Vidura Niti - Udyoga Parvam, Adhyayah 39

ॐ

വിദുര നീതി - ഉദ്യോഗ പര്വമ്, അധ്യായഃ 39

Vyasa Malayalam

॥ ഇതി ശ്രീമഹാഭാരതേ ഉദ്യോഗപര്വണി പ്രജാഗരപര്വണി

വിദുരവാക്യേ ഏകോനചത്വാരിംശോഽധ്യായഃ ॥

ധൃതരാഷ്ട്ര ഉവാച ।

അനീശ്വരോഽയം പുരുഷോ ഭവാഭവേ

സൂത്രപ്രോതാ ദാരുമയീവ യോഷാ ।

ധാത്രാ ഹി ദിഷ്ടസ്യ വശേ കിലായം

തസ്മാദ്വദ ത്വം ശ്രവണേ ഘൃതോഽഹമ് ॥ 1॥

വിദുര ഉവാച ।

അപ്രാപ്തകാലം വചനം ബൃഹസ്പതിരപി ബ്രുവന് ।

ലഭതേ ബുദ്ധ്യവജ്ഞാനമവമാനം ച ഭാരത ॥ 2॥

പ്രിയോ ഭവതി ദാനേന പ്രിയവാദേന ചാപരഃ ।

മന്ത്രം മൂലബലേനാന്യോ യഃ പ്രിയഃ പ്രിയ ഏവ സഃ ॥ 3॥

ദ്വേഷ്യോ ന സാധുര്ഭവതി ന മേധാവീ ന പണ്ഡിതഃ ।

പ്രിയേ ശുഭാനി കര്മാണി ദ്വേഷ്യേ പാപാനി ഭാരത ॥ 4॥

ന സ ക്ഷയോ മഹാരാജ യഃ ക്ഷയോ വൃദ്ധിമാവഹേത് ।

ക്ഷയഃ സ ത്വിഹ മന്തവ്യോ യം ലബ്ധ്വാ ബഹു നാശയേത് ॥ 5॥

സമൃദ്ധാ ഗുണതഃ കേ ചിദ്ഭവന്തി ധനതോഽപരേ ।

ധനവൃദ്ധാന്ഗുണൈര്ഹീനാന്ധൃതരാഷ്ട്ര വിവര്ജയേത് ॥ 6॥

ധൃതരാഷ്ട്ര ഉവാച ।

സര്വം ത്വമായതീ യുക്തം ഭാഷസേ പ്രാജ്ഞസമ്മതമ് ।

ന ചോത്സഹേ സുതം ത്യക്തും യതോ ധര്മസ്തതോ ജയഃ ॥ 7॥

വിദുര ഉവാച ।

സ്വഭാവഗുണസമ്പന്നോ ന ജാതു വിനയാന്വിതഃ ।

സുസൂക്ഷ്മമപി ഭൂതാനാമുപമര്ദം പ്രയോക്ഷ്യതേ ॥ 8॥

പരാപവാദ നിരതാഃ പരദുഃഖോദയേഷു ച ।

പരസ്പരവിരോധേ ച യതന്തേ സതതോഥിതാഃ ॥ 9॥

സ ദോഷം ദര്ശനം യേഷാം സംവാസേ സുമഹദ്ഭയമ് ।

അര്ഥാദാനേ മഹാന്ദോഷഃ പ്രദാനേ ച മഹദ്ഭയമ് ॥ 10॥

യേ പാപാ ഇതി വിഖ്യാതാഃ സംവാസേ പരിഗര്ഹിതാഃ ।

യുക്താശ്ചാന്യൈര്മഹാദോഷൈര്യേ നരാസ്താന്വിവര്ജയേത് ॥ 11॥

നിവര്തമാനേ സൌഹാര്ദേ പ്രീതിര്നീചേ പ്രണശ്യതി ।

യാ ചൈവ ഫലനിര്വൃത്തിഃ സൌഹൃദേ ചൈവ യത്സുഖമ് ॥ 12॥

യതതേ ചാപവാദായ യത്നമാരഭതേ ക്ഷയേ ।

അല്പേഽപ്യപകൃതേ മോഹാന്ന ശാന്തിമുപഗച്ഛതി ॥ 13॥

താദൃശൈഃ സങ്ഗതം നീചൈര്നൃശംസൈരകൃതാത്മഭിഃ ।

നിശാമ്യ നിപുണം ബുദ്ധ്യാ വിദ്വാന്ദൂരാദ്വിവര്ജയേത് ॥ 14॥

യോ ജ്ഞാതിമനുഗൃഹ്ണാതി ദരിദ്രം ദീനമാതുരമ് ।

സപുത്രപശുഭിര്വൃദ്ധിം യശശ്ചാവ്യയമശ്നുതേ ॥ 15॥

ജ്ഞാതയോ വര്ധനീയാസ്തൈര്യ ഇച്ഛന്ത്യാത്മനഃ ശുഭമ് ।

കുലവൃദ്ധിം ച രാജേന്ദ്ര തസ്മാത്സാധു സമാചര ॥ 16॥

ശ്രേയസാ യോക്ഷ്യസേ രാജന്കുര്വാണോ ജ്ഞാതിസത്ക്രിയാമ് ।

