ ।

യമേവ വിജ്ഞായ വിമുക്തബന്ധോ

ജയത്യയം ബ്രഹ്മവിദുത്തമോത്തമഃ ॥ 535॥

ന ഖിദ്യതേ നോ വിഷയൈഃ പ്രമോദതേ

ന സജ്ജതേ നാപി വിരജ്യതേ ച ।

സ്വസ്മിന്സദാ ക്രീഡതി നന്ദതി സ്വയം

നിരന്തരാനന്ദരസേന തൃപ്തഃ ॥ 536॥

ക്ഷുധാം ദേഹവ്യഥാം ത്യക്ത്വാ ബാലഃ ക്രീഡതി വസ്തുനിഃ । (പാഠഭേദഃ - വസ്തുനി)

തഥൈവ വിദ്വാന് രമതേ നിര്മമോ നിരഹം സുഖീ ॥ 537॥

ചിന്താശൂന്യമദൈന്യഭൈക്ഷമശനം പാനം സരിദ്വാരിഷു

സ്വാതന്ത്ര്യേണ നിരങ്കുശാ സ്ഥിതിരഭീര്നിദ്രാ ശ്മശാനേ വനേ ।

വസ്ത്രം ക്ഷാലനശോഷണാദിരഹിതം ദിഗ്വാസ്തു ശയ്യാ മഹീ

സഞ്ചാരോ നിഗമാന്തവീഥിഷു വിദാം ക്രീഡാ പരേ ബ്രഹ്മണി ॥ 538॥

വിമാനമാലമ്ബ്യ ശരീരമേതദ്

ഭുനക്ത്യശേഷാന്വിഷയാനുപസ്ഥിതാന് ।

പരേച്ഛയാ ബാലവദാത്മവേത്താ

യോഽവ്യക്തലിങ്ഗോഽനനുഷക്തബാഹ്യഃ ॥ 539॥

ദിഗമ്ബരോ വാപി ച സാമ്ബരോ വാ

ത്വഗമ്ബരോ വാപി ചിദമ്ബരസ്ഥഃ ।

ഉന്മത്തവദ്വാപി ച ബാലവദ്വാ

പിശാചവദ്വാപി ചരത്യവന്യാമ് ॥ 540॥

കാമാന്നിഷ്കാമരൂപീ സംശ്ചരത്യേകചരോ മുനിഃ । (പാഠഭേദഃ - കാമാന്നീ കാമരൂപീ)

സ്വാത്മനൈവ സദാ തുഷ്ടഃ സ്വയം സര്വാത്മനാ സ്ഥിതഃ ॥ 541॥

ക്വചിന്മൂഢോ വിദ്വാന് ക്വചിദപി മഹാരാജവിഭവഃ

ക്വചിദ്ഭ്രാന്തഃ സൌമ്യഃ ക്വചിദജഗരാചാരകലിതഃ ।

ക്വചിത്പാത്രീഭൂതഃ ക്വചിദവമതഃ ക്വാപ്യവിദിതഃ

ചരത്യേവം പ്രാജ്ഞഃ സതതപരമാനന്ദസുഖിതഃ ॥ 542॥

നിര്ധനോഽപി സദാ തുഷ്ടോഽപ്യസഹായോ മഹാബലഃ ।

നിത്യതൃപ്തോഽപ്യഭുഞ്ജാനോഽപ്യസമഃ സമദര്ശനഃ ॥ 543॥

അപി കുര്വന്നകുര്വാണശ്ചാഭോക്താ ഫലഭോഗ്യപി ।

ശരീര്യപ്യശരീര്യേഷ പരിച്ഛിന്നോഽപി സര്വഗഃ ॥ 544॥

അശരീരം സദാ സന്തമിമം ബ്രഹ്മവിദം ക്വചിത് ।

പ്രിയാപ്രിയേ ന സ്പൃശതസ്തഥൈവ ച ശുഭാശുഭേ ॥ 545॥

സ്ഥൂലാദിസമ്ബന്ധവതോഽഭിമാനിനഃ

സുഖം ച ദുഃഖം ച ശുഭാശുഭേ ച ।

വിധ്വസ്തബന്ധസ്യ സദാത്മനോ മുനേഃ

കുതഃ ശുഭം വാഽപ്യശുഭം ഫലം വാ ॥ 546॥

തമസാ ഗ്രസ്തവദ്ഭാനാദഗ്രസ്തോഽപി രവിര്ജനൈഃ ।

ഗ്രസ്ത ഇത്യുച്യതേ ഭ്രാന്ത്യാം ഹ്യജ്ഞാത്വാ വസ്തുലക്ഷണമ് ॥ 547॥ (പാഠഭേദഃ - ഭ്രാന്ത്യാ)

തദ്വദ്ദേഹാദിബന്ധേഭ്യോ വിമുക്തം ബ്രഹ്മവിത്തമമ് ।

പശ്യന്തി ദേഹിവന്മൂഢാഃ ശരീരാഭാസദര്ശനാത് ॥ 548॥

അഹിര്നിര്ല്വയനീം വായം മുക്ത്വാ ദേഹം തു തിഷ്ഠതി । (പാഠഭേദഃ - അഹിനി)

ഇതസ്തതശ്ചാല്യമാനോ യത്കിഞ്ചിത്പ്രാണവായുനാ ॥ 549॥

സ്ത്രോതസാ നീയതേ ദാരു യഥാ നിമ്നോന്നതസ്ഥലമ് ।

ദൈവേന നീയതേ ദേഹോ യഥാകാലോപഭുക്തിഷു ॥ 550॥

പ്രാരബ്ധകര്മപരികല്പിതവാസനാഭിഃ

സംസാരിവച്ചരതി ഭുക്തിഷു മുക്തദേഹഃ ।

സിദ്ധഃ സ്വയം വസതി സാക്ഷിവദത്ര തൂഷ്ണീം

ചക്രസ്യ മൂലമിവ കല്പവികല്പശൂന്യഃ ॥ 551॥

നൈവേന്ദ്രിയാണി വിഷയേഷു നിയുങ്ക്ത ഏഷ

നൈവാപയുങ്ക്ത ഉപദര്ശനലക്ഷണസ്ഥഃ ।

നൈവ ക്രിയാഫലമപീഷദവേക്ഷതേ സ (പാഠഭേദഃ - അപീഷദപേക്ഷതേ സഃ)

സ്വാനന്ദസാന്ദ്രരസപാനസുമത്തചിത്തഃ ॥ 552॥

ലക്ഷ്യാലക്ഷ്യഗതിം ത്യക്ത്വാ യസ്തിഷ്ഠേത്കേവലാത്മനാ ।

ശിവ ഏവ സ്വയം സാക്ഷാദയം ബ്രഹ്മവിദുത്തമഃ ॥ 553॥

ജീവന്നേവ സദാ മുക്തഃ കൃതാര്ഥോ ബ്രഹ്മവിത്തമഃ ।

ഉപാധിനാശാദ്ബ്രഹ്മൈവ സന് ബ്രഹ്മാപ്യേതി നിര്ദ്വയമ് ॥ 554॥

ശൈലൂഷോ വേഷസദ്ഭാവാഭാവയോശ്ച യഥാ പുമാന് ।

തഥൈവ ബ്രഹ്മവിച്ഛ്രേഷ്ഠഃ സദാ ബ്രഹ്മൈവ നാപരഃ ॥ 555॥

യത്ര ക്വാപി വിശീര്ണം സത്പര്ണമിവ തരോര്വപുഃ പതതാത് । (പാഠഭേദഃ - വിശീര്ണം പര്ണമിവ)

ബ്രഹ്മീഭൂതസ്യ യതേഃ പ്രാഗേവ തച്ചിദഗ്നിനാ ദഗ്ധമ് ॥ 556॥

സദാത്മനി ബ്രഹ്മണി തിഷ്ഠതോ മുനേഃ

പൂര്ണാഽദ്വയാനന്ദമയാത്മനാ സദാ ।

ന ദേശകാലാദ്യുചിതപ്രതീക്ഷാ

ത്വങ്മാംസവിട്പിണ്ഡവിസര്ജനായ ॥ 557॥

ദേഹസ്യ മോക്ഷോ നോ മോക്ഷോ ന ദണ്ഡസ്യ കമണ്ഡലോഃ ।

അവിദ്യാഹൃദയഗ്രന്ഥിമോക്ഷോ മോക്ഷോ യതസ്തതഃ ॥ 558॥

കുല്യായാമഥ നദ്യാം വാ ശിവക്ഷേത്രേഽപി ചത്വരേ ।

പര്ണം പതതി ചേത്തേന തരോഃ കിം നു ശുഭാശുഭമ് ॥ 559॥

പത്രസ്യ പുഷ്പസ്യ ഫലസ്യ നാശവദ്-

ദേഹേന്ദ്രിയപ്രാണധിയാം വിനാശഃ ।

നൈവാത്മനഃ സ്വസ്യ സദാത്മകസ്യാ-

നന്ദാകൃതേര്വൃക്ഷവദസ്തി ചൈഷഃ ॥ 560॥ (പാഠഭേദഃ - വദാസ്ത ഏഷഃ)

പ്രജ്ഞാനഘന ഇത്യാത്മലക്ഷണം സത്യസൂചകമ് ।

അനൂദ്യൌപാധികസ്യൈവ കഥയന്തി വിനാശനമ് ॥ 561॥

അവിനാശീ വാ അരേഽയമാത്മേതി ശ്രുതിരാത്മനഃ ।

പ്രബ്രവീത്യവിനാശിത്വം വിനശ്യത്സു വികാരിഷു ॥ 562॥

പാഷാണവൃക്ഷതൃണധാന്യകഡങ്കരാദ്യാ (പാഠഭേദഃ - കടാമ്ബരാദ്യാ)

ദഗ്ധാ ഭവന്തി ഹി മൃദേവ യഥാ തഥൈവ ।

ദേഹേന്ദ്രിയാസുമന ആദി സമസ്തദൃശ്യം

ജ്ഞാനാഗ്നിദഗ്ധമുപയാതി പരാത്മഭാവമ് ॥ 563॥

വിലക്ഷണം യഥാ ധ്വാന്തം ലീയതേ ഭാനുതേജസി ।

തഥൈവ സകലം ദൃശ്യം ബ്രഹ്മണി പ്രവിലീയതേ ॥ 564॥

ഘടേ നഷ്ടേ യഥാ വ്യോമ വ്യോമൈവ ഭവതി സ്ഫുടമ് ।

തഥൈവോപാധിവിലയേ ബ്രഹ്മൈവ ബ്രഹ്മവിത്സ്വയമ് ॥ 565॥

ക്ഷീരം ക്ഷീരേ യഥാ ക്ഷിപ്തം തൈലം തൈലേ ജലം ജലേ ।

സംയുക്തമേകതാം യാതി തഥാഽഽത്മന്യാത്മവിന്മുനിഃ ॥ 566॥

ഏവം വിദേഹകൈവല്യം സന്മാത്രത്വമഖണ്ഡിതമ് ।

ബ്രഹ്മഭാവം പ്രപദ്യൈഷ യതിര്നാവര്തതേ പുനഃ ॥ 567॥

സദാത്മൈകത്വവിജ്ഞാനദഗ്ധാവിദ്യാദിവര്ഷ്മണഃ ।

അമുഷ്യ ബ്രഹ്മഭൂതത്വാദ് ബ്രഹ്മണഃ കുത ഉദ്ഭവഃ ॥ 568॥

മായാക്ലൃപ്തൌ ബന്ധമോക്ഷൌ ന സ്തഃ സ്വാത്മനി വസ്തുതഃ ।

യഥാ രജ്ജൌ നിഷ്ക്രിയായാം സര്പാഭാസവിനിര്ഗമൌ ॥ 569॥

ആവൃതേഃ സദസത്ത്വാഭ്യാം വക്തവ്യേ ബന്ധമോക്ഷണേ ।

നാവൃതിര്ബ്രഹ്മണഃ കാചിദന്യാഭാവാദനാവൃതമ് ।

യദ്യസ്ത്യദ്വൈതഹാനിഃ സ്യാദ് ദ്വൈതം നോ സഹതേ ശ്രുതിഃ ॥ 570॥

ബന്ധഞ്ച മോക്ഷഞ്ച മൃഷൈവ മൂഢാ

ബുദ്ധേര്ഗുണം വസ്തുനി കല്പയന്തി ।

ദൃഗാവൃതിം മേഘകൃതാം യഥാ രവൌ

യതോഽദ്വയാഽസങ്ഗചിദേതദക്ഷരമ് ॥ 571॥ (പാഠഭേദഃ - ചിദേകമക്ഷരമ്)

അസ്തീതി പ്രത്യയോ യശ്ച യശ്ച നാസ്തീതി വസ്തുനി ।

ബുദ്ധേരേവ ഗുണാവേതൌ ന തു നിത്യസ്യ വസ്തുനഃ ॥ 572॥

അതസ്തൌ മായയാ ക്ലൃപ്തൌ ബന്ധമോക്ഷൌ ന ചാത്മനി ।

നിഷ്കലേ നിഷ്ക്രിയേ ശാന്തേ നിരവദ്യേ നിരഞ്ജനേ ।

അദ്വിതീയേ പരേ തത്ത്വേ വ്യോമവത്കല്പനാ കുതഃ ॥ 573॥

ന നിരോധോ ന ചോത്പത്തിര്ന ബദ്ധോ ന ച സാധകഃ ।

ന മുമുക്ഷുര്ന വൈ മുക്ത ഇത്യേഷാ പരമാര്ഥതാ ॥ 574॥

സകലനിഗമചൂഡാസ്വാന്തസിദ്ധാന്തരൂപം

പരമിദമതിഗുഹ്യം ദര്ശിതം തേ മയാദ്യ ।

അപഗതകലിദോഷം കാമനിര്മുക്തബുദ്ധിം (പാഠഭേദഃ - ബുദ്ധിഃ)

സ്വസുതവദസകൃത്ത്വാം ഭാവയിത്വാ മുമുക്ഷുമ് ॥ 575॥

ഇതി ശ്രുത്വാ ഗുരോര്വാക്യം പ്രശ്രയേണ കൃതാനതിഃ ।

സ തേന സമനുജ്ഞാതോ യയൌ നിര്മുക്തബന്ധനഃ ॥ 576॥

ഗുരുരേവ സദാനന്ദസിന്ധൌ നിര്മഗ്നമാനസഃ । (പാഠഭേദഃ - ഗുരുരേഷ)

പാവയന്വസുധാം സര്വാം വിചചാര നിരന്തരഃ ॥ 577॥

ഇത്യാചാര്യസ്യ ശിഷ്യസ്യ സംവാദേനാത്മലക്ഷണമ് ।

നിരൂപിതം മുമുക്ഷൂണാം സുഖബോധോപപത്തയേ ॥ 578॥

ഹിതമിദമുപദേശമാദ്രിയന്താം

വിഹിതനിരസ്തസമസ്തചിത്തദോഷാഃ ।

ഭവസുഖവിരതാഃ പ്രശാന്തചിത്താഃ (പാഠഭേദഃ - സുഖവിമുഖാഃ)

ശ്രുതിരസികാ യതയോ മുമുക്ഷവോ യേ ॥ 579॥

സംസാരാധ്വനി താപഭാനുകിരണപ്രോദ്ഭൂതദാഹവ്യഥാ-

ഖിന്നാനാം ജലകാങ്ക്ഷയാ മരുഭുവി ഭ്രാന്ത്യാ പരിഭ്രാമ്യതാമ് ।

അത്യാസന്നസുധാമ്ബുധിം സുഖകരം ബ്രഹ്മാദ്വയം ദര്ശയ-

ത്യേഷാ ശങ്കരഭാരതീ വിജയതേ നിര്വാണസന്ദായിനീ ॥ 580॥

॥ ഇതി ശങ്കരാചാര്യവിരചിതം വിവേകചൂഡാമണിഃ ॥

॥ ഓം തത്സത് ॥

Roman (IAST) Transliteration

sarvavedāntasiddhāntagocaraṃ tamagocaram |

govindaṃ paramānandaṃ sadguruṃ praṇato'smyaham || 1||

jantūnāṃ narajanma durlabhamataḥ puṃstvaṃ tato vipratā

tasmādvaidikadharmamārgaparatā vidvattvamasmātparam |

ātmānātmavivecanaṃ svanubhavo brahmātmanā saṃsthitiḥ

muktirno śatajanmakoṭisukṛtaiḥ puṇyairvinā labhyate || 2|| (pāṭhabhedaḥ - śatakoṭijanmasu kṛtaiḥ)

durlabhaṃ trayamevaitaddevānugrahahetukam |

manuṣyatvaṃ mumukṣutvaṃ mahāpuruṣasaṃśrayaḥ || 3||

labdhvā kathañcinnarajanma durlabhaṃ (pāṭhabhedaḥ - kathañcin)

tatrāpi puṃstvaṃ śrutipāradarśanam |

yastvātmamuktau na yateta mūḍhadhīḥ

sa hyātmahā svaṃ vinihantyasadgrahāt || 4|| (pāṭhabhedaḥ - ātmahā svaṃ)

itaḥ ko nvasti mūḍhātmā yastu svārthe pramādyati |

durlabhaṃ mānuṣaṃ dehaṃ prāpya tatrāpi pauruṣam || 5||

vadantu śāstrāṇi yajantu devān (pāṭhabhedaḥ - paṭhantu)

kurvantu karmāṇi bhajantu devatāḥ |

ātmaikyabodhena vināpi mukti- (pāṭhabhedaḥ - vinā vimuktiḥ na)

rna sidhyati brahmaśatāntare'pi || 6||

amṛtattvasya nāśāsti vittenetyeva hi śrutiḥ |

bravīti karmaṇo mukterahetutvaṃ sphuṭaṃ yataḥ || 7||

ato vimuktyai prayateta vidvān

sannyastabāhyārthasukhaspṛhaḥ san |

santaṃ mahāntaṃ samupetya deśikaṃ

tenopadiṣṭārthasamāhitātmā || 8||

uddharedātmanā''tmānaṃ magnaṃ saṃsāravāridhau |

yogārūḍhatvamāsādya samyagdarśananiṣṭhayā || 9||

sannyasya sarvakarmāṇi bhavabandhavimuktaye |

yatyatāṃ paṇḍitairdhīrairātmābhyāsa upasthitaiḥ || 10||

cittasya śuddhaye karma na tu vastūpalabdhaye |

vastusiddhirvicāreṇa na kiñcitkarmakoṭibhiḥ || 11||

samyagvicārataḥ siddhā rajjutattvāvadhāraṇā |

bhrāntoditamahāsarpabhayaduḥkhavināśinī || 12|| (pāṭhabhedaḥ - bhrāntyo)

arthasya niścayo dṛṣṭo vicāreṇa hitoktitaḥ |

na snānena na dānena prāṇāyāmaśatena vā || 13||

adhikāriṇamāśāste phalasiddhirviśeṣataḥ |

upāyā deśakālādyāḥ santyasminsahakāriṇaḥ || 14|| (pāṭhabhedaḥ - santyasyāṃ)