വിഗുണാ ഹ്യപി സംരക്ഷ്യാ ജ്ഞാതയോ ഭരതര്ഷഭ ॥ 17॥

കിം പുനര്ഗുണവന്തസ്തേ ത്വത്പ്രസാദാഭികാങ്ക്ഷിണഃ ।

പ്രസാദം കുരു ദീനാനാം പാണ്ഡവാനാം വിശാം പതേ ॥ 18॥

ദീയന്താം ഗ്രാമകാഃ കേ ചിത്തേഷാം വൃത്ത്യര്ഥമീശ്വര ।

ഏവം ലോകേ യശഃപ്രാപ്തോ ഭവിഷ്യത്സി നരാധിപ ॥ 19॥

വൃദ്ധേന ഹി ത്വയാ കാര്യം പുത്രാണാം താത രക്ഷണമ് ।

മയാ ചാപി ഹിതം വാച്യം വിദ്ധി മാം ത്വദ്ധിതൈഷിണമ് ॥ 20॥

ജ്ഞാതിഭിര്വിഗ്രഹസ്താത ന കര്തവ്യോ ഭവാര്ഥിനാ ।

സുഖാനി സഹ ഭോജ്യാനി ജ്ഞാതിഭിര്ഭരതര്ഷഭ ॥ 21॥

സമ്ഭോജനം സങ്കഥനം സമ്പ്രീതിശ് ച പരസ്പരമ് ।

ജ്ഞാതിഭിഃ സഹ കാര്യാണി ന വിരോധഃ കഥം ചന ॥ 22॥

ജ്ഞാതയസ്താരയന്തീഹ ജ്ഞാതയോ മജ്ജയന്തി ച ।

സുവൃത്താസ്താരയന്തീഹ ദുര്വൃത്താ മജ്ജയന്തി ച ॥ 23॥

സുവൃത്തോ ഭവ രാജേന്ദ്ര പാണ്ഡവാന്പ്രതി മാനദ ।

അധര്ഷണീയഃ ശത്രൂണാം തൈര്വൃതസ്ത്വം ഭവിഷ്യസി ॥ 24॥

ശ്രീമന്തം ജ്ഞാതിമാസാദ്യ യോ ജ്ഞാതിരവസീദതി ।

ദിഗ്ധഹസ്തം മൃഗ ഇവ സ ഏനസ്തസ്യ വിന്ദതി ॥ 25॥

പശ്ചാദപി നരശ്രേഷ്ഠ തവ താപോ ഭവിഷ്യതി ।

താന്വാ ഹതാന്സുതാന്വാപി ശ്രുത്വാ തദനുചിന്തയ ॥ 26॥

യേന ഖട്വാം സമാരൂഢഃ പരിതപ്യേത കര്മണാ ।

ആദാവേവ ന തത്കുര്യാദധ്രുവേ ജീവിതേ സതി ॥ 27॥

ന കശ്ചിന്നാപനയതേ പുമാനന്യത്ര ഭാര്ഗവാത് ।

ശേഷസമ്പ്രതിപത്തിസ്തു ബുദ്ധിമത്സ്വേവ തിഷ്ഠതി ॥ 28॥

ദുര്യോധനേന യദ്യേതത്പാപം തേഷു പുരാ കൃതമ് ।

ത്വയാ തത്കുലവൃദ്ധേന പ്രത്യാനേയം നരേശ്വര ॥ 29॥

താംസ്ത്വം പദേ പ്രതിഷ്ഠാപ്യ ലോകേ വിഗതകല്മഷഃ ।

ഭവിഷ്യസി നരശ്രേഷ്ഠ പൂജനീയോ മനീഷിണാമ് ॥ 30॥

സുവ്യാഹൃതാനി ധീരാണാം ഫലതഃ പ്രവിചിന്ത്യ യഃ ।

അധ്യവസ്യതി കാര്യേഷു ചിരം യശസി തിഷ്ഠതി ॥ 31॥

അവൃത്തിം വിനയോ ഹന്തി ഹന്ത്യനര്ഥം പരാക്രമഃ ।

ഹന്തി നിത്യം ക്ഷമാ ക്രോധമാചാരോ ഹന്ത്യലക്ഷണമ് ॥ 32॥

പരിച്ഛദേന ക്ഷത്രേണ വേശ്മനാ പരിചര്യയാ ।

പരീക്ഷേത കുലം രാജന്ഭോജനാച്ഛാദനേന ച ॥ 33॥

യയോശ്ചിത്തേന വാ ചിത്തം നൈഭൃതം നൈഭൃതേന വാ ।

സമേതി പ്രജ്ഞയാ പ്രജ്ഞാ തയോര്മൈത്രീ ന ജീര്യതേ ॥ 34॥

ദുര്ബുദ്ധിമകൃതപ്രജ്ഞം ഛന്നം കൂപം തൃണൈരിവ ।

വിവര്ജയീത മേധാവീ തസ്മിന്മൈത്രീ പ്രണശ്യതി ॥ 35॥

അവലിപ്തേഷു മൂര്ഖേഷു രൌദ്രസാഹസികേഷു ച ।