ato vicāraḥ kartavyo jijñāsorātmavastunaḥ ||

samāsādya dayāsindhuṃ guruṃ brahmaviduttamam || 15||

medhāvī puruṣo vidvānūhāpohavicakṣaṇaḥ |

adhikāryātmavidyāyāmuktalakṣaṇalakṣitaḥ || 16||

vivekino viraktasya śamādiguṇaśālinaḥ |

mumukṣoreva hi brahmajijñāsāyogyatā matā || 17||

sādhanānyatra catvāri kathitāni manīṣibhiḥ |

yeṣu satsveva sanniṣṭhā yadabhāve na sidhyati || 18||

ādau nityānityavastuvivekaḥ parigaṇyate |

ihāmutraphalabhogavirāgastadanantaram |

śamādiṣaṭkasampattirmumukṣutvamiti sphuṭam || 19||

brahma satyaṃ jaganmithyetyevaṃrūpo viniścayaḥ |

so'yaṃ nityānityavastuvivekaḥ samudāhṛtaḥ || 20||

tadvairāgyaṃ jihāsā yā darśanaśravaṇādibhiḥ | (pāṭhabhedaḥ - jugupsā yā)

dehādibrahmaparyante hyanitye bhogavastuni || 21|| (pāṭhabhedaḥ - bhogyavastuni)

virajya viṣayavrātāddoṣadṛṣṭyā muhurmuhuḥ |

svalakṣye niyatāvasthā manasaḥ śama ucyate || 22||

viṣayebhyaḥ parāvartya sthāpanaṃ svasvagolake |

ubhayeṣāmindriyāṇāṃ sa damaḥ parikīrtitaḥ |

bāhyānālambanaṃ vṛttereṣoparatiruttamā || 23||

sahanaṃ sarvaduḥkhānāmapratīkārapūrvakam |

cintāvilāparahitaṃ sā titikṣā nigadyate || 24||

śāstrasya guruvākyasya satyabuddhyavadhāraṇam | (pāṭhabhedaḥ - satyabuddhyāvadhāraṇā)

sā śraddhā kathitā sadbhiryayā vastūpalabhyate || 25||

sarvadā sthāpanaṃ buddheḥ śuddhe brahmaṇi sarvadā | (pāṭhabhedaḥ - samyagāsthāpanaṃ)

tatsamādhānamityuktaṃ na tu cittasya lālanam || 26||

ahaṅkārādidehāntān bandhānajñānakalpitān |

svasvarūpāvabodhena moktumicchā mumukṣutā || 27||

mandamadhyamarūpāpi vairāgyeṇa śamādinā |

prasādena guroḥ seyaṃ pravṛddhā sūyate phalam || 28||

vairāgyaṃ ca mumukṣutvaṃ tīvraṃ yasya tu vidyate |

tasminnevārthavantaḥ syuḥ phalavantaḥ śamādayaḥ || 29||

etayormandatā yatra viraktatvamumukṣayoḥ |

marau salilavattatra śamāderbhānamātratā || 30||

mokṣakāraṇasāmagryāṃ bhaktireva garīyasī |

svasvarūpānusandhānaṃ bhaktirityabhidhīyate || 31||

svātmatattvānusandhānaṃ bhaktirityapare jaguḥ |

uktasādhanasampannastattvajijñāsurātmanaḥ |

upasīdedguruṃ prājñaṃ yasmādbandhavimokṣaṇam || 32||

śrotriyo'vṛjino'kāmahato yo brahmavittamaḥ |

brahmaṇyuparataḥ śānto nirindhana ivānalaḥ |

ahetukadayāsindhurbandhurānamatāṃ satām || 33||

tamārādhya guruṃ bhaktyā prahvapraśrayasevanaiḥ | (pāṭhabhedaḥ - prahvaḥ)

prasannaṃ tamanuprāpya pṛcchejjñātavyamātmanaḥ || 34||

svāminnamaste natalokabandho

kāruṇyasindho patitaṃ bhavābdhau |

māmuddharātmīyakaṭākṣadṛṣṭyā

ṛjvyātikāruṇyasudhābhivṛṣṭyā || 35||

durvārasaṃsāradavāgnitaptaṃ

dodhūyamānaṃ duradṛṣṭavātaiḥ |

bhītaṃ prapannaṃ paripāhi mṛtyoḥ

śaraṇyamanyadyadahaṃ na jāne || 36|| (pāṭhabhedaḥ - anyaṃ)

śāntā mahānto nivasanti santo

vasantavallokahitaṃ carantaḥ |

tīrṇāḥ svayaṃ bhīmabhavārṇavaṃ janā-

nahetunānyānapi tārayantaḥ || 37||

ayaṃ svabhāvaḥ svata eva yatpara-

śramāpanodapravaṇaṃ mahātmanām |

sudhāṃśureṣa svayamarkakarkaśa-

prabhābhitaptāmavati kṣitiṃ kila || 38||

brahmānandarasānubhūtikalitaiḥ pūtaiḥ suśītairyutai- (pāṭhabhedaḥ - suśītaiḥ sitaiḥ)

ryuṣmadvākkalaśojjhitaiḥ śrutisukhairvākyāmṛtaiḥ secaya |

santaptaṃ bhavatāpadāvadahanajvālābhirenaṃ prabho

dhanyāste bhavadīkṣaṇakṣaṇagateḥ pātrīkṛtāḥ svīkṛtāḥ || 39||

kathaṃ tareyaṃ bhavasindhumetaṃ

kā vā gatirme katamo'styupāyaḥ |

jāne na kiñcitkṛpayā'va māṃ prabho

saṃsāraduḥkhakṣatimātanuṣva || 40||

tathā vadantaṃ śaraṇāgataṃ svaṃ

saṃsāradāvānalatāpataptam |

nirīkṣya kāruṇyarasārdradṛṣṭyā

dadyādabhītiṃ sahasā mahātmā || 41||

vidvān sa tasmā upasattimīyuṣe

mumukṣave sādhu yathoktakāriṇe |

praśāntacittāya śamānvitāya

tattvopadeśaṃ kṛpayaiva kuryāt || 42||

mā bhaiṣṭa vidvaṃstava nāstyapāyaḥ

saṃsārasindhostaraṇe'styupāyaḥ |

yenaiva yātā yatayo'sya pāraṃ

tameva mārgaṃ tava nirdiśāmi || 43||

astyupāyo mahānkaścitsaṃsārabhayanāśanaḥ |

tena tīrtvā bhavāmbhodhiṃ paramānandamāpsyasi || 44||

vedāntārthavicāreṇa jāyate jñānamuttamam |

tenātyantikasaṃsāraduḥkhanāśo bhavatyanu || 45||

śraddhābhaktidhyānayogānmumukṣoḥ

mukterhetūnvakti sākṣācchrutergīḥ |

yo vā eteṣveva tiṣṭhatyamuṣya

mokṣo'vidyākalpitāddehabandhāt || 46||

ajñānayogātparamātmanastava

hyanātmabandhastata eva saṃsṛtiḥ |

tayorvivekoditabodhavahniḥ

ajñānakāryaṃ pradahetsamūlam || 47||

śiṣya uvāca |

kṛpayā śrūyatāṃ svāminpraśno'yaṃ kriyate mayā |

yaduttaramahaṃ śrutvā kṛtārthaḥ syāṃ bhavanmukhāt || 48||

ko nāma bandhaḥ kathameṣa āgataḥ

kathaṃ pratiṣṭhāsya kathaṃ vimokṣaḥ |

ko'sāvanātmā paramaḥ ka ātmā

tayorvivekaḥ kathametaducyatām || 49||

śrīguruvāca |

dhanyo'si kṛtakṛtyo'si pāvitaṃ te kulaṃ tvayā | (pāṭhabhedaḥ - pāvitaṃ)

yadavidyābandhamuktyā brahmībhavitumicchasi || 50||

ṛṇamocanakartāraḥ pituḥ santi sutādayaḥ |

bandhamocanakartā tu svasmādanyo na kaścana || 51||

mastakanyastabhārāderduḥkhamanyairnivāryate |

kṣudhādikṛtaduḥkhaṃ tu vinā svena na kenacit || 52||

pathyamauṣadhasevā ca kriyate yena rogiṇā |

ārogyasiddhirdṛṣṭā'sya nānyānuṣṭhitakarmaṇā || 53||

vastusvarūpaṃ sphuṭabodhacakṣuṣā

svenaiva vedyaṃ na tu paṇḍitena |

candrasvarūpaṃ nijacakṣuṣaiva

jñātavyamanyairavagamyate kim || 54||

avidyākāmakarmādipāśabandhaṃ vimocitum |

kaḥ śaknuyādvinā''tmānaṃ kalpakoṭiśatairapi || 55||

na yogena na sāṅkhyena karmaṇā no na vidyayā |

brahmātmaikatvabodhena mokṣaḥ sidhyati nānyathā || 56||

vīṇāyā rūpasaundaryaṃ tantrīvādanasauṣṭhavam |

prajārañjanamātraṃ tanna sāmrājyāya kalpate || 57||

vāgvaikharī śabdajharī śāstravyākhyānakauśalam |

vaiduṣyaṃ viduṣāṃ tadvadbhuktaye na tu muktaye || 58||

avijñāte pare tattve śāstrādhītistu niṣphalā |

vijñāte'pi pare tattve śāstrādhītistu niṣphalā || 59||

śabdajālaṃ mahāraṇyaṃ cittabhramaṇakāraṇam |

ataḥ prayatnājjñātavyaṃ tattvajñaistattvamātmanaḥ || 60|| tattvajñāttattva

ajñānasarpadaṣṭasya brahmajñānauṣadhaṃ vinā |

kimu vedaiśca śāstraiśca kimu mantraiḥ kimauṣadhaiḥ || 61||

na gacchati vinā pānaṃ vyādhirauṣadhaśabdataḥ |

vinā'parokṣānubhavaṃ brahmaśabdairna mucyate || 62||

akṛtvā dṛśyavilayamajñātvā tattvamātmanaḥ |

brahmaśabdaiḥ kuto muktiruktimātraphalairnṛṇām || 63|| (pāṭhabhedaḥ - bāhyaśabdaiḥ)

akṛtvā śatrusaṃhāramagatvākhilabhūśriyam |

rājāhamiti śabdānno rājā bhavitumarhati || 64||

āptoktiṃ khananaṃ tathopariśilādyutkarṣaṇaṃ svīkṛtiṃ (pāṭhabhedaḥ - pariśilāpākarṣaṇaṃ)

nikṣepaḥ samapekṣate na hi bahiḥśabdaistu nirgacchati |

tadvadbrahmavidopadeśamananadhyānādibhirlabhyate

māyākāryatirohitaṃ svamamalaṃ tattvaṃ na duryuktibhiḥ || 65||

tasmātsarvaprayatnena bhavabandhavimuktaye |

svaireva yatnaḥ kartavyo rogādāviva paṇḍitaiḥ || 66|| (pāṭhabhedaḥ - rogāderiva)

yastvayādya kṛtaḥ praśno varīyāñchāstravinmataḥ | (pāṭhabhedaḥ - sammataḥ)

sūtraprāyo nigūḍhārtho jñātavyaśca mumukṣubhiḥ || 67||

śaṛṇuṣvāvahito vidvanyanmayā samudīryate |

tadetacchravaṇātsadyo bhavabandhādvimokṣyase || 68||

mokṣasya hetuḥ prathamo nigadyate

vairāgyamatyantamanityavastuṣu |

tataḥ śamaścāpi damastitikṣā

nyāsaḥ prasaktākhilakarmaṇāṃ bhṛśam || 69||

tataḥ śrutistanmananaṃ satattva-

dhyānaṃ ciraṃ nityanirantaraṃ muneḥ |

tato'vikalpaṃ parametya vidvān

ihaiva nirvāṇasukhaṃ samṛcchati || 70||

yadboddhavyaṃ tavedānīmātmānātmavivecanam |

taducyate mayā samyak śrutvātmanyavadhāraya || 71||

majjāsthimedaḥpalaraktacarma-

tvagāhvayairdhātubhirebhiranvitam |

pādoruvakṣobhujapṛṣṭhamastakaiḥ

aṅgairupāṅgairupayuktametat || 72||

ahammameti prathitaṃ śarīraṃ

mohāspadaṃ sthūlamitīryate budhaiḥ |

nabhonabhasvaddahanāmbubhūmayaḥ

sūkṣmāṇi bhūtāni bhavanti tāni || 73||

parasparāṃśairmilitāni bhūtvā

sthūlāni ca sthūlaśarīrahetavaḥ |

mātrāstadīyā viṣayā bhavanti

śabdādayaḥ pañca sukhāya bhoktuḥ || 74||

ya eṣu mūḍhā viṣayeṣu baddhā

rāgorupāśena sudurdamena |

āyānti niryāntyadha ūrdhvamuccaiḥ

svakarmadūtena javena nītāḥ || 75||

śabdādibhiḥ pañcabhireva pañca

pañcatvamāpuḥ svaguṇena baddhāḥ |

kuraṅgamātaṅgapataṅgamīna-

bhṛṅgā naraḥ pañcabhirañcitaḥ kim || 76||

doṣeṇa tīvro viṣayaḥ kṛṣṇasarpaviṣādapi |

viṣaṃ nihanti bhoktāraṃ draṣṭāraṃ cakṣuṣāpyayam || 77||

viṣayāśāmahāpāśādyo vimuktaḥ sudustyajāt |

sa eva kalpate muktyai nānyaḥ ṣaṭśāstravedyapi || 78||

āpātavairāgyavato mumukṣūn

bhavābdhipāraṃ pratiyātumudyatān |

āśāgraho majjayate'ntarāle

nigṛhya kaṇṭhe vinivartya vegāt || 79||

viṣayākhyagraho yena suviraktyasinā hataḥ |

sa gacchati bhavāmbhodheḥ pāraṃ pratyūhavarjitaḥ || 80||

viṣamaviṣayamārgairgacchato'nacchabuddheḥ (pāṭhabhedaḥ - viṣayamārge gacchato)

pratipadamabhiyāto mṛtyurapyeṣa viddhi | (pāṭhabhedaḥ - pratipadamabhighāto mṛtyurapyeṣa siddhaḥ)

hitasujanagurūktyā gacchataḥ svasya yuktyā

prabhavati phalasiddhiḥ satyamityeva viddhi || 81||

mokṣasya kāṅkṣā yadi vai tavāsti

tyajātidūrādviṣayānviṣaṃ yathā |

pīyūṣavattoṣadayākṣamārjava-

praśāntidāntīrbhaja nityamādarāt || 82||

anukṣaṇaṃ yatparihṛtya kṛtyaṃ

anādyavidyākṛtabandhamokṣaṇam |

dehaḥ parārtho'yamamuṣya poṣaṇe

yaḥ sajjate sa svamanena hanti || 83||

śarīrapoṣaṇārthī san ya ātmānaṃ didṛkṣati | (pāṭhabhedaḥ - didṛkṣate)

grāhaṃ dārudhiyā dhṛtvā nadīṃ tartuṃ sa gacchati || 84|| (pāṭhabhedaḥ - sa icchati)

moha eva mahāmṛtyurmumukṣorvapurādiṣu |

moho vinirjito yena sa muktipadamarhati || 85||

mohaṃ jahi mahāmṛtyuṃ dehadārasutādiṣu |

yaṃ jitvā munayo yānti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam || 86||

tvaṅmāṃsarudhirasnāyumedomajjāsthisaṅkulam |

pūrṇaṃ mūtrapurīṣābhyāṃ sthūlaṃ nindyamidaṃ vapuḥ || 87||

pañcīkṛtebhyo bhūtebhyaḥ sthūlebhyaḥ pūrvakarmaṇā |

samutpannamidaṃ sthūlaṃ bhogāyatanamātmanaḥ |

avasthā jāgarastasya sthūlārthānubhavo yataḥ || 88||

bāhyendriyaiḥ sthūlapadārthasevāṃ

srakcandanastryādivicitrarūpām |

karoti jīvaḥ svayametadātmanā

tasmātpraśastirvapuṣo'sya jāgare || 89||

sarvo'pi bāhyasaṃsāraḥ puruṣasya yadāśrayaḥ |

viddhi dehamidaṃ sthūlaṃ gṛhavadgṛhamedhinaḥ || 90||

sthūlasya sambhavajarāmaraṇāni dharmāḥ

sthaulyādayo bahuvidhāḥ śiśutādyavasthāḥ |

varṇāśramādiniyamā bahudhā''mayāḥ syuḥ

pūjāvamānabahumānamukhā viśeṣāḥ || 91||

buddhīndriyāṇi śravaṇaṃ tvagakṣi

ghrāṇaṃ ca jihvā viṣayāvabodhanāt |

vākpāṇipādā gudamapyupasthaḥ (pāṭhabhedaḥ - upasthaṃ)

karmendriyāṇi pravaṇena karmasu || 92|| (pāṭhabhedaḥ - pravaṇāni)

nigadyate'ntaḥkaraṇaṃ manodhīḥ

ahaṅkṛtiścittamiti svavṛttibhiḥ |

manastu saṅkalpavikalpanādibhiḥ

buddhiḥ padārthādhyavasāyadharmataḥ || 93||

atrābhimānādahamityahaṅkṛtiḥ |

svārthānusandhānaguṇena cittam || 94||

prāṇāpānavyānodānasamānā bhavatyasau prāṇaḥ |

svayameva vṛttibhedādvikṛtibhedātsuvarṇasalilādivat || 95|| (pāṭhabhedaḥ - vikṛterbhedātsuvarṇasalilamiva)

vāgādi pañca śravaṇādi pañca

prāṇādi pañcābhramukhāni pañca |

buddhyādyavidyāpi ca kāmakarmaṇī

puryaṣṭakaṃ sūkṣmaśarīramāhuḥ || 96||

idaṃ śarīraṃ śa‍ṛṇu sūkṣmasañjñitaṃ

liṅgaṃ tvapañcīkṛtabhūtasambhavam |

savāsanaṃ karmaphalānubhāvakaṃ

svājñānato'nādirupādhirātmanaḥ || 97||

svapno bhavatyasya vibhaktyavasthā

svamātraśeṣeṇa vibhāti yatra |

svapne tu buddhiḥ svayameva jāgrat

kālīnanānāvidhavāsanābhiḥ || 98||

kartrādibhāvaṃ pratipadya rājate

yatra svayaṃ bhāti hyayaṃ parātmā | (pāṭhabhedaḥ - svayañjyotirayaṃ)

dhīmātrakopādhiraśeṣasākṣī

na lipyate tatkṛtakarmaleśaiḥ | karmalepaiḥ

yasmādasaṅgastata eva karmabhiḥ

na lipyate kiñcidupādhinā kṛtaiḥ || 99||

sarvavyāpṛtikaraṇaṃ liṅgamidaṃ syāccidātmanaḥ puṃsaḥ |

vāsyādikamiva takṣṇastenaivātmā bhavatyasaṅgo'yam || 100||

andhatvamandatvapaṭutvadharmāḥ

sauguṇyavaiguṇyavaśāddhi cakṣuṣaḥ |

bādhiryamūkatvamukhāstathaiva

śrotrādidharmā na tu vetturātmanaḥ || 101||

ucchvāsaniḥśvāsavijṛmbhaṇakṣu-

tprasyandanādyutkramaṇādikāḥ kriyāḥ | (pāṭhabhedaḥ - praspandanādy)

prāṇādikarmāṇi vadanti tajñāḥ (pāṭhabhedaḥ - tajjñāḥ)

prāṇasya dharmāvaśanāpipāse || 102||

antaḥkaraṇameteṣu cakṣurādiṣu varṣmaṇi |

ahamityabhimānena tiṣṭhatyābhāsatejasā || 103||

ahaṅkāraḥ sa vijñeyaḥ kartā bhoktābhimānyayam |

sattvādiguṇayogena cāvasthātrayamaśnute || 104|| (pāṭhabhedaḥ - yogenāvasthātritayamśnute)

viṣayāṇāmānukūlye sukhī duḥkhī viparyaye |

sukhaṃ duḥkhaṃ ca taddharmaḥ sadānandasya nātmanaḥ || 105||

ātmārthatvena hi preyānviṣayo na svataḥ priyaḥ |

svata eva hi sarveṣāmātmā priyatamo yataḥ |

tata ātmā sadānando nāsya duḥkhaṃ kadācana || 106||

yatsuṣuptau nirviṣaya ātmānando'nubhūyate |

śrutiḥ pratyakṣamaitihyamanumānaṃ ca jāgrati || 107||

avyaktanāmnī parameśaśaktiḥ

anādyavidyā triguṇātmikā parā |

kāryānumeyā sudhiyaiva māyā

yayā jagatsarvamidaṃ prasūyate || 108||

sannāpyasannāpyubhayātmikā no

bhinnāpyabhinnāpyubhayātmikā no |

sāṅgāpyanaṅgā hyubhayātmikā no (pāṭhabhedaḥ - anaṅgāpyubhayātmikā)

mahādbhutā'nirvacanīyarūpā || 109||

śuddhādvayabrahmavibodhanāśyā

sarpabhramo rajjuvivekato yathā |

rajastamaḥsattvamiti prasiddhā

guṇāstadīyāḥ prathitaiḥ svakāryaiḥ || 110||

vikṣepaśaktī rajasaḥ kriyātmikā

yataḥ pravṛttiḥ prasṛtā purāṇī |

rāgādayo'syāḥ prabhavanti nityaṃ

duḥkhādayo ye manaso vikārāḥ || 111||

kāmaḥ krodho lobhadambhādyasūyā (pāṭhabhedaḥ - lobhadambhābhyasūyā)

ahaṅkārerṣyāmatsarādyāstu ghorāḥ |

dharmā ete rājasāḥ pumpravṛtti-

ryasmādeṣā tadrajo bandhahetuḥ || 112|| (pāṭhabhedaḥ - yasmādetattadrajo)

eṣā''vṛtirnāma tamoguṇasya

śaktirmayā vastvavabhāsate'nyathā | śaktiryayā

saiṣā nidānaṃ puruṣasya saṃsṛteḥ

vikṣepaśakteḥ pravaṇasya hetuḥ || 113|| (pāṭhabhedaḥ - prasarasya)

prajñāvānapi paṇḍito'pi caturo'pyatyantasūkṣmātmadṛg- (pāṭhabhedaḥ - sūkṣmārthadṛg)

vyālīḍhastamasā na vetti bahudhā sambodhito'pi sphuṭam |

bhrāntyāropitameva sādhu kalayatyālambate tadguṇān

hantāsau prabalā durantatamasaḥ śaktirmahatyāvṛtiḥ || 114||

abhāvanā vā viparītabhāvanā'- (pāṭhabhedaḥ - viparītabhāvanā)

sambhāvanā vipratipattirasyāḥ |

saṃsargayuktaṃ na vimuñcati dhruvaṃ

vikṣepaśaktiḥ kṣapayatyajasram || 115||

ajñānamālasyajaḍatvanidrā-

pramādamūḍhatvamukhāstamoguṇāḥ |

etaiḥ prayukto na hi vetti kiñcit

nidrāluvatstambhavadeva tiṣṭhati || 116||

sattvaṃ viśuddhaṃ jalavattathāpi

tābhyāṃ militvā saraṇāya kalpate |

yatrātmabimbaḥ pratibimbitaḥ san

prakāśayatyarka ivākhilaṃ jaḍam || 117||

miśrasya sattvasya bhavanti dharmāḥ

tvamānitādyā niyamā yamādyāḥ |

śraddhā ca bhaktiśca mumukṣutā ca

daivī ca sampattirasannivṛttiḥ || 118||

viśuddhasattvasya guṇāḥ prasādaḥ

svātmānubhūtiḥ paramā praśāntiḥ |

tṛptiḥ praharṣaḥ paramātmaniṣṭhā

yayā sadānandarasaṃ samṛcchati || 119||

avyaktametattriguṇairniruktaṃ

tatkāraṇaṃ nāma śarīramātmanaḥ |

suṣuptiretasya vibhaktyavasthā

pralīnasarvendriyabuddhivṛttiḥ || 120||

sarvaprakārapramitipraśāntiḥ

bījātmanāvasthitireva buddheḥ |

suṣuptiretasya kila pratītiḥ (pāṭhabhedaḥ - suṣuptiratrāsya)

kiñcinna vedmīti jagatprasiddheḥ || 121||

dehendriyaprāṇamano'hamādayaḥ

sarve vikārā viṣayāḥ sukhādayaḥ |

vyomādibhūtānyakhilaṃ ca viśvaṃ

avyaktaparyantamidaṃ hyanātmā || 122||

māyā māyākāryaṃ sarvaṃ mahadādidehaparyantam |

asadidamanātmatattvaṃ viddhi tvaṃ marumarīcikākalpam || 123||

atha te sampravakṣyāmi svarūpaṃ paramātmanaḥ |

yadvijñāya naro bandhānmuktaḥ kaivalyamaśnute || 124||

asti kaścitsvayaṃ nityamahampratyayalambanaḥ |

avasthātrayasākṣī sanpañcakośavilakṣaṇaḥ || 125||

yo vijānāti sakalaṃ jāgratsvapnasuṣuptiṣu |

buddhitadvṛttisadbhāvamabhāvamahamityayam || 126||

yaḥ paśyati svayaṃ sarvaṃ yaṃ na paśyati kaścana | (pāṭhabhedaḥ - kiñcana)

yaścetayati buddhyādi na tadyaṃ cetayatyayam || 127||

yena viśvamidaṃ vyāptaṃ yaṃ na vyāpnoti kiñcana |

ābhārūpamidaṃ sarvaṃ yaṃ bhāntamanubhātyayam || 128||

yasya sannidhimātreṇa dehendriyamanodhiyaḥ |

viṣayeṣu svakīyeṣu vartante preritā iva || 129||

ahaṅkārādidehāntā viṣayāśca sukhādayaḥ |

vedyante ghaṭavadyena nityabodhasvarūpiṇā || 130||

eṣo'ntarātmā puruṣaḥ purāṇo

nirantarākhaṇḍasukhānubhūtiḥ |

sadaikarūpaḥ pratibodhamātro

yeneṣitā vāgasavaścaranti || 131||

atraiva sattvātmani dhīguhāyāṃ

avyākṛtākāśa uśatprakāśaḥ | (pāṭhabhedaḥ - uruprakāśaḥ)

ākāśa uccai ravivatprakāśate

svatejasā viśvamidaṃ prakāśayan || 132||

jñātā mano'haṅkṛtivikriyāṇāṃ

dehendriyaprāṇakṛtakriyāṇām |

ayo'gnivattānanuvartamāno

na ceṣṭate no vikaroti kiñcana || 133||

na jāyate no mriyate na vardhate

na kṣīyate no vikaroti nityaḥ |

vilīyamāne'pi vapuṣyamuṣmi-

nna līyate kumbha ivāmbaraṃ svayam || 134||

prakṛtivikṛtibhinnaḥ śuddhabodhasvabhāvaḥ

sadasadidamaśeṣaṃ bhāsayannirviśeṣaḥ |

vilasati paramātmā jāgradādiṣvavasthā-

svahamahamiti sākṣātsākṣirūpeṇa buddheḥ || 135||

niyamitamanasāmuṃ tvaṃ svamātmānamātma-

nyayamahamiti sākṣādviddhi buddhiprasādāt |

janimaraṇataraṅgāpārasaṃsārasindhuṃ

pratara bhava kṛtārtho brahmarūpeṇa saṃsthaḥ || 136||

atrānātmanyahamiti matirbandha eṣo'sya puṃsaḥ

prāpto'jñānājjananamaraṇakleśasampātahetuḥ |

yenaivāyaṃ vapuridamasatsatyamityātmabuddhyā

puṣyatyukṣatyavati viṣayaistantubhiḥ kośakṛdvat || 137||

atasmiṃstadbuddhiḥ prabhavati vimūḍhasya tamasā

vivekābhāvādvai sphurati bhujage rajjudhiṣaṇā |

tato'narthavrāto nipatati samādāturadhikaḥ

tato yo'sadgrāhaḥ sa hi bhavati bandhaḥ śaṛṇu sakhe || 138||

akhaṇḍanityādvayabodhaśaktyā

sphurantamātmānamanantavaibhavam |

samāvṛṇotyāvṛtiśaktireṣā

tamomayī rāhurivārkabimbam || 139||

tirobhūte svātmanyamalataratejovati pumān

anātmānaṃ mohādahamiti śarīraṃ kalayati |

tataḥ kāmakrodhaprabhṛtibhiramuṃ bandhanaguṇaiḥ (pāṭhabhedaḥ - bandhakaguṇaiḥ)

paraṃ vikṣepākhyā rajasa uruśaktirvyathayati || 140||

mahāmohagrāhagrasanagalitātmāvagamano

dhiyo nānāvasthāṃ svayamabhinayaṃstadguṇatayā | (pāṭhabhedaḥ - nānāvasthāḥ)

apāre saṃsāre viṣayaviṣapūre jalanidhau

nimajyonmajyāyaṃ bhramati kumatiḥ kutsitagatiḥ || 141||

bhānuprabhāsañjanitābhrapaṅktiḥ

bhānuṃ tirodhāya vijṛmbhate yathā |

ātmoditāhaṅkṛtirātmatattvaṃ

tathā tirodhāya vijṛmbhate svayam || 142||

kavalitadinanāthe durdine sāndrameghaiḥ

vyathayati himajhañjhāvāyurugro yathaitān |

aviratatamasā''tmanyāvṛte mūḍhabuddhiṃ

kṣapayati bahuduḥkhaistīvravikṣepaśaktiḥ || 143||

etābhyāmeva śaktibhyāṃ bandhaḥ puṃsaḥ samāgataḥ |

yābhyāṃ vimohito dehaṃ matvā''tmānaṃ bhramatyayam || 144||

bījaṃ saṃsṛtibhūmijasya tu tamo dehātmadhīraṅkuro

rāgaḥ pallavamambu karma tu vapuḥ skandho'savaḥ śākhikāḥ |

agrāṇīndriyasaṃhatiśca viṣayāḥ puṣpāṇi duḥkhaṃ phalaṃ

nānākarmasamudbhavaṃ bahuvidhaṃ bhoktātra jīvaḥ khagaḥ || 145||

ajñānamūlo'yamanātmabandho

naisargiko'nādirananta īritaḥ |

janmāpyayavyādhijarādiduḥkha-

pravāhapātaṃ janayatyamuṣya || 146||

nāstrairna śastrairanilena vahninā

chettuṃ na śakyo na ca karmakoṭibhiḥ |

vivekavijñānamahāsinā vinā

dhātuḥ prasādena śitena mañjunā || 147||

śrutipramāṇaikamateḥ svadharma

niṣṭhā tayaivātmaviśuddhirasya |

viśuddhabuddheḥ paramātmavedanaṃ

tenaiva saṃsārasamūlanāśaḥ || 148||

kośairannamayādyaiḥ pañcabhirātmā na saṃvṛto bhāti |

nijaśaktisamutpannaiḥ śaivālapaṭalairivāmbu vāpīstham || 149||

tacchaivālāpanaye samyak salilaṃ pratīyate śuddham |

tṛṣṇāsantāpaharaṃ sadyaḥ saukhyapradaṃ paraṃ puṃsaḥ || 150||

pañcānāmapi kośānāmapavāde vibhātyayaṃ śuddhaḥ |

nityānandaikarasaḥ pratyagrūpaḥ paraḥ svayañjyotiḥ || 151||

ātmānātmavivekaḥ kartavyo bandhamuktaye viduṣā |

tenaivānandī bhavati svaṃ vijñāya saccidānandam || 152||

muñjādiṣīkāmiva dṛśyavargāt

pratyañcamātmānamasaṅgamakriyam |

vivicya tatra pravilāpya sarvaṃ

tadātmanā tiṣṭhati yaḥ sa muktaḥ || 153||

deho'yamannabhavano'nnamayastu kośa- (pāṭhabhedaḥ - kośo)

ścānnena jīvati vinaśyati tadvihīnaḥ | (pāṭhabhedaḥ - hyannena)

tvakcarmamāṃsarudhirāsthipurīṣarāśi-

rnāyaṃ svayaṃ bhavitumarhati nityaśuddhaḥ || 154||

pūrvaṃ janeradhimṛterapi nāyamasti (pāṭhabhedaḥ - janerapimṛteratha)

jātakṣaṇaḥ kṣaṇaguṇo'niyatasvabhāvaḥ |

naiko jaḍaśca ghaṭavatparidṛśyamānaḥ

svātmā kathaṃ bhavati bhāvavikāravettā || 155||

pāṇipādādimāndeho nātmā vyaṅge'pi jīvanāt |

tattacchakteranāśācca na niyamyo niyāmakaḥ || 156||

dehataddharmatatkarmatadavasthādisākṣiṇaḥ |

sata eva svataḥsiddhaṃ tadvailakṣaṇyamātmanaḥ || 157||

śalyarāśirmāṃsalipto malapūrṇo'tikaśmalaḥ |

kathaṃ bhavedayaṃ vettā svayametadvilakṣaṇaḥ || 158||

tvaṅmāṃsamedo'sthipurīṣarāśā-

vahammatiṃ mūḍhajanaḥ karoti |

vilakṣaṇaṃ vetti vicāraśīlo

nijasvarūpaṃ paramārthabhūtam || 159||

deho'hamityeva jaḍasya buddhiḥ

dehe ca jīve viduṣastvahandhīḥ |

vivekavijñānavato mahātmano

brahmāhamityeva matiḥ sadātmani || 160||

atrātmabuddhiṃ tyaja mūḍhabuddhe

tvaṅmāṃsamedo'sthipurīṣarāśau |

sarvātmani brahmaṇi nirvikalpe

kuruṣva śāntiṃ paramāṃ bhajasva || 161||

dehendriyādāvasati bhramoditāṃ

vidvānahantāṃ na jahāti yāvat |

tāvanna tasyāsti vimuktivārtā-

pyastveṣa vedāntanayāntadarśī || 162||

chāyāśarīre pratibimbagātre

yatsvapnadehe hṛdi kalpitāṅge |

yathātmabuddhistava nāsti kāci-

jjīvaccharīre ca tathaiva mā'stu || 163||

dehātmadhīreva nṛṇāmasaddhiyāṃ

janmādiduḥkhaprabhavasya bījam |

yatastatastvaṃ jahi tāṃ prayatnāt

tyakte tu citte na punarbhavāśā || 164||

karmendriyaiḥ pañcabhirañcito'yaṃ

prāṇo bhavetprāṇamayastu kośaḥ ||

yenātmavānannamayo'nupūrṇaḥ

pravartate'sau sakalakriyāsu || 165||

naivātmāpi prāṇamayo vāyuvikāro (pāṭhabhedaḥ - naivātmāyaṃ)

gantā''gantā vāyuvadantarbahireṣaḥ |

yasmātkiñcitkvāpi na vettīṣṭamaniṣṭaṃ

svaṃ vānyaṃ vā kiñcana nityaṃ paratantraḥ || 166||

jñānendriyāṇi ca manaśca manomayaḥ syāt

kośo mamāhamiti vastuvikalpahetuḥ |

sañjñādibhedakalanākalito balīyāṃ-

statpūrvakośamabhipūrya vijṛmbhate yaḥ || 167|| (pāṭhabhedaḥ - anupūrya)

pañcendriyaiḥ pañcabhireva hotṛbhiḥ

pracīyamāno viṣayājyadhārayā |

jājvalyamāno bahuvāsanendhanaiḥ

manomayāgnirdahati prapañcam || 168|| (pāṭhabhedaḥ - manomayo'gnirdahati)

na hyastyavidyā manaso'tiriktā

mano hyavidyā bhavabandhahetuḥ |

tasminvinaṣṭe sakalaṃ vinaṣṭaṃ

vijṛmbhite'sminsakalaṃ vijṛmbhate || 169||

svapne'rthaśūnye sṛjati svaśaktyā

bhoktrādiviśvaṃ mana eva sarvam |

tathaiva jāgratyapi no viśeṣaḥ

tatsarvametanmanaso vijṛmbhaṇam || 170||

suṣuptikāle manasi pralīne

naivāsti kiñcitsakalaprasiddheḥ |

ato manaḥkalpita eva puṃsaḥ

saṃsāra etasya na vastuto'sti || 171||

vāyunā''nīyate meghaḥ punastenaiva nīyate | (pāṭhabhedaḥ - vāyunā nīyate meghaḥ punastenaiva līyate)

manasā kalpyate bandho mokṣastenaiva kalpyate || 172||

dehādisarvaviṣaye parikalpya rāgaṃ

badhnāti tena puruṣaṃ paśuvadguṇena |

vairasyamatra viṣavat suvidhāya paścād

enaṃ vimocayati tanmana eva bandhāt || 173||

tasmānmanaḥ kāraṇamasya jantoḥ

bandhasya mokṣasya ca vā vidhāne |

bandhasya heturmalinaṃ rajoguṇaiḥ

mokṣasya śuddhaṃ virajastamaskam || 174||

vivekavairāgyaguṇātirekā-

cchuddhatvamāsādya mano vimuktyai |

bhavatyato buddhimato mumukṣo-

stābhyāṃ dṛḍhābhyāṃ bhavitavyamagre || 175||

mano nāma mahāvyāghro viṣayāraṇyabhūmiṣu |

caratyatra na gacchantu sādhavo ye mumukṣavaḥ || 176||

manaḥ prasūte viṣayānaśeṣān

sthūlātmanā sūkṣmatayā ca bhoktuḥ |

śarīravarṇāśramajātibhedān

guṇakriyāhetuphalāni nityam || 177||

asaṅgacidrūpamamuṃ vimohya

dehendriyaprāṇaguṇairnibaddhya |

ahammameti bhramayatyajasraṃ

manaḥ svakṛtyeṣu phalopabhuktiṣu || 178||

adhyāsadoṣātpuruṣasya saṃsṛtiḥ (pāṭhabhedaḥ - adhyāsayogāt)