തഥൈവാപേത ധര്മേഷു ന മൈത്രീമാചരേദ്ബുധഃ ॥ 36॥

കൃതജ്ഞം ധാര്മികം സത്യമക്ഷുദ്രം ദൃഢഭക്തികമ് ।

ജിതേന്ദ്രിയം സ്ഥിതം സ്ഥിത്യാം മിത്രമത്യാഗി ചേഷ്യതേ ॥ 37॥

ഇന്ദ്രിയാണാമനുത്സര്ഗോ മൃത്യുനാ ന വിശിഷ്യതേ ।

അത്യര്ഥം പുനരുത്സര്ഗഃ സാദയേദ്ദൈവതാന്യപി ॥ 38॥

മാര്ദവം സര്വഭൂതാനാമനസൂയാ ക്ഷമാ ധൃതിഃ ।

ആയുഷ്യാണി ബുധാഃ പ്രാഹുര്മിത്രാണാം ചാവിമാനനാ ॥ 39॥

അപനീതം സുനീതേന യോഽര്ഥം പ്രത്യാനിനീഷതേ ।

മതിമാസ്ഥായ സുദൃഢാം തദകാപുരുഷ വ്രതമ് ॥ 40॥

ആയത്യാം പ്രതികാരജ്ഞസ്തദാത്വേ ദൃഢനിശ്ചയഃ ।

അതീതേ കാര്യശേഷജ്ഞോ നരോഽര്ഥൈര്ന പ്രഹീയതേ ॥ 41॥

കര്മണാ മനസാ വാചാ യദഭീക്ഷ്ണം നിഷേവതേ ।

തദേവാപഹരത്യേനം തസ്മാത്കല്യാണമാചരേത് ॥ 42॥

മങ്ഗലാലമ്ഭനം യോഗഃ ശ്രുതമുത്ഥാനമാര്ജവമ് ।

ഭൂതിമേതാനി കുര്വന്തി സതാം ചാഭീക്ഷ്ണ ദര്ശനമ് ॥ 43॥

അനിര്വേദഃ ശ്രിയോ മൂലം ദുഃഖനാശേ സുഖസ്യ ച ।

മഹാന്ഭവത്യനിര്വിണ്ണഃ സുഖം ചാത്യന്തമശ്നുതേ ॥ 44॥

നാതഃ ശ്രീമത്തരം കിം ചിദന്യത്പഥ്യതമം തഥാ ।

പ്രഭ വിഷ്ണോര്യഥാ താത ക്ഷമാ സര്വത്ര സര്വദാ ॥ 45॥

ക്ഷമേദശക്തഃ സര്വസ്യ ശക്തിമാന്ധര്മകാരണാത് ।

അര്ഥാനര്ഥൌ സമൌ യസ്യ തസ്യ നിത്യം ക്ഷമാ ഹിതാ ॥ 46॥

യത്സുഖം സേവമാനോഽപി ധര്മാര്ഥാഭ്യാം ന ഹീയതേ ।

കാമം തദുപസേവേത ന മൂഢ വ്രതമാചരേത് ॥ 47॥

ദുഃഖാര്തേഷു പ്രമത്തേഷു നാസ്തികേഷ്വലസേഷു ച ।

ന ശ്രീര്വസത്യദാന്തേഷു യേ ചോത്സാഹ വിവര്ജിതാഃ ॥ 48॥

ആര്ജവേന നരം യുക്തമാര്ജവാത്സവ്യപത്രപമ് ।

അശക്തിമന്തം മന്യന്തോ ധര്ഷയന്തി കുബുദ്ധയഃ ॥ 49॥

അത്യാര്യമതിദാതാരമതിശൂരമതിവ്രതമ് ।

പ്രജ്ഞാഭിമാനിനം ചൈവ ശ്രീര്ഭയാന്നോപസര്പതി ॥ 50॥

അഗ്നിഹോത്രഫലാ വേദാഃ ശീലവൃത്തഫലം ശ്രുതമ് ।

രതിപുത്ര ഫലാ ദാരാ ദത്തഭുക്ത ഫലം ധനമ് ॥ 51॥

അധര്മോപാര്ജിതൈരര്ഥൈര്യഃ കരോത്യൌര്ധ്വ ദേഹികമ് ।

ന സ തസ്യ ഫലം പ്രേത്യ ഭുങ്ക്തേഽര്ഥസ്യ ദുരാഗമാത് ॥ 52॥

കാനാര വനദുര്ഗേഷു കൃച്ഛ്രാസ്വാപത്സു സമ്ഭ്രമേ ।

ഉദ്യതേഷു ച ശസ്ത്രേഷു നാസ്തി ശേഷവതാം ഭയമ് ॥ 53॥

ഉത്ഥാനം സംയമോ ദാക്ഷ്യമപ്രമാദോ ധൃതിഃ സ്മൃതിഃ ।

സമീക്ഷ്യ ച സമാരമ്ഭോ വിദ്ധി മൂലം ഭവസ്യ തത് ॥ 54॥

തപോബലം താപസാനാം ബ്രഹ്മ ബ്രഹ്മവിദാം ബലമ് ।

ഹിംസാ ബലമസാധൂനാം ക്ഷമാഗുണവതാം ബലമ് ॥ 55॥