adhyāsabandhastvamunaiva kalpitaḥ |

rajastamodoṣavato'vivekino

janmādiduḥkhasya nidānametat || 179||

ataḥ prāhurmano'vidyāṃ paṇḍitāstattvadarśinaḥ |

yenaiva bhrāmyate viśvaṃ vāyunevābhramaṇḍalam || 180||

tanmanaḥśodhanaṃ kāryaṃ prayatnena mumukṣuṇā |

viśuddhe sati caitasminmuktiḥ karaphalāyate || 181||

mokṣaikasaktyā viṣayeṣu rāgaṃ

nirmūlya sannyasya ca sarvakarma |

sacchraddhayā yaḥ śravaṇādiniṣṭho

rajaḥsvabhāvaṃ sa dhunoti buddheḥ || 182||

manomayo nāpi bhavetparātmā

hyādyantavattvātpariṇāmibhāvāt |

duḥkhātmakatvādviṣayatvahetoḥ

draṣṭā hi dṛśyātmatayā na dṛṣṭaḥ || 183||

buddhirbuddhīndriyaiḥ sārdhaṃ savṛttiḥ kartṛlakṣaṇaḥ |

vijñānamayakośaḥ syātpuṃsaḥ saṃsārakāraṇam || 184||

anuvrajaccitpratibimbaśaktiḥ

vijñānasañjñaḥ prakṛtervikāraḥ |

jñānakriyāvānahamityajasraṃ

dehendriyādiṣvabhimanyate bhṛśam || 185||

anādikālo'yamahaṃsvabhāvo

jīvaḥ samastavyavahāravoḍhā |

karoti karmāṇyapi pūrvavāsanaḥ (pāṭhabhedaḥ - karmāṇyanu)

puṇyānyapuṇyāni ca tatphalāni || 186||

bhuṅkte vicitrāsvapi yoniṣu vraja-

nnāyāti niryātyadha ūrdhvameṣaḥ |

asyaiva vijñānamayasya jāgrat-

svapnādyavasthāḥ sukhaduḥkhabhogaḥ || 187||

dehādiniṣṭhāśramadharmakarma-

guṇābhimānaḥ satataṃ mameti |

vijñānakośo'yamatiprakāśaḥ

prakṛṣṭasānnidhyavaśātparātmanaḥ |

ato bhavatyeṣa upādhirasya

yadātmadhīḥ saṃsarati bhrameṇa || 188||

yo'yaṃ vijñānamayaḥ prāṇeṣu hṛdi sphuratyayaṃ jyotiḥ | (pāṭhabhedaḥ - sphuratsvayañjyotiḥ)

kūṭasthaḥ sannātmā kartā bhoktā bhavatyupādhisthaḥ || 189||

svayaṃ paricchedamupetya buddheḥ

tādātmyadoṣeṇa paraṃ mṛṣātmanaḥ |

sarvātmakaḥ sannapi vīkṣate svayaṃ

svataḥ pṛthaktvena mṛdo ghaṭāniva || 190||

upādhisambandhavaśātparātmā

hyupādhidharmānanubhāti tadguṇaḥ | (pāṭhabhedaḥ - 'pyupādhi)

ayovikārānavikārivahnivat

sadaikarūpo'pi paraḥ svabhāvāt || 191||

śiṣya uvāca |

bhrameṇāpyanyathā vā'stu jīvabhāvaḥ parātmanaḥ |

tadupādheranāditvānnānādernāśa iṣyate || 192||

ato'sya jīvabhāvo'pi nityā bhavati saṃsṛtiḥ |

na nivarteta tanmokṣaḥ kathaṃ me śrīguro vada || 193||

śrīgururuvāca |

samyakpṛṣṭaṃ tvayā vidvansāvadhānena tacchṛṇu |

prāmāṇikī na bhavati bhrāntyā mohitakalpanā || 194||

bhrāntiṃ vinā tvasaṅgasya niṣkriyasya nirākṛteḥ |

na ghaṭetārthasambandho nabhaso nīlatādivat || 195||

svasya draṣṭurnirguṇasyākriyasya

pratyagbodhānandarūpasya buddheḥ |

bhrāntyā prāpto jīvabhāvo na satyo

mohāpāye nāstyavastusvabhāvāt || 196||

yāvadbhrāntistāvadevāsya sattā

mithyājñānojjṛmbhitasya pramādāt |

rajjvāṃ sarpo bhrāntikālīna eva

bhrānternāśe naiva sarpo'pi tadvat || 197|| (pāṭhabhedaḥ - sarpo'sti)

anāditvamavidyāyāḥ kāryasyāpi tatheṣyate |

utpannāyāṃ tu vidyāyāmāvidyakamanādyapi || 198||

prabodhe svapnavatsarvaṃ sahamūlaṃ vinaśyati |

anādyapīdaṃ no nityaṃ prāgabhāva iva sphuṭam || 199||

anāderapi vidhvaṃsaḥ prāgabhāvasya vīkṣitaḥ |

yadbuddhyupādhisambandhātparikalpitamātmani || 200||

jīvatvaṃ na tato'nyastu svarūpeṇa vilakṣaṇaḥ | (pāṭhabhedaḥ - tato'nyattu)

sambandhastvātmano buddhyā mithyājñānapuraḥsaraḥ || 201|| (pāṭhabhedaḥ - sambandhaḥ svātmano)

vinivṛttirbhavettasya samyagjñānena nānyathā |

brahmātmaikatvavijñānaṃ samyagjñānaṃ śrutermatam || 202||

tadātmānātmanoḥ samyagvivekenaiva sidhyati |

tato vivekaḥ kartavyaḥ pratyagātmasadātmanoḥ || 203|| (pāṭhabhedaḥ - pratyagātmāsadātmanoḥ)

jalaṃ paṅkavadatyantaṃ paṅkāpāye jalaṃ sphuṭam | (pāṭhabhedaḥ - paṅkavadaspaṣṭaṃ)

yathā bhāti tathātmāpi doṣābhāve sphuṭaprabhaḥ || 204||

asannivṛttau tu sadātmanā sphuṭaṃ

pratītiretasya bhavetpratīcaḥ |

tato nirāsaḥ karaṇīya eva

sadātmanaḥ sādhvahamādivastunaḥ || 205|| (pāṭhabhedaḥ - asadātmanaḥ)

ato nāyaṃ parātmā syādvijñānamayaśabdabhāk |

vikāritvājjaḍatvācca paricchinnatvahetutaḥ |

dṛśyatvādvyabhicāritvānnānityo nitya iṣyate || 206||

ānandapratibimbacumbitatanurvṛttistamojṛmbhitā

syādānandamayaḥ priyādiguṇakaḥ sveṣṭārthalābhodayaḥ |

puṇyasyānubhave vibhāti kṛtināmānandarūpaḥ svayaṃ

sarvo nandati yatra sādhu tanubhṛnmātraḥ prayatnaṃ vinā || 207|| (pāṭhabhedaḥ - bhūtvā nandati)

ānandamayakośasya suṣuptau sphūrtirutkaṭā |

svapnajāgarayorīṣadiṣṭasandarśanādinā || 208||

naivāyamānandamayaḥ parātmā

sopādhikatvātprakṛtervikārāt |

kāryatvahetoḥ sukṛtakriyāyā

vikārasaṅghātasamāhitatvāt || 209||

pañcānāmapi kośānāṃ niṣedhe yuktitaḥ śruteḥ | (pāṭhabhedaḥ - yuktitaḥ kṛte)

tanniṣedhāvadhi sākṣī bodharūpo'vaśiṣyate || 210|| (pāṭhabhedaḥ - tanniṣedhāvadhiḥ)

yo'yamātmā svayañjyotiḥ pañcakośavilakṣaṇaḥ |

avasthātrayasākṣī sannirvikāro nirañjanaḥ |

sadānandaḥ sa vijñeyaḥ svātmatvena vipaścitā || 211||

śiṣya uvāca |

mithyātvena niṣiddheṣu kośeṣveteṣu pañcasu |

sarvābhāvaṃ vinā kiñcinna paśyāmyatra he guro |

vijñeyaṃ kimu vastvasti svātmanā''tmavipaścitā || 212|| (pāṭhabhedaḥ - svātmanātra vipaścitā)

śrīgururuvāca |

satyamuktaṃ tvayā vidvannipuṇo'si vicāraṇe |

ahamādivikārāste tadabhāvo'yamapyanu || 213|| (pāṭhabhedaḥ - 'yamapyatha)

sarve yenānubhūyante yaḥ svayaṃ nānubhūyate |

tamātmānaṃ veditāraṃ viddhi buddhyā susūkṣmayā || 214||

tatsākṣikaṃ bhavettattadyadyadyenānubhūyate |

kasyāpyananubhūtārthe sākṣitvaṃ nopayujyate || 215|| (pāṭhabhedaḥ - nopapadyate)

asau svasākṣiko bhāvo yataḥ svenānubhūyate |

ataḥ paraṃ svayaṃ sākṣātpratyagātmā na cetaraḥ || 216||

jāgratsvapnasuṣuptiṣu sphuṭataraṃ yo'sau samujjṛmbhate

pratyagrūpatayā sadāhamahamityantaḥ sphurannaikadhā | (pāṭhabhedaḥ - sphurannekadhā)

nānākāravikārabhāgina imān paśyannahandhīmukhān (pāṭhabhedaḥ - bhājina)

nityānandacidātmanā sphurati taṃ viddhi svametaṃ hṛdi || 217||

ghaṭodake bimbitamarkabimba-

mālokya mūḍho ravimeva manyate |

tathā cidābhāsamupādhisaṃsthaṃ

bhrāntyāhamityeva jaḍo'bhimanyate || 218||

ghaṭaṃ jalaṃ tadgatamarkabimbaṃ

vihāya sarvaṃ vinirīkṣyate'rkaḥ | (pāṭhabhedaḥ - divi vīkṣyate'rkaḥ)

taṭastha etattritayāvabhāsakaḥ (pāṭhabhedaḥ - taṭasthitaḥ tattri)

svayamprakāśo viduṣā yathā tathā || 219||

dehaṃ dhiyaṃ citpratibimbamevaṃ (pāṭhabhedaḥ - citpratibimbametaṃ)

visṛjya buddhau nihitaṃ guhāyām |

draṣṭāramātmānamakhaṇḍabodhaṃ

sarvaprakāśaṃ sadasadvilakṣaṇam || 220||

nityaṃ vibhuṃ sarvagataṃ susūkṣmaṃ

antarbahiḥśūnyamananyamātmanaḥ |

vijñāya samyaṅnijarūpametat

pumān vipāpmā virajo vimṛtyuḥ || 221||

viśoka ānandaghano vipaścit

svayaṃ kutaścinna bibheti kaścit |

nānyo'sti panthā bhavabandhamukteḥ

vinā svatattvāvagamaṃ mumukṣoḥ || 222||

brahmābhinnatvavijñānaṃ bhavamokṣasya kāraṇam |

yenādvitīyamānandaṃ brahma sampadyate budhaiḥ || 223|| (pāṭhabhedaḥ - sampadyate budhaḥ)

brahmabhūtastu saṃsṛtyai vidvānnāvartate punaḥ |

vijñātavyamataḥ samyagbrahmābhinnatvamātmanaḥ || 224||

satyaṃ jñānamanantaṃ brahma viśuddhaṃ paraṃ svataḥsiddham |

nityānandaikarasaṃ pratyagabhinnaṃ nirantaraṃ jayati || 225||

sadidaṃ paramādvaitaṃ svasmādanyasya vastuno'bhāvāt |

na hyanyadasti kiñcit samyak paramārthatattvabodhadaśāyām || 226|| (pāṭhabhedaḥ - paratattvabodhasudaśāyām)

yadidaṃ sakalaṃ viśvaṃ nānārūpaṃ pratītamajñānāt |

tatsarvaṃ brahmaiva pratyastāśeṣabhāvanādoṣam || 227||

mṛtkāryabhūto'pi mṛdo na bhinnaḥ

kumbho'sti sarvatra tu mṛtsvarūpāt |

na kumbharūpaṃ pṛthagasti kumbhaḥ

kuto mṛṣā kalpitanāmamātraḥ || 228||

kenāpi mṛdbhinnatayā svarūpaṃ

ghaṭasya sandarśayituṃ na śakyate |

ato ghaṭaḥ kalpita eva mohā-

nmṛdeva satyaṃ paramārthabhūtam || 229||

sadbrahmakāryaṃ sakalaṃ sadevaṃ (pāṭhabhedaḥ - sadaiva)

tanmātrametanna tato'nyadasti | (pāṭhabhedaḥ - sanmātrametanna)

astīti yo vakti na tasya moho

vinirgato nidritavatprajalpaḥ || 230||

brahmaivedaṃ viśvamityeva vāṇī

śrautī brūte'tharvaniṣṭhā variṣṭhā |

tasmādetadbrahmamātraṃ hi viśvaṃ

nādhiṣṭhānādbhinnatā''ropitasya || 231||

satyaṃ yadi syājjagadetadātmano'

nantattvahānirnigamāpramāṇatā |

asatyavāditvamapīśituḥ syā-

nnaitattrayaṃ sādhu hitaṃ mahātmanām || 232||

īśvaro vastutattvajño na cāhaṃ teṣvavasthitaḥ |

na ca matsthāni bhūtānītyevameva vyacīklṛpat || 233|| (pāṭhabhedaḥ - vyacīkathat)

yadi satyaṃ bhavedviśvaṃ suṣuptāvupalabhyatām |

yannopalabhyate kiñcidato'satsvapnavanmṛṣā || 234||

ataḥ pṛthaṅnāsti jagatparātmanaḥ

pṛthakpratītistu mṛṣā guṇādivat | guṇāhivat

āropitasyāsti kimarthavattā'-

dhiṣṭhānamābhāti tathā bhrameṇa || 235||

bhrāntasya yadyadbhramataḥ pratītaṃ

brahmaiva tattadrajataṃ hi śuktiḥ |

idantayā brahma sadaiva rūpyate (pāṭhabhedaḥ - sadeva)

tvāropitaṃ brahmaṇi nāmamātram || 236||

ataḥ paraṃ brahma sadadvitīyaṃ

viśuddhavijñānaghanaṃ nirañjanam |

praśāntamādyantavihīnamakriyaṃ

nirantarānandarasasvarūpam || 237||

nirastamāyākṛtasarvabhedaṃ

nityaṃ sukhaṃ niṣkalamaprameyam | (pāṭhabhedaḥ - nityaṃ dhruvaṃ)

arūpamavyaktamanākhyamavyayaṃ

jyotiḥ svayaṃ kiñcididaṃ cakāsti || 238||

jñātṛjñeyajñānaśūnyamanantaṃ nirvikalpakam |

kevalākhaṇḍacinmātraṃ paraṃ tattvaṃ vidurbudhāḥ || 239||

aheyamanupādeyaṃ manovācāmagocaram |

aprameyamanādyantaṃ brahma pūrṇamahaṃ mahaḥ || 240|| (pāṭhabhedaḥ - pūrṇaṃ mahanmahaḥ)

tattvampadābhyāmabhidhīyamānayoḥ

brahmātmanoḥ śodhitayoryadīttham | (pāṭhabhedaḥ - śodhitayoryadittham)

śrutyā tayostattvamasīti samyag

ekatvameva pratipādyate muhuḥ || 241-

ekyaṃ tayorlakṣitayorna vācyayoḥ

nigadyate'nyonyaviruddhadharmiṇoḥ |

khadyotabhānvoriva rājabhṛtyayoḥ

kūpāmburāśyoḥ paramāṇumervoḥ || 242||

tayorvirodho'yamupādhikalpito

na vāstavaḥ kaścidupādhireṣaḥ |

īśasya māyā mahadādikāraṇaṃ

jīvasya kāryaṃ śaṛṇu pañcakośam || 243|| (pāṭhabhedaḥ - pañcakośāḥ)

etāvupādhī parajīvayostayoḥ

samyaṅnirāse na paro na jīvaḥ |

rājyaṃ narendrasya bhaṭasya kheṭak-

stayorapohe na bhaṭo na rājā || 244||

athāta ādeśa iti śrutiḥ svayaṃ

niṣedhati brahmaṇi kalpitaṃ dvayam |

śrutipramāṇānugṛhītabodhā- (pāṭhabhedaḥ - pramāṇānugṛhītayuktyā)

ttayornirāsaḥ karaṇīya eva || 245||

nedaṃ nedaṃ kalpitatvānna satyaṃ

rajjudṛṣṭavyālavatsvapnavacca | (pāṭhabhedaḥ - rajjau)

itthaṃ dṛśyaṃ sādhuyuktyā vyapohya

jñeyaḥ paścādekabhāvastayoryaḥ || 246||

tatastu tau lakṣaṇayā sulakṣyau

tayorakhaṇḍaikarasatvasiddhaye |

nālaṃ jahatyā na tathā'jahatyā

kintūbhayārthātmikayaiva bhāvyam || 247|| (pāṭhabhedaḥ - bhayārthaikatayaiva)

sa devadatto'yamitīha caikatā

viruddhadharmāṃśamapāsya kathyate |

yathā tathā tattvamasītivākye

viruddhadharmānubhayatra hitvā || 248||

saṃlakṣya cinmātratayā sadātmanoḥ

akhaṇḍabhāvaḥ paricīyate budhaiḥ |

evaṃ mahāvākyaśatena kathyate

brahmātmanoraikyamakhaṇḍabhāvaḥ || 249||

asthūlamityetadasannirasya

siddhaṃ svato vyomavadapratarkyam |

ato mṛṣāmātramidaṃ pratītaṃ

jahīhi yatsvātmatayā gṛhītam |

brahmāhamityeva viśuddhabuddhyā

viddhi svamātmānamakhaṇḍabodham || 250||

mṛtkāryaṃ sakalaṃ ghaṭādi satataṃ mṛnmātramevāhitaṃ (pāṭhabhedaḥ - mṛnmātramevābhitaḥ)

tadvatsajjanitaṃ sadātmakamidaṃ sanmātramevākhilam |

yasmānnāsti sataḥ paraṃ kimapi tatsatyaṃ sa ātmā svayaṃ

tasmāttattvamasi praśāntamamalaṃ brahmādvayaṃ yatparam || 251||

nidrākalpitadeśakālaviṣayajñātrādi sarvaṃ yathā

mithyā tadvadihāpi jāgrati jagatsvājñānakāryatvataḥ |

yasmādevamidaṃ śarīrakaraṇaprāṇāhamādyapyasat

tasmāttattvamasi praśāntamamalaṃ brahmādvayaṃ yatparam || 252||

yatra bhrāntyā kalpitaṃ tadviveke (pāṭhabhedaḥ - yadviveke)

tattanmātraṃ naiva tasmādvibhinnam |

svapne naṣṭaṃ svapnaviśvaṃ vicitraṃ

svasmādbhinnaṃ kinnu dṛṣṭaṃ prabodhe || 253||

jātinītikulagotradūragaṃ

nāmarūpaguṇadoṣavarjitam |

deśakālaviṣayātivarti yad

brahma tattvamasi bhāvayātmani || 254||

yatparaṃ sakalavāgagocaraṃ

gocaraṃ vimalabodhacakṣuṣaḥ |

śuddhacidghanamanādi vastu yad

brahma tattvamasi bhāvayātmani || 255||

ṣaḍbhirūrmibhirayogi yogihṛd-

bhāvitaṃ na karaṇairvibhāvitam |

buddhyavedyamanavadyamasti yad (pāṭhabhedaḥ - bhūti yad)

brahma tattvamasi bhāvayātmani || 256||

bhrāntikalpitajagatkalāśrayaṃ

svāśrayaṃ ca sadasadvilakṣaṇam |

niṣkalaṃ nirupamānavaddhi yad (pāṭhabhedaḥ - nirupamānamṛddhimat)

brahma tattvamasi bhāvayātmani || 257||

janmavṛddhipariṇatyapakṣaya-

vyādhināśanavihīnamavyayam |

viśvasṛṣṭyavavighātakāraṇaṃ (pāṭhabhedaḥ - vanaghātakāraṇaṃ)

brahma tattvamasi bhāvayātmani || 258||

astabhedamanapāstalakṣaṇaṃ

nistaraṅgajalarāśiniścalam |

nityamuktamavibhaktamūrti yad

brahma tattvamasi bhāvayātmani || 259||

ekameva sadanekakāraṇaṃ

kāraṇāntaranirāsyakāraṇam | (pāṭhabhedaḥ - sakāraṇam)

kāryakāraṇavilakṣaṇaṃ svayaṃ

brahma tattvamasi bhāvayātmani || 260||

nirvikalpakamanalpamakṣaraṃ

yatkṣarākṣaravilakṣaṇaṃ param |

nityamavyayasukhaṃ nirañjanaṃ

brahma tattvamasi bhāvayātmani || 261||

yadvibhāti sadanekadhā bhramā-

nnāmarūpaguṇavikriyātmanā |

hemavatsvayamavikriyaṃ sadā

brahma tattvamasi bhāvayātmani || 262||

yaccakāstyanaparaṃ parātparaṃ

pratyagekarasamātmalakṣaṇam |

satyacitsukhamanantamavyayaṃ

brahma tattvamasi bhāvayātmani || 263||

uktamarthamimamātmani svayaṃ

bhāvayetprathitayuktibhirdhiyā | (pāṭhabhedaḥ - bhāvaya prathita)

saṃśayādirahitaṃ karāmbuvat

tena tattvanigamo bhaviṣyati || 264||

sambodhamātraṃ pariśuddhatattvaṃ (pāṭhabhedaḥ - svaṃ bodhamātraṃ)

vijñāya saṅghe nṛpavacca sainye |

tadāśrayaḥ svātmani sarvadā sthito (pāṭhabhedaḥ - tadātmanaivātmani)

vilāpaya brahmaṇi viśvajātam || 265|| (pāṭhabhedaḥ - dṛśyajātam)

buddhau guhāyāṃ sadasadvilakṣaṇaṃ

brahmāsti satyaṃ paramadvitīyam |

tadātmanā yo'tra vasedguhāyāṃ

punarna tasyāṅgaguhāpraveśaḥ || 266||

jñāte vastunyapi balavatī vāsanā'nādireṣā

kartā bhoktāpyahamiti dṛḍhā yā'sya saṃsārahetuḥ |

pratyagdṛṣṭyā''tmani nivasatā sāpaneyā prayatnā-

nmuktiṃ prāhustadiha munayo vāsanātānavaṃ yat || 267||

ahaṃ mameti yo bhāvo dehākṣādāvanātmani |

adhyāso'yaṃ nirastavyo viduṣā svātmaniṣṭhayā || 268||

jñātvā svaṃ pratyagātmānaṃ buddhitadvṛttisākṣiṇam |

so'hamityeva sadvṛttyā'nātmanyātmamatiṃ jahi || 269||

lokānuvartanaṃ tyaktvā tyaktvā dehānuvartanam |

śāstrānuvartanaṃ tyaktvā svādhyāsāpanayaṃ kuru || 270||

lokavāsanayā jantoḥ śāstravāsanayāpi ca |

dehavāsanayā jñānaṃ yathāvannaiva jāyate || 271

saṃsārakārāgṛhamokṣamiccho-

rayomayaṃ pādanibandhaśaṛṅkhalam | (pāṭhabhedaḥ - nibaddha)

vadanti tajjñāḥ paṭu vāsanātrayaṃ

yo'smādvimuktaḥ samupaiti muktim || 272||

jalādisaṃsargavaśātprabhūta- (pāṭhabhedaḥ - jalādisamparkavaśāt)

durgandhadhūtā'garudivyavāsanā |

saṅgharṣaṇenaiva vibhāti samya-

gvidhūyamāne sati bāhyagandhe || 273||

antaḥśritānantadurantavāsanā-

dhūlīviliptā paramātmavāsanā |

prajñātisaṅgharṣaṇato viśuddhā

pratīyate candanagandhavat sphuṭam || 274|| (pāṭhabhedaḥ - sphuṭā)

anātmavāsanājālaistirobhūtātmavāsanā |

nityātmaniṣṭhayā teṣāṃ nāśe bhāti svayaṃ sphuṭam || 275|| (pāṭhabhedaḥ - sphuṭā)

yathā yathā pratyagavasthitaṃ manaḥ

tathā tathā muñcati bāhyavāsanām | (pāṭhabhedaḥ - bāhyavāsanāḥ)

niḥśeṣamokṣe sati vāsanānāṃ

ātmānubhūtiḥ pratibandhaśūnyā || 276||

svātmanyeva sadā sthitvā mano naśyati yoginaḥ | (pāṭhabhedaḥ - sthityā)

vāsanānāṃ kṣayaścātaḥ svādhyāsāpanayaṃ kuru || 277||

tamo dvābhyāṃ rajaḥ sattvātsattvaṃ śuddhena naśyati |

tasmātsattvamavaṣṭabhya svādhyāsāpanayaṃ kuru || 278||

prārabdhaṃ puṣyati vapuriti niścitya niścalaḥ |

dhairyamālambya yatnena svādhyāsāpanayaṃ kuru || 279||

nāhaṃ jīvaḥ paraṃ brahmetyatadvyāvṛttipūrvakam |

vāsanāvegataḥ prāptasvādhyāsāpanayaṃ kuru || 280||

śrutyā yuktyā svānubhūtyā jñātvā sārvātmyamātmanaḥ |

kvacidābhāsataḥ prāptasvādhyāsāpanayaṃ kuru || 281||

anādānavisargābhyāmīṣannāsti kriyā muneḥ | (pāṭhabhedaḥ - annādānavisargā)

tadekaniṣṭhayā nityaṃ svādhyāsāpanayaṃ kuru || 282||

tattvamasyādivākyotthabrahmātmaikatvabodhataḥ |

brahmaṇyātmatvadārḍhyāya svādhyāsāpanayaṃ kuru || 283||

ahambhāvasya dehe'sminniḥśeṣavilayāvadhi |

sāvadhānena yuktātmā svādhyāsāpanayaṃ kuru || 284||

pratītirjīvajagatoḥ svapnavadbhāti yāvatā |

tāvannirantaraṃ vidvansvādhyāsāpanayaṃ kuru || 285||

nidrāyā lokavārtāyāḥ śabdāderapi vismṛteḥ |

kvacinnāvasaraṃ dattvā cintayātmānamātmani || 286||

mātāpitrormalodbhūtaṃ malamāṃsamayaṃ vapuḥ |

tyaktvā cāṇḍālavaddūraṃ brahmībhūya kṛtī bhava || 287||

ghaṭākāśaṃ mahākāśa ivātmānaṃ parātmani |

vilāpyākhaṇḍabhāvena tūṣṇī bhava sadā mune || 288|| (pāṭhabhedaḥ - tūṣṇīṃ)

svaprakāśamadhiṣṭhānaṃ svayambhūya sadātmanā |

brahmāṇḍamapi piṇḍāṇḍaṃ tyajyatāṃ malabhāṇḍavat || 289||

cidātmani sadānande dehārūḍhāmahandhiyam |

niveśya liṅgamutsṛjya kevalo bhava sarvadā || 290||

yatraiṣa jagadābhāso darpaṇāntaḥ puraṃ yathā |

tadbrahmāhamiti jñātvā kṛtakṛtyo bhaviṣyasi || 291||

yatsatyabhūtaṃ nijarūpamādyaṃ

cidadvayānandamarūpamakriyam |

tadetya mithyāvapurutsṛjeta (pāṭhabhedaḥ - sṛjaita)

śailūṣavadveṣamupāttamātmanaḥ || 292||

sarvātmanā dṛśyamidaṃ mṛṣaiva

naivāhamarthaḥ kṣaṇikatvadarśanāt |

jānāmyahaṃ sarvamiti pratītiḥ

kuto'hamādeḥ kṣaṇikasya sidhyet || 293||

ahampadārthastvahamādisākṣī

nityaṃ suṣuptāvapi bhāvadarśanāt |

brūte hyajo nitya iti śrutiḥ svayaṃ

tatpratyagātmā sadasadvilakṣaṇaḥ || 294||

vikāriṇāṃ sarvavikāravettā

nityāvikāro bhavituṃ samarhati | (pāṭhabhedaḥ - nityo'vikāro)

manorathasvapnasuṣuptiṣu sphuṭaṃ

punaḥ punardṛṣṭamasattvametayoḥ || 295||

ato'bhimānaṃ tyaja māṃsapiṇḍe

piṇḍābhimāninyapi buddhikalpite |

kālatrayābādhyamakhaṇḍabodhaṃ

jñātvā svamātmānamupaihi śāntim || 296||

tyajābhimānaṃ kulagotranāma-

rūpāśrameṣvārdraśavāśriteṣu |

liṅgasya dharmānapi kartṛtādīṃ-

styaktvā bhavākhaṇḍasukhasvarūpaḥ || 297||

santyanye pratibandhāḥ puṃsaḥ saṃsārahetavo dṛṣṭāḥ |

teṣāmevaṃ mūlaṃ prathamavikāro bhavatyahaṅkāraḥ || 298|| (pāṭhabhedaḥ - teṣāmeṣāṃ)

yāvatsyātsvasya sambandho'haṅkāreṇa durātmanā |

tāvanna leśamātrāpi muktivārtā vilakṣaṇā || 299||

ahaṅkāragrahānmuktaḥ svarūpamupapadyate |

candravadvimalaḥ pūrṇaḥ sadānandaḥ svayamprabhaḥ || 300||

yo vā pure so'hamiti pratīto (pāṭhabhedaḥ - puraiṣo'hamiti)

buddhyā praklṛptastamasā'timūḍhayā | (pāṭhabhedaḥ - buddhyā'viviktastamasā)

tasyaiva niḥśeṣatayā vināśe

brahmātmabhāvaḥ pratibandhaśūnyaḥ || 301||

brahmānandanidhirmahābalavatā'haṅkāraghorāhinā

saṃveṣṭyātmani rakṣyate guṇamayaiścaṇḍestribhirmastakaiḥ (pāṭhabhedaḥ - caṇḍai)

vijñānākhyamahāsinā śrutimatā vicchidya śīrṣatrayaṃ (pāṭhabhedaḥ - dyutimatā)

nirmūlyāhimimaṃ nidhiṃ sukhakaraṃ dhīro'nubhoktuṅkṣamaḥ || 302||

yāvadvā yatkiñcidviṣadoṣasphūrtirasti ceddehe |

kathamārogyāya bhavettadvadahantāpi yogino muktyai || 303||

ahamo'tyantanivṛttyā tatkṛtanānāvikalpasaṃhṛtyā |

pratyaktattvavivekādidamahamasmīti vindate tattvam || 304|| (pāṭhabhedaḥ - vivekādayam)

ahaṅkāre kartaryahamiti matiṃ muñca sahasā (pāṭhabhedaḥ - ahaṅkartaryasminnahamiti)

vikārātmanyātmapratiphalajuṣi svasthitimuṣi |

yadadhyāsātprāptā janimṛtijarāduḥkhabahulā

pratīcaścinmūrtestava sukhatanoḥ saṃsṛtiriyam || 305||

sadaikarūpasya cidātmano vibho-

rānandamūrteranavadyakīrteḥ |

naivānyathā kvāpyavikāriṇaste

vināhamadhyāsamamuṣya saṃsṛtiḥ || 306||

tasmādahaṅkāramimaṃ svaśatruṃ

bhokturgale kaṇṭakavatpratītam |

vicchidya vijñānamahāsinā sphuṭaṃ

bhuṅkṣvātmasāmrājyasukhaṃ yatheṣṭam || 307||

tato'hamādervinivartya vṛttiṃ

santyaktarāgaḥ paramārthalābhāt |

tūṣṇīṃ samāssvātmasukhānubhūtyā

pūrṇātmanā brahmaṇi nirvikalpaḥ || 308||

samūlakṛtto'pi mahānahaṃ punaḥ

vyullekhitaḥ syādyadi cetasā kṣaṇam |

sañjīvya vikṣepaśataṃ karoti

nabhasvatā prāvṛṣi vārido yathā || 309||

nigṛhya śatrorahamo'vakāśaḥ

kvacinna deyo viṣayānucintayā |

sa eva sañjīvanaheturasya

prakṣīṇajambīratarorivāmbu || 310||

dehātmanā saṃsthita eva kāmī

vilakṣaṇaḥ kāmayitā kathaṃ syāt |

ato'rthasandhānaparatvameva

bhedaprasaktyā bhavabandhahetuḥ || 311||

kāryapravardhanādbījapravṛddhiḥ paridṛśyate |

kāryanāśādbījanāśastasmātkāryaṃ nirodhayet || 312||

vāsanāvṛddhitaḥ kāryaṃ kāryavṛddhyā ca vāsanā |

vardhate sarvathā puṃsaḥ saṃsāro na nivartate || 313||

saṃsārabandhavicchittyai tad dvayaṃ pradahedyatiḥ |

vāsanāvṛddhiretābhyāṃ cintayā kriyayā bahiḥ || 314|| (pāṭhabhedaḥ - vāsanā preryate hyantaḥ)

tābhyāṃ pravardhamānā sā sūte saṃsṛtimātmanaḥ |

trayāṇāṃ ca kṣayopāyaḥ sarvāvasthāsu sarvadā || 315||

sarvatra sarvataḥ sarvabrahmamātrāvalokanaiḥ | (pāṭhabhedaḥ - mātrāvalokanam)

sadbhāvavāsanādārḍhyāttattrayaṃ layamaśnute || 316||

kriyānāśe bhaveccintānāśo'smādvāsanākṣayaḥ |

vāsanāprakṣayo mokṣaḥ sā jīvanmuktiriṣyate || 317|| (pāṭhabhedaḥ - sa)

sadvāsanāsphūrtivijṛmbhaṇe sati

hyasau vilīnāpyahamādivāsanā | (pāṭhabhedaḥ - vilīnā tvahamādivāsanā)

atiprakṛṣṭāpyaruṇaprabhāyāṃ

vilīyate sādhu yathā tamisrā || 318||

tamastamaḥkāryamanarthajālaṃ

na dṛśyate satyudite dineśe |

tathā'dvayānandarasānubhūtau

naivāsti bandho na ca duḥkhagandhaḥ || 319||

dṛśyaṃ pratītaṃ pravilāpayansan (pāṭhabhedaḥ - pravilāpayansvayaṃ)

sanmātramānandaghanaṃ vibhāvayan |

samāhitaḥ sanbahirantaraṃ vā

kālaṃ nayethāḥ sati karmabandhe || 320||

pramādo brahmaniṣṭhāyāṃ na kartavyaḥ kadācana |

pramādo mṛtyurityāha bhagavānbrahmaṇaḥ sutaḥ || 321||

na pramādādanartho'nyo jñāninaḥ svasvarūpataḥ |

tato mohastato'handhīstato bandhastato vyathā || 322||

viṣayābhimukhaṃ dṛṣṭvā vidvāṃsamapi vismṛtiḥ |

vikṣepayati dhīdoṣairyoṣā jāramiva priyam || 323||

yathāpakṛṣṭaṃ śaivālaṃ kṣaṇamātraṃ na tiṣṭhati |

āvṛṇoti tathā māyā prājñaṃ vāpi parāṅmukham || 324||

lakṣyacyutaṃ cedyadi cittamīṣad

bahirmukhaṃ sannipatettatastataḥ |

pramādataḥ pracyutakelikandukaḥ

sopānapaṅktau patito yathā tathā || 325||

viṣayeṣvāviśaccetaḥ saṅkalpayati tadguṇān |

samyaksaṅkalpanātkāmaḥ kāmātpuṃsaḥ pravartanam || 326||

ataḥ pramādānna paro'sti mṛtyuḥ

vivekino brahmavidaḥ samādhau |

samāhitaḥ siddhimupaiti samyak

samāhitātmā bhava sāvadhānaḥ || 327||

tataḥ svarūpavibhraṃśo vibhraṣṭastu patatyadhaḥ |

patitasya vinā nāśaṃ punarnāroha īkṣyate || 328||

saṅkalpaṃ varjayettasmātsarvānarthasya kāraṇam |

apathyāni hi vastūni vyādhigrasto yathotsṛje |

jīvato yasya kaivalyaṃ videhe sa ca kevalaḥ |

yatkiñcit paśyato bhedaṃ bhayaṃ brūte yajuḥśrutiḥ || 329||

yadā kadā vāpi vipaścideṣa

brahmaṇyanante'pyaṇumātrabhedam |

paśyatyathāmuṣya bhayaṃ tadaiva

yadvīkṣitaṃ bhinnatayā pramādāt || 330|| (pāṭhabhedaḥ - yadīkṣitaṃ)