അഷ്ടൌ താന്യവ്രതഘ്നാനി ആപോ മൂലം ഫലം പയഃ ।

ഹവിര്ബ്രാഹ്മണ കാമ്യാ ച ഗുരോര്വചനമൌഷധമ് ॥ 56॥

ന തത്പരസ്യ സന്ദധ്യാത്പ്രതികൂലം യദാത്മനഃ ।

സങ്ഗ്രഹേണൈഷ ധര്മഃ സ്യാത്കാമാദന്യഃ പ്രവര്തതേ ॥ 57॥

അക്രോധേന ജയേത്ക്രോധമസാധും സാധുനാ ജയേത് ।

ജയേത്കദര്യം ദാനേന ജയേത്സത്യേന ചാനൃതമ് ॥ 58॥

സ്ത്രീ ധൂര്തകേഽലസേ ഭീരൌ ചണ്ഡേ പുരുഷമാനിനി ।

ചൌരേ കൃതഘ്നേ വിശ്വാസോ ന കാര്യോ ന ച നാസ്തികേ ॥ 59॥

അഭിവാദനശീലസ്യ നിത്യം വൃദ്ധോപസേവിനഃ ।

ചത്വാരി സമ്പ്രവര്ധന്തേ കീര്തിരായുര്യശോബലമ് ॥ 60॥

അതിക്ലേശേന യേഽര്ഥാഃ സ്യുര്ധര്മസ്യാതിക്രമേണ ച ।

അരേര്വാ പ്രണിപാതേന മാ സ്മ തേഷു മനഃ കൃഥാഃ ॥ 61॥

അവിദ്യഃ പുരുഷഃ ശോച്യഃ ശോച്യം മിഥുനമപ്രജമ് ।

നിരാഹാരാഃ പ്രജാഃ ശോച്യാഃ ശോച്യം രാഷ്ട്രമരാജകമ് ॥ 62॥

അധ്വാ ജരാ ദേഹവതാം പര്വതാനാം ജലം ജരാ ।

അസമ്ഭോഗോ ജരാ സ്ത്രീണാം വാക്ഷല്യം മനസോ ജരാ ॥ 63॥

അനാമ്നായ മലാ വേദാ ബ്രാഹ്മണസ്യാവ്രതം മലമ് ।

കൌതൂഹലമലാ സാധ്വീ വിപ്രവാസ മലാഃ സ്ത്രിയഃ ॥ 64॥

സുവര്ണസ്യ മലം രൂപ്യം രൂപ്യസ്യാപി മലം ത്രപു ।

ജ്ഞേയം ത്രപു മലം സീസം സീസസ്യാപി മലം മലമ് ॥ 65॥

ന സ്വപ്നേന ജയേന്നിദ്രാം ന കാമേന സ്ത്രിയം ജയേത് ।

നേന്ധനേന ജയേദഗ്നിം ന പാനേന സുരാം ജയേത് ॥ 66॥

യസ്യ ദാനജിതം മിത്രമമിത്രാ യുധി നിര്ജിതാഃ ।

അന്നപാനജിതാ ദാരാഃ സഫലം തസ്യ ജീവിതമ് ॥ 67॥

സഹസ്രിണോഽപി ജീവന്തി ജീവന്തി ശതിനസ്തഥാ ।

ധൃതരാഷ്ട്രം വിമുഞ്ചേച്ഛാം ന കഥം ചിന്ന ജീവ്യതേ ॥ 68॥

യത്പൃഥിവ്യാം വ്രീഹി യവം ഹിരണ്യം പശവഃ സ്ത്രിയഃ ।

നാലമേകസ്യ തത്സര്വമിതി പശ്യന്ന മുഹ്യതി ॥ 69॥

രാജന്ഭൂയോ ബ്രവീമി ത്വാം പുത്രേഷു സമമാചര ।

സമതാ യദി തേ രാജന്സ്വേഷു പാണ്ഡുസുതേഷു ച ॥ 70॥

॥ ഇതി ശ്രീമഹാഭാരതേ ഉദ്യോഗപര്വണി പ്രജാഗരപര്വണി

വിദുരവാക്യേ ഏകോനചത്വാരിംശോഽധ്യായഃ ॥ 39॥

Roman (IAST) Transliteration

|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi

viduravākye ekonacatvāriṃśo'dhyāyaḥ ||

dhṛtarāṣṭra uvāca |

anīśvaro'yaṃ puruṣo bhavābhave

sūtraprotā dārumayīva yoṣā |

dhātrā hi diṣṭasya vaśe kilāyaṃ

tasmādvada tvaṃ śravaṇe ghṛto'ham || 1||

vidura uvāca |