śrutismṛtinyāyaśatairniṣiddhe

dṛśye'tra yaḥ svātmamatiṃ karoti |

upaiti duḥkhopari duḥkhajātaṃ

niṣiddhakartā sa malimluco yathā || 331||

satyābhisandhānarato vimukto

mahattvamātmīyamupaiti nityam |

mithyābhisandhānaratastu naśyed

dṛṣṭaṃ tadetadyadacauracaurayoḥ || 332|| (pāṭhabhedaḥ - coracorayoḥ)

yatirasadanusandhiṃ bandhahetuṃ vihāya

svayamayamahamasmītyātmadṛṣṭyaiva tiṣṭhet

sukhayati nanu niṣṭhā brahmaṇi svānubhūtyā

harati paramavidyākāryaduḥkhaṃ pratītam || 333||

bāhyānusandhiḥ parivardhayetphalaṃ (pāṭhabhedaḥ - bāhyābhisandhiḥ)

durvāsanāmeva tatastato'dhikām |

jñātvā vivekaiḥ parihṛtya bāhyaṃ

svātmānusandhiṃ vidadhīta nityam || 334||

bāhye niruddhe manasaḥ prasannatā

manaḥprasāde paramātmadarśanam |

tasminsudṛṣṭe bhavabandhanāśo

bahirnirodhaḥ padavī vimukteḥ || 335||

kaḥ paṇḍitaḥ sansadasadvivekī

śrutipramāṇaḥ paramārthadarśī |

jānanhi kuryādasato'valambaṃ

svapātahetoḥ śiśuvanmumukṣuḥ || 336||

dehādisaṃsaktimato na muktiḥ

muktasya dehādyabhimatyabhāvaḥ |

suptasya no jāgaraṇaṃ na jāgrataḥ

svapnastayorbhinnaguṇāśrayatvāt || 337||

antarbahiḥ svaṃ sthirajaṅgameṣu

jñātvā''tmanādhāratayā vilokya | (pāṭhabhedaḥ - jñānātman)

tyaktākhilopādhirakhaṇḍarūpaḥ

pūrṇātmanā yaḥ sthita eṣa muktaḥ || 338||

sarvātmanā bandhavimuktihetuḥ

sarvātmabhāvānna paro'sti kaścit |

dṛśyāgrahe satyupapadyate'sau

sarvātmabhāvo'sya sadātmaniṣṭhayā || 339||

dṛśyasyāgrahaṇaṃ kathaṃ nu ghaṭate dehātmanā tiṣṭhato

bāhyārthānubhavaprasaktamanasastattatkriyāṃ kurvataḥ |

sannyastākhiladharmakarmaviṣayairnityātmaniṣṭhāparaiḥ

tattvajñaiḥ karaṇīyamātmani sadānandecchubhiryatnataḥ || 340||

sarvātmasiddhaye bhikṣoḥ kṛtaśravaṇakarmaṇaḥ | (pāṭhabhedaḥ - sārvātmya)

samādhiṃ vidadhātyeṣā śānto dānta iti śrutiḥ || 341||

ārūḍhaśakterahamo vināśaḥ

kartunna śakya sahasāpi paṇḍitaiḥ | (pāṭhabhedaḥ - kartuṃ na)

ye nirvikalpākhyasamādhiniścalāḥ

tānantarā'nantabhavā hi vāsanāḥ || 342||

ahambuddhyaiva mohinyā yojayitvā''vṛterbalāt |

vikṣepaśaktiḥ puruṣaṃ vikṣepayati tadguṇaiḥ || 343||

vikṣepaśaktivijayo viṣamo vidhātuṃ

niḥśeṣamāvaraṇaśaktinivṛttyabhāve |

dṛgdṛśyayoḥ sphuṭapayojalavadvibhāge

naśyettadāvaraṇamātmani ca svabhāvāt |

niḥsaṃśayena bhavati pratibandhaśūnyo

vikṣepaṇaṃ na hi tadā yadi cenmṛṣārthe || 344|| (pāṭhabhedaḥ - nikṣepaṇaṃ)

samyagvivekaḥ sphuṭabodhajanyo

vibhajya dṛgdṛśyapadārthatattvam |

chinatti māyākṛtamohabandhaṃ

yasmādvimuktastu punarna saṃsṛtiḥ || 345|| (pāṭhabhedaḥ - vimuktasya)

parāvaraikatvavivekavahniḥ

dahatyavidyāgahanaṃ hyaśeṣam |

kiṃ syātpunaḥ saṃsaraṇasya bījaṃ

advaitabhāvaṃ samupeyuṣo'sya || 346||

āvaraṇasya nivṛttirbhavati hi samyakpadārthadarśanataḥ |

mithyājñānavināśastadvikṣepajanitaduḥkhanivṛttiḥ || 347||

etattritayaṃ dṛṣṭaṃ samyagrajjusvarūpavijñānāt |

tasmādvastusatattvaṃ jñātavyaṃ bandhamuktaye viduṣā || 348||

ayo'gniyogādiva satsamanvayān

mātrādirūpeṇa vijṛmbhate dhīḥ |

tatkāryametaddvitayaṃ yato mṛṣā (pāṭhabhedaḥ - tatkāryameva tritayaṃ)

dṛṣṭaṃ bhramasvapnamanoratheṣu || 349||

tato vikārāḥ prakṛterahammukhā

dehāvasānā viṣayāśca sarve |

kṣaṇe'nyathābhāvitayā hyamīṣā- (pāṭhabhedaḥ - bhāvina eṣa ātmā)

masattvamātmā tu kadāpi nānyathā || 350|| (pāṭhabhedaḥ - masattvamātmā tu kadāpi)

nityādvayākhaṇḍacidekarūpo

buddhyādisākṣī sadasadvilakṣaṇaḥ |

ahampadapratyayalakṣitārthaḥ

pratyak sadānandaghanaḥ parātmā || 351||

itthaṃ vipaścitsadasadvibhajya

niścitya tattvaṃ nijabodhadṛṣṭyā |

jñātvā svamātmānamakhaṇḍabodhaṃ

tebhyo vimuktaḥ svayameva śāmyati || 352||

ajñānahṛdayagrantherniḥśeṣavilayastadā |

samādhinā'vikalpena yadā'dvaitātmadarśanam || 353||

tvamahamidamitīyaṃ kalpanā buddhidoṣāt

prabhavati paramātmanyadvaye nirviśeṣe |

pravilasati samādhāvasya sarvo vikalpo

vilayanamupagacchedvastutattvāvadhṛtyā || 354||

śānto dāntaḥ paramuparataḥ kṣāntiyuktaḥ samādhiṃ

kurvannityaṃ kalayati yatiḥ svasya sarvātmabhāvam |

tenāvidyātimirajanitānsādhu dagdhvā vikalpān

brahmākṛtyā nivasati sukhaṃ niṣkriyo nirvikalpaḥ || 355||

samāhitā ye pravilāpya bāhyaṃ

śrotrādi cetaḥ svamahaṃ cidātmani |

ta eva muktā bhavapāśabandhaiḥ

nānye tu pārokṣyakathābhidhāyinaḥ || 356||

upādhibhedātsvayameva bhidyate (pāṭhabhedaḥ - yogātsvayameva)

copādhyapohe svayameva kevalaḥ |

tasmādupādhervilayāya vidvān

vasetsadā'kalpasamādhiniṣṭhayā || 357||

sati sakto naro yāti sadbhāvaṃ hyekaniṣṭhayā |

kīṭako bhramaraṃ dhyāyan bhramaratvāya kalpate || 358||

kriyāntarāsaktimapāsya kīṭako

dhyāyannalitvaṃ hyalibhāvamṛcchati | (pāṭhabhedaḥ - dhyāyanyathāliṃ)

tathaiva yogī paramātmatattvaṃ

dhyātvā samāyāti tadekaniṣṭhayā || 359||

atīva sūkṣmaṃ paramātmatattvaṃ

na sthūladṛṣṭyā pratipattumarhati |

samādhinātyantasusūkṣmavṛttyā

jñātavyamāryairatiśuddhabuddhibhiḥ || 360||

yathā suvarṇaṃ puṭapākaśodhitaṃ

tyaktvā malaṃ svātmaguṇaṃ samṛcchati |

tathā manaḥ sattvarajastamomalaṃ

dhyānena santyajya sameti tattvam || 361||

nirantarābhyāsavaśāttaditthaṃ

pakvaṃ mano brahmaṇi līyate yadā |

tadā samādhiḥ savikalpavarjitaḥ (pāṭhabhedaḥ - sa vikalpavarjitaḥ)

svato'dvayānandarasānubhāvakaḥ || 362||

samādhinā'nena samastavāsanā-

granthervināśo'khilakarmanāśaḥ |

antarbahiḥ sarvata eva sarvadā

svarūpavisphūrtirayatnataḥ syāt || 363||

śruteḥ śataguṇaṃ vidyānmananaṃ mananādapi |

nididhyāsaṃ lakṣaguṇamanantaṃ nirvikalpakam || 364||

nirvikalpakasamādhinā sphuṭaṃ

brahmatattvamavagamyate dhruvam |

nānyathā calatayā manogateḥ

pratyayāntaravimiśritaṃ bhavet || 365||

ataḥ samādhatsva yatendriyaḥ san

nirantaraṃ śāntamanāḥ pratīci |

vidhvaṃsaya dhvāntamanādyavidyayā

kṛtaṃ sadekatvavilokanena || 366||

yogasya prathamadvāraṃ vāṅnirodho'parigrahaḥ | (pāṭhabhedaḥ - prathamaṃ dvāraṃ)

nirāśā ca nirīhā ca nityamekāntaśīlatā || 367||

ekāntasthitirindriyoparamaṇe heturdamaścetasaḥ

saṃrodhe karaṇaṃ śamena vilayaṃ yāyādahaṃvāsanā |

tenānandarasānubhūtiracalā brāhmī sadā yoginaḥ

tasmāccittanirodha eva satataṃ kāryaḥ prayatno muneḥ || 368|| prayatnānmuneḥ

vācaṃ niyacchātmani taṃ niyaccha

buddhau dhiyaṃ yaccha ca buddhisākṣiṇi |

taṃ cāpi pūrṇātmani nirvikalpe

vilāpya śāntiṃ paramāṃ bhajasva || 369||

dehaprāṇendriyamanobuddhyādibhirupādhibhiḥ |

yairyairvṛtteḥsamāyogastattadbhāvo'sya yoginaḥ || 370||

tannivṛttyā muneḥ samyak sarvoparamaṇaṃ sukham |

sandṛśyate sadānandarasānubhavaviplavaḥ || 371||

antastyāgo bahistyāgo viraktasyaiva yujyate |

tyajatyantarbahiḥsaṅgaṃ viraktastu mumukṣayā || 372||

bahistu viṣayaiḥ saṅgaṃ tathāntarahamādibhiḥ | (pāṭhabhedaḥ - saṅgaḥ)

virakta eva śaknoti tyaktuṃ brahmaṇi niṣṭhitaḥ || 373||

vairāgyabodhau puruṣasya pakṣivat

pakṣau vijānīhi vicakṣaṇa tvam |

vimuktisaudhāgralatādhirohaṇaṃ

tābhyāṃ vinā nānyatareṇa sidhyati || 374||

atyantavairāgyavataḥ samādhiḥ

samāhitasyaiva dṛḍhaprabodhaḥ |

prabuddhatattvasya hi bandhamuktiḥ

muktātmano nityasukhānubhūtiḥ || 375||

vairāgyānna paraṃ sukhasya janakaṃ paśyāmi vaśyātmanaḥ

taccecchuddhatarātmabodhasahitaṃ svārājyasāmrājyadhuk |

etaddvāramajasramuktiyuvateryasmāttvamasmātparaṃ

sarvatrāspṛhayā sadātmani sadā prajñāṃ kuru śreyase || 376||

āśāṃ chinddhi viṣopameṣu viṣayeṣveṣaiva mṛtyoḥ kṛti- (pāṭhabhedaḥ - mṛtyoḥ sṛti)

styaktvā jātikulāśrameṣvabhimatiṃ muñcātidūrātkriyāḥ |

dehādāvasati tyajātmadhiṣaṇāṃ prajñāṃ kuruṣvātmani

tvaṃ draṣṭāsyamano'si nirdvayaparaṃ brahmāsi yadvastutaḥ || 377|| (pāṭhabhedaḥ - draṣṭāsyamalo)

lakṣye brahmaṇi mānasaṃ dṛḍhataraṃ saṃsthāpya bāhyendriyaṃ

svasthāne viniveśya niścalatanuścopekṣya dehasthitim |

brahmātmaikyamupetya tanmayatayā cākhaṇḍavṛttyā'niśaṃ

brahmānandarasaṃ pibātmani mudā śūnyaiḥ kimanyairbhṛśam || 378|| (pāṭhabhedaḥ - kimanyairbhramaiḥ)

anātmacintanaṃ tyaktvā kaśmalaṃ duḥkhakāraṇam |

cintayātmānamānandarūpaṃ yanmuktikāraṇam || 379||

eṣa svayañjyotiraśeṣasākṣī

vijñānakośo vilasatyajasram | vijñānakośe

lakṣyaṃ vidhāyainamasadvilakṣaṇa-

makhaṇḍavṛttyā''tmatayā'nubhāvaya || 380||

etamacchinnayā vṛttyā pratyayāntaraśūnyayā |

ullekhayanvijānīyātsvasvarūpatayā sphuṭam || 381||

atrātmatvaṃ dṛḍhīkurvannahamādiṣu santyajan |

udāsīnatayā teṣu tiṣṭhetsphuṭaghaṭādivat || 382|| (pāṭhabhedaḥ - tiṣṭhedghaṭapaṭādivat)

viśuddhamantaḥkaraṇaṃ svarūpe

niveśya sākṣiṇyavabodhamātre |

śanaiḥ śanairniścalatāmupānayan

pūrṇaṃ svamevānuvilokayettataḥ || 383|| (pāṭhabhedaḥ - pūrṇatvamevānu)

dehendriyaprāṇamano'hamādibhiḥ

svājñānaklṛptairakhilairupādhibhiḥ |

vimuktamātmānamakhaṇḍarūpaṃ

pūrṇaṃ mahākāśamivāvalokayet || 384||

ghaṭakalaśakusūlasūcimukhyaiḥ

gaganamupādhiśatairvimuktamekam |

bhavati na vividhaṃ tathaiva śuddhaṃ

paramahamādivimuktamekameva || 385||

brahmādistambaparyantā mṛṣāmātrā upādhayaḥ | (pāṭhabhedaḥ - brahmādyāḥ stamba)

tataḥ pūrṇaṃ svamātmānaṃ paśyedekātmanā sthitam || 386||

yatra bhrāntyā kalpitaṃ tadviveke (pāṭhabhedaḥ - yadviveke)

tattanmātraṃ naiva tasmādvibhinnam |

bhrānternāśe bhāti dṛṣṭāhitattvaṃ (pāṭhabhedaḥ - bhrāntidṛṣṭā)

rajjustadvadviśvamātmasvarūpam || 387||

svayaṃ brahmā svayaṃ viṣṇuḥ svayamindraḥ svayaṃ śivaḥ |

svayaṃ viśvamidaṃ sarvaṃ svasmādanyanna kiñcana || 388||

antaḥ svayaṃ cāpi bahiḥ svayaṃ ca

svayaṃ purastāt svayameva paścāt |

svayaṃ hyāvācyāṃ svayamapyudīcyāṃ (pāṭhabhedaḥ - hyavācyāṃ)

tathopariṣṭātsvayamapyadhastāt || 389||

taraṅgaphenabhramabudbudādi

sarvaṃ svarūpeṇa jalaṃ yathā tathā |

cideva dehādyahamantametat

sarvaṃ cidevaikarasaṃ viśuddham || 390||

sadevedaṃ sarvaṃ jagadavagataṃ vāṅmanasayoḥ

sato'nyannāstyeva prakṛtiparasīmni sthitavataḥ |

pṛthak kiṃ mṛtsnāyāḥ kalaśaghaṭakumbhādyavagataṃ

vadatyeṣa bhrāntastvamahamiti māyāmadirayā || 391||

kriyāsamabhihāreṇa yatra nānyaditi śrutiḥ |

bravīti dvaitarāhityaṃ mithyādhyāsanivṛttaye || 392||

ākāśavannirmalanirvikalpaṃ (pāṭhabhedaḥ - nirvikalpa)

niḥsīmaniḥspandananirvikāram |

antarbahiḥśūnyamananyamadvayaṃ

svayaṃ paraṃ brahma kimasti bodhyam || 393||

vaktavyaṃ kimu vidyate'tra bahudhā brahmaiva jīvaḥ svayaṃ

brahmaitajjagadātataṃ nu sakalaṃ brahmādvitīyaṃ śrutiḥ | (pāṭhabhedaḥ - jagadāparāṇu sakalaṃ)

brahmaivāhamiti prabuddhamatayaḥ santyaktabāhyāḥ sphuṭaṃ

brahmībhūya vasanti santatacidānandātmanaitaddhruvam || 394|| (pāṭhabhedaḥ - ānandātmanaiva dhruvam)

jahi malamayakośe'handhiyotthāpitāśāṃ

prasabhamanilakalpe liṅgadehe'pi paścāt |

nigamagaditakīrtiṃ nityamānandamūrtiṃ

svayamiti paricīya brahmarūpeṇa tiṣṭha || 395||

śavākāraṃ yāvadbhajati manujastāvadaśuciḥ

parebhyaḥ syātkleśo jananamaraṇavyādhinilayaḥ | (pāṭhabhedaḥ - vyādhinirayāḥ)

yadātmānaṃ śuddhaṃ kalayati śivākāramacalam

tadā tebhyo mukto bhavati hi tadāha śrutirapi || 396||

svātmanyāropitāśeṣābhāsavastunirāsataḥ |

svayameva paraṃ brahma pūrṇamadvayamakriyam || 397||

samāhitāyāṃ sati cittavṛttau

parātmani brahmaṇi nirvikalpe |

na dṛśyate kaścidayaṃ vikalpaḥ

prajalpamātraḥ pariśiṣyate yataḥ || 398|| (pāṭhabhedaḥ - tataḥ)

asatkalpo vikalpo'yaṃ viśvamityekavastuni |

nirvikāre nirākāre nirviśeṣe bhidā kutaḥ || 399||

draṣṭudarśanadṛśyādibhāvaśūnyaikavastuni | (pāṭhabhedaḥ - draṣṭṛdarśana)

nirvikāre nirākāre nirviśeṣe bhidā kutaḥ || 400||

kalpārṇava ivātyantaparipūrṇaikavastuni |

nirvikāre nirākāre nirviśeṣe bhidā kutaḥ || 401||

tejasīva tamo yatra pralīnaṃ bhrāntikāraṇam | (pāṭhabhedaḥ - yatra vilīnaṃ)

advitīye pare tattve nirviśeṣe bhidā kutaḥ || 402||

ekātmake pare tattve bhedavārtā kathaṃ vaset | (pāṭhabhedaḥ - kathaṃ bhavet)

suṣuptau sukhamātrāyāṃ bhedaḥ kenāvalokitaḥ || 403||

na hyasti viśvaṃ paratattvabodhāt

sadātmani brahmaṇi nirvikalpe |

kālatraye nāpyahirīkṣito guṇe

na hyambubindurmṛgatṛṣṇikāyām || 404||

māyāmātramidaṃ dvaitamadvaitaṃ paramārthataḥ |

iti brūte śrutiḥ sākṣātsuṣuptāvanubhūyate || 405||

ananyatvamadhiṣṭhānādāropyasya nirīkṣitam |

paṇḍitai rajjusarpādau vikalpo bhrāntijīvanaḥ || 406||

cittamūlo vikalpo'yaṃ cittābhāve na kaścana |

ataścittaṃ samādhehi pratyagrūpe parātmani || 407||

kimapi satatabodhaṃ kevalānandarūpaṃ

nirupamamativelaṃ nityamuktaṃ nirīham |

niravadhigaganābhaṃ niṣkalaṃ nirvikalpaṃ

hṛdi kalayati vidvān brahma pūrṇaṃ samādhau || 408||

prakṛtivikṛtiśūnyaṃ bhāvanātītabhāvaṃ

samarasamasamānaṃ mānasambandhadūram |

nigamavacanasiddhaṃ nityamasmatprasiddhaṃ

hṛdi kalayati vidvān brahma pūrṇaṃ samādhau || 409||

ajaramamaramastābhāvavastusvarūpaṃ (pāṭhabhedaḥ - bhāsavastu)

stimitasalilarāśiprakhyamākhyāvihīnam |

śamitaguṇavikāraṃ śāśvataṃ śāntamekaṃ

hṛdi kalayati vidvān brahma pūrṇaṃ samādhau || 410||

samāhitāntaḥkaraṇaḥ svarūpe

vilokayātmānamakhaṇḍavaibhavam |

vicchinddhi bandhaṃ bhavagandhagandhitaṃ (pāṭhabhedaḥ - gandhagandhilaṃ)

yatnena puṃstvaṃ saphalīkuruṣva || 411-

sarvopādhivinirmuktaṃ saccidānandamadvayam |

bhāvayātmānamātmasthaṃ na bhūyaḥ kalpase'dhvane || 412||

chāyeva puṃsaḥ paridṛśyamāna-

mābhāsarūpeṇa phalānubhūtyā |

śarīramārācchavavannirastaṃ

punarna sandhatta idaṃ mahātmā || 413||

satatavimalabodhānandarūpaṃ sametya (pāṭhabhedaḥ - svametya)

tyaja jaḍamalarūpopādhimetaṃ sudūre |

atha punarapi naiṣa smaryatāṃ vāntavastu (pāṭhabhedaḥ - punarapi naiva)

smaraṇaviṣayabhūtaṃ kalpate kutsanāya || 414||

samūlametatparidāhya vahnau (pāṭhabhedaḥ - paridahya)

sadātmani brahmaṇi nirvikalpe |

tataḥ svayaṃ nityaviśuddhabodhā-

nandātmanā tiṣṭhati vidvariṣṭhaḥ || 415||

prārabdhasūtragrathitaṃ śarīraṃ

prayātu vā tiṣṭhatu goriva srak |

na tatpunaḥ paśyati tattvavettā-

''nandātmani brahmaṇi līnavṛttiḥ || 416||

akhaṇḍānandamātmānaṃ vijñāya svasvarūpataḥ |

kimicchan kasya vā hetordehaṃ puṣṇāti tattvavit || 417||

saṃsiddhasya phalaṃ tvetajjīvanmuktasya yoginaḥ |

bahirantaḥ sadānandarasāsvādanamātmani || 418||

vairāgyasya phalaṃ bodho bodhasyoparatiḥ phalam |

svānandānubhavācchāntireṣaivoparateḥ phalam || 419||

yadyuttarottarābhāvaḥ pūrvapūrvantu niṣphalam |

nivṛttiḥ paramā tṛptirānando'nupamaḥ svataḥ || 420||

dṛṣṭaduḥkheṣvanudvego vidyāyāḥ prastutaṃ phalam |

yatkṛtaṃ bhrāntivelāyāṃ nānā karma jugupsitam |

paścānnaro vivekena tatkathaṃ kartumarhati || 421||

vidyāphalaṃ syādasato nivṛttiḥ

pravṛttirajñānaphalaṃ tadīkṣitam |

tajjñājñayoryanmṛgatṛṣṇikādau

nocedvidāṃ dṛṣṭaphalaṃ kimasmāt || 422|| (pāṭhabhedaḥ - nocedvido)

ajñānahṛdayagranthervināśo yadyaśeṣataḥ |

anicchorviṣayaḥ kiṃ nu pravṛtteḥ kāraṇaṃ svataḥ || 423|| (pāṭhabhedaḥ - viduṣaḥ kiṃ)

vāsanānudayo bhogye vairāgyasya tadāvadhiḥ |

ahambhāvodayābhāvo bodhasya paramāvadhiḥ |

līnavṛttairanutpattirmaryādoparatestu sā || 424|| (pāṭhabhedaḥ - vṛttera)

brahmākāratayā sadā sthitatayā nirmuktabāhyārthadhī-

ranyāveditabhogyabhogakalano nidrāluvadbālavat |

svapnālokitalokavajjagadidaṃ paśyankvacillabdhadhī-

rāste kaścidanantapuṇyaphalabhugdhanyaḥ sa mānyo bhuvi || 425||

sthitaprajño yatirayaṃ yaḥ sadānandamaśnute |

brahmaṇyeva vilīnātmā nirvikāro viniṣkriyaḥ || 426||

brahmātmanoḥ śodhitayorekabhāvāvagāhinī |

nirvikalpā ca cinmātrā vṛttiḥ prajñeti kathyate |

susthitā'sau bhavedyasya sthitaprajñaḥ sa ucyate || 427||

yasya sthitā bhavetprajñā yasyānando nirantaraḥ |

prapañco vismṛtaprāyaḥ sa jīvanmukta iṣyate || 428||

līnadhīrapi jāgarti jāgraddharmavivarjitaḥ |

bodho nirvāsano yasya sa jīvanmukta iṣyate || 429||

śāntasaṃsārakalanaḥ kalāvānapi niṣkalaḥ |

yasya cittaṃ viniścintaṃ sa jīvanmukta iṣyate || 430|| (pāṭhabhedaḥ - yaḥ sacitto'pi niścittaḥ)

vartamāne'pi dehe'smiñchāyāvadanuvartini |

ahantāmamatā'bhāvo jīvanmuktasya lakṣaṇam || 431||

atītānanusandhānaṃ bhaviṣyadavicāraṇam |

audāsīnyamapi prāptaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam || 432|| (pāṭhabhedaḥ - prāpte)

guṇadoṣaviśiṣṭe'sminsvabhāvena vilakṣaṇe |

sarvatra samadarśitvaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam || 433||

iṣṭāniṣṭārthasamprāptau samadarśitayā''tmani |

ubhayatrāvikāritvaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam || 434||

brahmānandarasāsvādāsaktacittatayā yateḥ |

antarbahiravijñānaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam || 435||

dehendriyādau kartavye mamāhambhāvavarjitaḥ |

audāsīnyena yastiṣṭhetsa jīvanmuktalakṣaṇaḥ || 436|| (pāṭhabhedaḥ - sa jīvanmukta iṣyate)

vijñāta ātmano yasya brahmabhāvaḥ śruterbalāt |

bhavabandhavinirmuktaḥ sa jīvanmuktalakṣaṇaḥ || 437|| (pāṭhabhedaḥ - sa jīvanmukta iṣyate)

dehendriyeṣvahambhāva idambhāvastadanyake |

yasya no bhavataḥ kvāpi sa jīvanmukta iṣyate || 438||

jīveśobhayasaṃsārarūpadurvāsanojjhitā |

sā sarvadā bhavedyasya sa jīvanmukta iṣyate ||

na pratyagbrahmaṇorbhedaṃ kadāpi brahmasargayoḥ |

prajñayā yo vijāniti sa jīvanmuktalakṣaṇaḥ || 439|| (pāṭhabhedaḥ - sa jīvanmukta iṣyate)

sādhubhiḥ pūjyamāne'sminpīḍyamāne'pi durjanaiḥ |

samabhāvo bhavedyasya sa jīvanmuktalakṣaṇaḥ || 440|| (pāṭhabhedaḥ - sa jīvanmukta iṣyate)

yatra praviṣṭā viṣayāḥ pareritā

nadīpravāhā iva vārirāśau |

linanti sanmātratayā na vikriyāṃ

utpādayantyeṣa yatirvimuktaḥ || 441||

vijñātabrahmatattvasya yathāpūrvaṃ na saṃsṛtiḥ |

asti cenna sa vijñātabrahmabhāvo bahirmukhaḥ || 442||

prācīnavāsanāvegādasau saṃsaratīti cet |

na sadekatvavijñānānmandī bhavati vāsanā || 443||

atyantakāmukasyāpi vṛttiḥ kuṇṭhati mātari |

tathaiva brahmaṇi jñāte pūrṇānande manīṣiṇaḥ || 444||

nididhyāsanaśīlasya bāhyapratyaya īkṣyate |

bravīti śrutiretasya prārabdhaṃ phaladarśanāt || 445||

sukhādyanubhavo yāvattāvatprārabdhamiṣyate |

phalodayaḥ kriyāpūrvo niṣkriyo na hi kutracit || 446||

ahaṃ brahmeti vijñānātkalpakoṭiśatārjitam |

sañcitaṃ vilayaṃ yāti prabodhātsvapnakarmavat || 447||

yatkṛtaṃ svapnavelāyāṃ puṇyaṃ vā pāpamulbaṇam |

suptotthitasya kintatsyātsvargāya narakāya vā || 448||

svamasaṅgamudāsīnaṃ parijñāya nabho yathā |

na śliṣyati ca yatkiñcitkadācidbhāvikarmabhiḥ || 449|| (pāṭhabhedaḥ - śliṣyate yatiḥ kiñcit)

na nabho ghaṭayogena surāgandhena lipyate |

tathātmopādhiyogena taddharmairnaiva lipyate || 450||

jñānodayātpurārabdhaṃ karmajñānānna naśyati |

adatvā svaphalaṃ lakṣyamuddiśyotsṛṣṭabāṇavat || 451||

vyāghrabuddhyā vinirmukto bāṇaḥ paścāttu gomatau |

na tiṣṭhati chinatyeva lakṣyaṃ vegena nirbharam || 452||

prārabdhaṃ balavattaraṃ khalu vidāṃ bhogena tasya kṣayaḥ

samyagjñānahutāśanena vilayaḥ prāksañcitāgāminām |

brahmātmaikyamavekṣya tanmayatayā ye sarvadā saṃsthitāḥ

teṣāṃ tattritayaṃ nahi kvacidapi brahmaiva te nirguṇam || 453||

upādhitādātmyavihīnakevala-

brahmātmanaivātmani tiṣṭhato muneḥ |

prārabdhasadbhāvakathā na yuktā

svapnārthasambandhakatheva jāgrataḥ || 454||

na hi prabuddhaḥ pratibhāsadehe

dehopayoginyapi ca prapañce |

karotyahantāṃ mamatāmidantāṃ

kintu svayaṃ tiṣṭhati jāgareṇa || 455||

na tasya mithyārthasamarthanecchā

na saṅgrahastajjagato'pi dṛṣṭaḥ |

tatrānuvṛttiryadi cenmṛṣārthe

na nidrayā mukta itīṣyate dhruvam || 456||

tadvatpare brahmaṇi vartamānaḥ

sadātmanā tiṣṭhati nānyadīkṣate |

smṛtiryathā svapnavilokitārthe

tathā vidaḥ prāśanamocanādau || 457||

karmaṇā nirmito dehaḥ prārabdhaṃ tasya kalpyatām |

nānāderātmano yuktaṃ naivātmā karmanirmitaḥ || 458||

ajo nityaḥ śāśvata iti brūte śrutiramoghavāk | (pāṭhabhedaḥ - ajo nitya iti brūte śrutireṣā tvamoghavāk)

tadātmanā tiṣṭhato'sya kutaḥ prārabdhakalpanā || 459||

prārabdhaṃ sidhyati tadā yadā dehātmanā sthitiḥ |

dehātmabhāvo naiveṣṭaḥ prārabdhaṃ tyajyatāmataḥ || 460||

śarīrasyāpi prārabdhakalpanā bhrāntireva hi |

adhyastasya kutaḥ sattvamasatyasya kuto janiḥ | (pāṭhabhedaḥ - sattvamasattvasya)

ajātasya kuto nāśaḥ prārabdhamasataḥ kutaḥ || 461||

jñānenājñānakāryasya samūlasya layo yadi |

tiṣṭhatyayaṃ kathaṃ deha iti śaṅkāvato jaḍān || 462||

samādhātuṃ bāhyadṛṣṭyā prārabdhaṃ vadati śrutiḥ |

na tu dehādisatyatvabodhanāya vipaścitām |

yataḥ śruterabhiprāyaḥ paramārthaikagocaraḥ || 463||

paripūrṇamanādyantamaprameyamavikriyam |

ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 464||

sadghanaṃ cidghanaṃ nityamānandaghanamakriyam |

ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 465||

pratyagekarasaṃ pūrṇamanantaṃ sarvatomukham |

ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 466||

aheyamanupādeyamanādeyamanāśrayam | manādheyamanā

ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 467||

nirguṇaṃ niṣkalaṃ sūkṣmaṃ nirvikalpaṃ nirañjanam |

ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 468||

anirūpya svarūpaṃ yanmanovācāmagocaram |

ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 469||

satsamṛddhaṃ svataḥsiddhaṃ śuddhaṃ buddhamanīdṛśam |

ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 470||

nirastarāgā vinirastabhogāḥ (pāṭhabhedaḥ - nirapāstabhogāḥ)

śāntāḥ sudāntā yatayo mahāntaḥ |

vijñāya tattvaṃ parametadante

prāptāḥ parāṃ nirvṛtimātmayogāt || 471||

bhavānapīdaṃ paratattvamātmanaḥ

svarūpamānandaghanaṃ vicārya | (pāṭhabhedaḥ - nicāyya)

vidhūya mohaṃ svamanaḥprakalpitaṃ

muktaḥ kṛtārtho bhavatu prabuddhaḥ || 472||

samādhinā sādhuviniścalātmanā (pāṭhabhedaḥ - suniścalātmanā)

paśyātmatattvaṃ sphuṭabodhacakṣuṣā |

niḥsaṃśayaṃ samyagavekṣitaśce-

cchrutaḥ padārtho na punarvikalpyate || 473|| (pāṭhabhedaḥ - punarvikalpate)

svasyāvidyābandhasambandhamokṣā-

tsatyajñānānandarūpātmalabdhau |

śāstraṃ yuktirdeśikoktiḥ pramāṇaṃ

cāntaḥsiddhā svānubhūtiḥ pramāṇam || 474||

bandho mokṣaśca tṛptiśca cintā''rogyakṣudhādayaḥ |

svenaiva vedyā yajjñānaṃ pareṣāmānumānikam || 475||

taṭasthitā bodhayanti guravaḥ śrutayo yathā |

prajñayaiva taredvidvānīśvarānugṛhītayā || 476||

svānubhūtyā svayaṃ jñātvā svamātmānamakhaṇḍitam |

saṃsiddhaḥ sammukhaṃ tiṣṭhennirvikalpātmanā''tmani || 477|| (pāṭhabhedaḥ - susukhaṃ tiṣṭhen)

vedāntasiddhāntaniruktireṣā

brahmaiva jīvaḥ sakalaṃ jagacca |

akhaṇḍarūpasthitireva mokṣo

brahmādvitīye śrutayaḥ pramāṇam || 478|| (pāṭhabhedaḥ - brahmādvitīyaṃ)

iti guruvacanācchrutipramāṇāt

paramavagamya satattvamātmayuktyā |

praśamitakaraṇaḥ samāhitātmā

kvacidacalākṛtirātmaniṣṭhato'bhūt || 479|| (pāṭhabhedaḥ - ātmaniṣṭhito)

kiñcitkālaṃ samādhāya pare brahmaṇi mānasam | (pāṭhabhedaḥ - kañcitkālaṃ)

utthāya paramānandādidaṃ vacanamabravīt || 480|| (pāṭhabhedaḥ - vyutthāya)

buddhirvinaṣṭā galitā pravṛttiḥ

brahmātmanorekatayā'dhigatyā |

idaṃ na jāne'pyanidaṃ na jāne

kiṃ vā kiyadvā sukhamastyapāram || 481|| (pāṭhabhedaḥ - sukhamasya pāram)

vācā vaktumaśakyameva manasā mantuṃ na vā śakyate

svānandāmṛtapūrapūritaparabrahmāmbudhervaibhavam |

ambhorāśiviśīrṇavārṣikaśilābhāvaṃ bhajanme mano

yasyāṃśāṃśalave vilīnamadhunā''nandātmanā nirvṛtam || 482||

kva gataṃ kena vā nītaṃ kutra līnamidaṃ jagat |

adhunaiva mayā dṛṣṭaṃ nāsti kiṃ mahadadbhutam || 483||

kiṃ heyaṃ kimupādeyaṃ kimanyatkiṃ vilakṣaṇam |

akhaṇḍānandapīyūṣapūrṇe brahmamahārṇave || 484||

na kiñcidatra paśyāmi na śaṛṇomi na vedmyaham |

svātmanaiva sadānandarūpeṇāsmi vilakṣaṇaḥ || 485||

namo namaste gurave mahātmane

vimuktasaṅgāya saduttamāya |

nityādvayānandarasasvarūpiṇe

bhūmne sadā'pāradayāmbudhāmne || 486||

yatkaṭākṣaśaśisāndracandrikā-

pātadhūtabhavatāpajaśramaḥ |

prāptavānahamakhaṇḍavaibhavā-

nandamātmapadamakṣayaṃ kṣaṇāt || 487||

dhanyo'haṃ kṛtakṛtyo'haṃ vimukto'haṃ bhavagrahāt |

nityānandasvarūpo'haṃ pūrṇo'haṃ tvadanugrahāt || 488||

asaṅgo'hamanaṅgo'hamaliṅgo'hamabhaṅguraḥ |

praśānto'hamananto'hamamalo'haṃ cirantanaḥ || 489|| (pāṭhabhedaḥ - 'hamatānto'haṃ)

akartāhamabhoktāhamavikāro'hamakriyaḥ |

śuddhabodhasvarūpo'haṃ kevalo'haṃ sadāśivaḥ || 490||

draṣṭuḥ śroturvaktuḥ karturbhokturvibhinna evāham |

nityanirantaraniṣkriyaniḥsīmāsaṅgapūrṇabodhātmā || 491||

nāhamidaṃ nāhamado'pyubhayoravabhāsakaṃ paraṃ śuddham |

bāhyābhyantaraśūnyaṃ pūrṇaṃ brahmādvitīyamevāham || 492||

nirupamamanāditattvaṃ tvamahamidamada iti kalpanādūram |

nityānandaikarasaṃ satyaṃ brahmādvitīyamevāham || 493||

nārāyaṇo'haṃ narakāntako'haṃ

purāntako'haṃ puruṣo'hamīśaḥ |

akhaṇḍabodho'hamaśeṣasākṣī

nirīśvaro'haṃ nirahaṃ ca nirmamaḥ || 494||

sarveṣu bhūteṣvahameva saṃsthito

jñānātmanā'ntarbahirāśrayaḥ san |

bhoktā ca bhogyaṃ svayameva sarvaṃ

yadyatpṛthagdṛṣṭamidantayā purā || 495||

mayyakhaṇḍasukhāmbhodhau bahudhā viśvavīcayaḥ |

utpadyante vilīyante māyāmārutavibhramāt || 496||

sthulādibhāvā mayi kalpitā bhramā-

dāropitānusphuraṇena lokaiḥ |

kāle yathā kalpakavatsarāya-

ṇartvādayo niṣkalanirvikalpe || 497||

āropitaṃ nāśrayadūṣakaṃ bhavet

kadāpi mūḍhairatidoṣadūṣitaiḥ | mūḍhairmati

nārdrīkarotyūṣarabhūmibhāgaṃ

marīcikāvāri mahāpravāhaḥ || 498||

ākāśavallepavidūrago'haṃ (pāṭhabhedaḥ - ākāśavat kalpavi)