aprāptakālaṃ vacanaṃ bṛhaspatirapi bruvan |

labhate buddhyavajñānamavamānaṃ ca bhārata || 2||

priyo bhavati dānena priyavādena cāparaḥ |

mantraṃ mūlabalenānyo yaḥ priyaḥ priya eva saḥ || 3||

dveṣyo na sādhurbhavati na medhāvī na paṇḍitaḥ |

priye śubhāni karmāṇi dveṣye pāpāni bhārata || 4||

na sa kṣayo mahārāja yaḥ kṣayo vṛddhimāvahet |

kṣayaḥ sa tviha mantavyo yaṃ labdhvā bahu nāśayet || 5||

samṛddhā guṇataḥ ke cidbhavanti dhanato'pare |

dhanavṛddhānguṇairhīnāndhṛtarāṣṭra vivarjayet || 6||

dhṛtarāṣṭra uvāca |

sarvaṃ tvamāyatī yuktaṃ bhāṣase prājñasammatam |

na cotsahe sutaṃ tyaktuṃ yato dharmastato jayaḥ || 7||

vidura uvāca |

svabhāvaguṇasampanno na jātu vinayānvitaḥ |

susūkṣmamapi bhūtānāmupamardaṃ prayokṣyate || 8||

parāpavāda niratāḥ paraduḥkhodayeṣu ca |

parasparavirodhe ca yatante satatothitāḥ || 9||

sa doṣaṃ darśanaṃ yeṣāṃ saṃvāse sumahadbhayam |

arthādāne mahāndoṣaḥ pradāne ca mahadbhayam || 10||

ye pāpā iti vikhyātāḥ saṃvāse parigarhitāḥ |

yuktāścānyairmahādoṣairye narāstānvivarjayet || 11||

nivartamāne sauhārde prītirnīce praṇaśyati |

yā caiva phalanirvṛttiḥ sauhṛde caiva yatsukham || 12||

yatate cāpavādāya yatnamārabhate kṣaye |

alpe'pyapakṛte mohānna śāntimupagacchati || 13||

tādṛśaiḥ saṅgataṃ nīcairnṛśaṃsairakṛtātmabhiḥ |

niśāmya nipuṇaṃ buddhyā vidvāndūrādvivarjayet || 14||

yo jñātimanugṛhṇāti daridraṃ dīnamāturam |

saputrapaśubhirvṛddhiṃ yaśaścāvyayamaśnute || 15||

jñātayo vardhanīyāstairya icchantyātmanaḥ śubham |

kulavṛddhiṃ ca rājendra tasmātsādhu samācara || 16||

śreyasā yokṣyase rājankurvāṇo jñātisatkriyām |

viguṇā hyapi saṃrakṣyā jñātayo bharatarṣabha || 17||

kiṃ punarguṇavantaste tvatprasādābhikāṅkṣiṇaḥ |

prasādaṃ kuru dīnānāṃ pāṇḍavānāṃ viśāṃ pate || 18||

dīyantāṃ grāmakāḥ ke citteṣāṃ vṛttyarthamīśvara |

evaṃ loke yaśaḥprāpto bhaviṣyatsi narādhipa || 19||

vṛddhena hi tvayā kāryaṃ putrāṇāṃ tāta rakṣaṇam |

mayā cāpi hitaṃ vācyaṃ viddhi māṃ tvaddhitaiṣiṇam || 20||

jñātibhirvigrahastāta na kartavyo bhavārthinā |

sukhāni saha bhojyāni jñātibhirbharatarṣabha || 21||

sambhojanaṃ saṅkathanaṃ samprītiś ca parasparam |

jñātibhiḥ saha kāryāṇi na virodhaḥ kathaṃ cana || 22||

jñātayastārayantīha jñātayo majjayanti ca |

suvṛttāstārayantīha durvṛttā majjayanti ca || 23||

suvṛtto bhava rājendra pāṇḍavānprati mānada |

adharṣaṇīyaḥ śatrūṇāṃ tairvṛtastvaṃ bhaviṣyasi || 24||

śrīmantaṃ jñātimāsādya yo jñātiravasīdati |

digdhahastaṃ mṛga iva sa enastasya vindati || 25||

paścādapi naraśreṣṭha tava tāpo bhaviṣyati |

tānvā hatānsutānvāpi śrutvā tadanucintaya || 26||

yena khaṭvāṃ samārūḍhaḥ paritapyeta karmaṇā |

ādāveva na tatkuryādadhruve jīvite sati || 27||

na kaścinnāpanayate pumānanyatra bhārgavāt |

śeṣasampratipattistu buddhimatsveva tiṣṭhati || 28||

duryodhanena yadyetatpāpaṃ teṣu purā kṛtam |

tvayā tatkulavṛddhena pratyāneyaṃ nareśvara || 29||

tāṃstvaṃ pade pratiṣṭhāpya loke vigatakalmaṣaḥ |

bhaviṣyasi naraśreṣṭha pūjanīyo manīṣiṇām || 30||

suvyāhṛtāni dhīrāṇāṃ phalataḥ pravicintya yaḥ |

adhyavasyati kāryeṣu ciraṃ yaśasi tiṣṭhati || 31||

avṛttiṃ vinayo hanti hantyanarthaṃ parākramaḥ |

hanti nityaṃ kṣamā krodhamācāro hantyalakṣaṇam || 32||

paricchadena kṣatreṇa veśmanā paricaryayā |

parīkṣeta kulaṃ rājanbhojanācchādanena ca || 33||

yayościttena vā cittaṃ naibhṛtaṃ naibhṛtena vā |

sameti prajñayā prajñā tayormaitrī na jīryate || 34||

durbuddhimakṛtaprajñaṃ channaṃ kūpaṃ tṛṇairiva |

vivarjayīta medhāvī tasminmaitrī praṇaśyati || 35||

avalipteṣu mūrkheṣu raudrasāhasikeṣu ca |