ādityavadbhāsyavilakṣaṇo'ham |

ahāryavannityaviniścalo'haṃ

ambhodhivatpāravivarjito'ham || 499||

na me dehena sambandho megheneva vihāyasaḥ |

ataḥ kuto me taddharmā jāgratsvapnasuṣuptayaḥ || 500||

upādhirāyāti sa eva gacchati

sa eva karmāṇi karoti bhuṅkte |

sa eva jīryan mriyate sadāhaṃ (pāṭhabhedaḥ - eva jīvan)

kulādrivanniścala eva saṃsthitaḥ || 501||

na me pravṛttirna ca me nivṛttiḥ

sadaikarūpasya niraṃśakasya |

ekātmako yo niviḍo nirantaro (pāṭhabhedaḥ - nibiḍo)

vyomeva pūrṇaḥ sa kathaṃ nu ceṣṭate || 502||

puṇyāni pāpāni nirindriyasya

niścetaso nirvikṛternirākṛteḥ |

kuto mamākhaṇḍasukhānubhūteḥ

brūte hyananvāgatamityapi śrutiḥ || 503||

chāyayā spṛṣṭamuṣṇaṃ vā śītaṃ vā suṣṭhu duḥṣṭhu vā |

na spṛśatyeva yatkiñcitpuruṣaṃ tadvilakṣaṇam || 504||

na sākṣiṇaṃ sākṣyadharmāḥ saṃspṛśanti vilakṣaṇam |

avikāramudāsīnaṃ gṛhadharmāḥ pradīpavat |

dehendriyamanodharmā naivātmānaṃ spṛśantyaho || 505|| ekṣtra

raveryathā karmaṇi sākṣibhāvo

vahneryathā dāhaniyāmakatvam | (pāṭhabhedaḥ - vā'yasi dāhakatvam)

rajjoryathā''ropitavastusaṅgaḥ

tathaiva kūṭasthacidātmano me || 506||

kartāpi vā kārayitāpi nāhaṃ

bhoktāpi vā bhojayitāpi nāham |

draṣṭāpi vā darśayitāpi nāhaṃ

so'haṃ svayañjyotiranīdṛgātmā || 507||

calatyupādhau pratibimbalaulya-

maupādhikaṃ mūḍhadhiyo nayanti |

svabimbabhūtaṃ ravivadviniṣkriyaṃ

kartāsmi bhoktāsmi hato'smi heti || 508||

jale vāpi sthale vāpi luṭhatveṣa jaḍātmakaḥ |

nāhaṃ vilipye taddharmairghaṭadharmairnabho yathā || 509||

kartṛtvabhoktṛtvakhalatvamattatā-

jaḍatvabaddhatvavimuktatādayaḥ |

buddhervikalpā na tu santi vastutaḥ

svasminpare brahmaṇi kevale'dvaye || 510||

santu vikārāḥ prakṛterdaśadhā śatadhā sahasradhā vāpi |

kiṃ me'saṅgacitastairna ghanaḥ kvacidambaraṃ spṛśati || 511|| (pāṭhabhedaḥ - taiḥ kiṃ me'saṅgaciterna hyambudaḍambaro'mbaraṃ)

avyaktādisthūlaparyantametat

viśvaṃ yatrābhāsamātraṃ pratītam |

vyomaprakhyaṃ sūkṣmamādyantahīnaṃ

brahmādvaitaṃ yattadevāhamasmi || 512||

sarvādhāraṃ sarvavastuprakāśaṃ

sarvākāraṃ sarvagaṃ sarvaśūnyam |

nityaṃ śuddhaṃ niścalaṃ nirvikalpaṃ (pāṭhabhedaḥ - niṣkalaṃ)

brahmādvaitaṃ yattadevāhamasmi || 513||

yatpratyastāśeṣamāyāviśeṣaṃ

pratyagrūpaṃ pratyayāgamyamānam |

satyajñānānantamānandarūpaṃ

brahmādvaitaṃ yattadevāhamasmi || 514||

niṣkriyo'smyavikāro'smi

niṣkalo'smi nirākṛtiḥ |

nirvikalpo'smi nityo'smi

nirālambo'smi nirdvayaḥ || 515||

sarvātmako'haṃ sarvo'haṃ sarvātīto'hamadvayaḥ |

kevalākhaṇḍabodho'hamānando'haṃ nirantaraḥ || 516||

svārājyasāmrājyavibhūtireṣā

bhavatkṛpāśrīmahimaprasādāt |

prāptā mayā śrīgurave mahātmane

namo namaste'stu punarnamo'stu || 517||

mahāsvapne māyākṛtajanijarāmṛtyugahane

bhramantaṃ kliśyantaṃ bahulataratāpairanudinam | (pāṭhabhedaḥ - ranukalam)

ahaṅkāravyāghravyathitamimamatyantakṛpayā

prabodhya prasvāpātparamavitavānmāmasi guro || 518||

namastasmai sadaikasmai kasmaicinmahase namaḥ | (pāṭhabhedaḥ - sadekasmai namaścinmahase muhuḥ)

yadetadviśvarūpeṇa rājate gururāja te || 519||

iti natamavalokya śiṣyavaryaṃ

samadhigatātmasukhaṃ prabuddhatattvam |

pramuditahṛdayaṃ sa deśikendraḥ (pāṭhabhedaḥ - hṛdayaḥ)

punaridamāha vacaḥ paraṃ mahātmā || 520||

brahmapratyayasantatirjagadato brahmaiva tatsarvataḥ (pāṭhabhedaḥ - satsarvataḥ)

paśyādhyātmadṛśā praśāntamanasā sarvāsvavasthāsvapi |

rūpādanyadavekṣitaṃ kimabhitaścakṣuṣmatāṃ dṛśyate (pāṭhabhedaḥ - vidyate)

tadvadbrahmavidaḥ sataḥ kimaparaṃ buddhervihārāspadam || 521||

kastāṃ parānandarasānubhūti-

mṛtsṛjya śūnyeṣu rameta vidvān | (pāṭhabhedaḥ - mutsṛjya

candre mahāhlādini dīpyamāne)

citrendumālokayituṃ ka icchet || 522||

asatpadārthānubhavena kiñcin

na hyasti tṛptirna ca duḥkhahāniḥ |

tadadvayānandarasānubhūtyā

tṛptaḥ sukhaṃ tiṣṭha sadātmaniṣṭhayā || 523||

svameva sarvathā paśyanmanyamānaḥ svamadvayam | (pāṭhabhedaḥ - sarvataḥ)

svānandamanubhuñjānaḥ kālaṃ naya mahāmate || 524||

akhaṇḍabodhātmani nirvikalpe

vikalpanaṃ vyomni puraprakalpanam |

tadadvayānandamayātmanā sadā

śāntiṃ parāmetya bhajasva maunam || 525||

tūṣṇīmavasthā paramopaśāntiḥ

buddherasatkalpavikalpahetoḥ |

brahmātmano brahmavido mahātmano

yatrādvayānandasukhaṃ nirantaram || 526||

nāsti nirvāsanānmaunātparaṃ sukhakṛduttamam |

vijñātātmasvarūpasya svānandarasapāyinaḥ || 527||

gacchaṃstiṣṭhannupaviśañchayāno vā'nyathāpi vā |

yathecchayā vasedvidvānātmārāmaḥ sadā muniḥ || 528||

na deśakālāsanadigyamādi-

lakṣyādyapekṣā'pratibaddhavṛtteḥ | (pāṭhabhedaḥ - pratibaddha

saṃsiddhatattvasya mahātmano'sti)

svavedane kā niyamādyavasthā || 529||

ghaṭo'yamiti vijñātuṃ niyamaḥ ko'nvavekṣate | (pāṭhabhedaḥ - apekṣyate)

vinā pramāṇasuṣṭhutvaṃ yasminsati padārthadhīḥ || 530||

ayamātmā nityasiddhaḥ pramāṇe sati bhāsate |

na deśaṃ nāpi vā kālaṃ na śuddhiṃ vāpyapekṣate || 531||

devadatto'hamityetadvijñānaṃ nirapekṣakam |

tadvadbrahmavido'pyasya brahmāhamiti vedanam || 532||

bhānuneva jagatsarvaṃ bhāsate yasya tejasā |

anātmakamasattucchaṃ kiṃ nu tasyāvabhāsakam || 533||

vedaśāstrapurāṇāni bhūtāni sakalānyapi |

yenārthavanti taṃ kinnu vijñātāraṃ prakāśayet || 534||

eṣa svayañjyotiranantaśaktiḥ

ātmā'prameyaḥ sakalānubhūtiḥ |

yameva vijñāya vimuktabandho

jayatyayaṃ brahmaviduttamottamaḥ || 535||

na khidyate no viṣayaiḥ pramodate

na sajjate nāpi virajyate ca |

svasminsadā krīḍati nandati svayaṃ

nirantarānandarasena tṛptaḥ || 536||

kṣudhāṃ dehavyathāṃ tyaktvā bālaḥ krīḍati vastuniḥ | (pāṭhabhedaḥ - vastuni)

tathaiva vidvān ramate nirmamo nirahaṃ sukhī || 537||

cintāśūnyamadainyabhaikṣamaśanaṃ pānaṃ saridvāriṣu

svātantryeṇa niraṅkuśā sthitirabhīrnidrā śmaśāne vane |

vastraṃ kṣālanaśoṣaṇādirahitaṃ digvāstu śayyā mahī

sañcāro nigamāntavīthiṣu vidāṃ krīḍā pare brahmaṇi || 538||

vimānamālambya śarīrametad

bhunaktyaśeṣānviṣayānupasthitān |

parecchayā bālavadātmavettā

yo'vyaktaliṅgo'nanuṣaktabāhyaḥ || 539||

digambaro vāpi ca sāmbaro vā

tvagambaro vāpi cidambarasthaḥ |

unmattavadvāpi ca bālavadvā

piśācavadvāpi caratyavanyām || 540||

kāmānniṣkāmarūpī saṃścaratyekacaro muniḥ | (pāṭhabhedaḥ - kāmānnī kāmarūpī)

svātmanaiva sadā tuṣṭaḥ svayaṃ sarvātmanā sthitaḥ || 541||

kvacinmūḍho vidvān kvacidapi mahārājavibhavaḥ

kvacidbhrāntaḥ saumyaḥ kvacidajagarācārakalitaḥ |

kvacitpātrībhūtaḥ kvacidavamataḥ kvāpyaviditaḥ

caratyevaṃ prājñaḥ satataparamānandasukhitaḥ || 542||

nirdhano'pi sadā tuṣṭo'pyasahāyo mahābalaḥ |

nityatṛpto'pyabhuñjāno'pyasamaḥ samadarśanaḥ || 543||

api kurvannakurvāṇaścābhoktā phalabhogyapi |

śarīryapyaśarīryeṣa paricchinno'pi sarvagaḥ || 544||

aśarīraṃ sadā santamimaṃ brahmavidaṃ kvacit |

priyāpriye na spṛśatastathaiva ca śubhāśubhe || 545||

sthūlādisambandhavato'bhimāninaḥ

sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca śubhāśubhe ca |

vidhvastabandhasya sadātmano muneḥ

kutaḥ śubhaṃ vā'pyaśubhaṃ phalaṃ vā || 546||

tamasā grastavadbhānādagrasto'pi ravirjanaiḥ |

grasta ityucyate bhrāntyāṃ hyajñātvā vastulakṣaṇam || 547|| (pāṭhabhedaḥ - bhrāntyā)

tadvaddehādibandhebhyo vimuktaṃ brahmavittamam |

paśyanti dehivanmūḍhāḥ śarīrābhāsadarśanāt || 548||

ahirnirlvayanīṃ vāyaṃ muktvā dehaṃ tu tiṣṭhati | (pāṭhabhedaḥ - ahini)

itastataścālyamāno yatkiñcitprāṇavāyunā || 549||

strotasā nīyate dāru yathā nimnonnatasthalam |

daivena nīyate deho yathākālopabhuktiṣu || 550||

prārabdhakarmaparikalpitavāsanābhiḥ

saṃsārivaccarati bhuktiṣu muktadehaḥ |

siddhaḥ svayaṃ vasati sākṣivadatra tūṣṇīṃ

cakrasya mūlamiva kalpavikalpaśūnyaḥ || 551||

naivendriyāṇi viṣayeṣu niyuṅkta eṣa

naivāpayuṅkta upadarśanalakṣaṇasthaḥ |

naiva kriyāphalamapīṣadavekṣate sa (pāṭhabhedaḥ - apīṣadapekṣate saḥ)

svānandasāndrarasapānasumattacittaḥ || 552||

lakṣyālakṣyagatiṃ tyaktvā yastiṣṭhetkevalātmanā |

śiva eva svayaṃ sākṣādayaṃ brahmaviduttamaḥ || 553||

jīvanneva sadā muktaḥ kṛtārtho brahmavittamaḥ |

upādhināśādbrahmaiva san brahmāpyeti nirdvayam || 554||

śailūṣo veṣasadbhāvābhāvayośca yathā pumān |

tathaiva brahmavicchreṣṭhaḥ sadā brahmaiva nāparaḥ || 555||

yatra kvāpi viśīrṇaṃ satparṇamiva tarorvapuḥ patatāt | (pāṭhabhedaḥ - viśīrṇaṃ parṇamiva)

brahmībhūtasya yateḥ prāgeva taccidagninā dagdham || 556||

sadātmani brahmaṇi tiṣṭhato muneḥ

pūrṇā'dvayānandamayātmanā sadā |

na deśakālādyucitapratīkṣā

tvaṅmāṃsaviṭpiṇḍavisarjanāya || 557||

dehasya mokṣo no mokṣo na daṇḍasya kamaṇḍaloḥ |

avidyāhṛdayagranthimokṣo mokṣo yatastataḥ || 558||

kulyāyāmatha nadyāṃ vā śivakṣetre'pi catvare |

parṇaṃ patati cettena taroḥ kiṃ nu śubhāśubham || 559||

patrasya puṣpasya phalasya nāśavad-

dehendriyaprāṇadhiyāṃ vināśaḥ |

naivātmanaḥ svasya sadātmakasyā-

nandākṛtervṛkṣavadasti caiṣaḥ || 560|| (pāṭhabhedaḥ - vadāsta eṣaḥ)

prajñānaghana ityātmalakṣaṇaṃ satyasūcakam |

anūdyaupādhikasyaiva kathayanti vināśanam || 561||

avināśī vā are'yamātmeti śrutirātmanaḥ |

prabravītyavināśitvaṃ vinaśyatsu vikāriṣu || 562||

pāṣāṇavṛkṣatṛṇadhānyakaḍaṅkarādyā (pāṭhabhedaḥ - kaṭāmbarādyā)

dagdhā bhavanti hi mṛdeva yathā tathaiva |

dehendriyāsumana ādi samastadṛśyaṃ

jñānāgnidagdhamupayāti parātmabhāvam || 563||

vilakṣaṇaṃ yathā dhvāntaṃ līyate bhānutejasi |

tathaiva sakalaṃ dṛśyaṃ brahmaṇi pravilīyate || 564||

ghaṭe naṣṭe yathā vyoma vyomaiva bhavati sphuṭam |

tathaivopādhivilaye brahmaiva brahmavitsvayam || 565||

kṣīraṃ kṣīre yathā kṣiptaṃ tailaṃ taile jalaṃ jale |

saṃyuktamekatāṃ yāti tathā''tmanyātmavinmuniḥ || 566||

evaṃ videhakaivalyaṃ sanmātratvamakhaṇḍitam |

brahmabhāvaṃ prapadyaiṣa yatirnāvartate punaḥ || 567||

sadātmaikatvavijñānadagdhāvidyādivarṣmaṇaḥ |

amuṣya brahmabhūtatvād brahmaṇaḥ kuta udbhavaḥ || 568||

māyāklṛptau bandhamokṣau na staḥ svātmani vastutaḥ |

yathā rajjau niṣkriyāyāṃ sarpābhāsavinirgamau || 569||

āvṛteḥ sadasattvābhyāṃ vaktavye bandhamokṣaṇe |

nāvṛtirbrahmaṇaḥ kācidanyābhāvādanāvṛtam |

yadyastyadvaitahāniḥ syād dvaitaṃ no sahate śrutiḥ || 570||

bandhañca mokṣañca mṛṣaiva mūḍhā

buddherguṇaṃ vastuni kalpayanti |

dṛgāvṛtiṃ meghakṛtāṃ yathā ravau

yato'dvayā'saṅgacidetadakṣaram || 571|| (pāṭhabhedaḥ - cidekamakṣaram)

astīti pratyayo yaśca yaśca nāstīti vastuni |

buddhereva guṇāvetau na tu nityasya vastunaḥ || 572||

atastau māyayā klṛptau bandhamokṣau na cātmani |

niṣkale niṣkriye śānte niravadye nirañjane |

advitīye pare tattve vyomavatkalpanā kutaḥ || 573||

na nirodho na cotpattirna baddho na ca sādhakaḥ |

na mumukṣurna vai mukta ityeṣā paramārthatā || 574||

sakalanigamacūḍāsvāntasiddhāntarūpaṃ

paramidamatiguhyaṃ darśitaṃ te mayādya |

apagatakalidoṣaṃ kāmanirmuktabuddhiṃ (pāṭhabhedaḥ - buddhiḥ)

svasutavadasakṛttvāṃ bhāvayitvā mumukṣum || 575||

iti śrutvā gurorvākyaṃ praśrayeṇa kṛtānatiḥ |

sa tena samanujñāto yayau nirmuktabandhanaḥ || 576||

gurureva sadānandasindhau nirmagnamānasaḥ | (pāṭhabhedaḥ - gurureṣa)

pāvayanvasudhāṃ sarvāṃ vicacāra nirantaraḥ || 577||

ityācāryasya śiṣyasya saṃvādenātmalakṣaṇam |

nirūpitaṃ mumukṣūṇāṃ sukhabodhopapattaye || 578||

hitamidamupadeśamādriyantāṃ

vihitanirastasamastacittadoṣāḥ |

bhavasukhaviratāḥ praśāntacittāḥ (pāṭhabhedaḥ - sukhavimukhāḥ)

śrutirasikā yatayo mumukṣavo ye || 579||

saṃsārādhvani tāpabhānukiraṇaprodbhūtadāhavyathā-

khinnānāṃ jalakāṅkṣayā marubhuvi bhrāntyā paribhrāmyatām |

atyāsannasudhāmbudhiṃ sukhakaraṃ brahmādvayaṃ darśaya-

tyeṣā śaṅkarabhāratī vijayate nirvāṇasandāyinī || 580||

|| iti śaṅkarācāryaviracitaṃ vivekacūḍāmaṇiḥ ||

|| oṃ tatsat ||