tathaivāpeta dharmeṣu na maitrīmācaredbudhaḥ || 36||

kṛtajñaṃ dhārmikaṃ satyamakṣudraṃ dṛḍhabhaktikam |

jitendriyaṃ sthitaṃ sthityāṃ mitramatyāgi ceṣyate || 37||

indriyāṇāmanutsargo mṛtyunā na viśiṣyate |

atyarthaṃ punarutsargaḥ sādayeddaivatānyapi || 38||

mārdavaṃ sarvabhūtānāmanasūyā kṣamā dhṛtiḥ |

āyuṣyāṇi budhāḥ prāhurmitrāṇāṃ cāvimānanā || 39||

apanītaṃ sunītena yo'rthaṃ pratyāninīṣate |

matimāsthāya sudṛḍhāṃ tadakāpuruṣa vratam || 40||

āyatyāṃ pratikārajñastadātve dṛḍhaniścayaḥ |

atīte kāryaśeṣajño naro'rthairna prahīyate || 41||

karmaṇā manasā vācā yadabhīkṣṇaṃ niṣevate |

tadevāpaharatyenaṃ tasmātkalyāṇamācaret || 42||

maṅgalālambhanaṃ yogaḥ śrutamutthānamārjavam |

bhūtimetāni kurvanti satāṃ cābhīkṣṇa darśanam || 43||

anirvedaḥ śriyo mūlaṃ duḥkhanāśe sukhasya ca |

mahānbhavatyanirviṇṇaḥ sukhaṃ cātyantamaśnute || 44||

nātaḥ śrīmattaraṃ kiṃ cidanyatpathyatamaṃ tathā |

prabha viṣṇoryathā tāta kṣamā sarvatra sarvadā || 45||

kṣamedaśaktaḥ sarvasya śaktimāndharmakāraṇāt |

arthānarthau samau yasya tasya nityaṃ kṣamā hitā || 46||

yatsukhaṃ sevamāno'pi dharmārthābhyāṃ na hīyate |

kāmaṃ tadupaseveta na mūḍha vratamācaret || 47||

duḥkhārteṣu pramatteṣu nāstikeṣvalaseṣu ca |

na śrīrvasatyadānteṣu ye cotsāha vivarjitāḥ || 48||

ārjavena naraṃ yuktamārjavātsavyapatrapam |

aśaktimantaṃ manyanto dharṣayanti kubuddhayaḥ || 49||

atyāryamatidātāramatiśūramativratam |

prajñābhimāninaṃ caiva śrīrbhayānnopasarpati || 50||

agnihotraphalā vedāḥ śīlavṛttaphalaṃ śrutam |

ratiputra phalā dārā dattabhukta phalaṃ dhanam || 51||

adharmopārjitairarthairyaḥ karotyaurdhva dehikam |

na sa tasya phalaṃ pretya bhuṅkte'rthasya durāgamāt || 52||

kānāra vanadurgeṣu kṛcchrāsvāpatsu sambhrame |

udyateṣu ca śastreṣu nāsti śeṣavatāṃ bhayam || 53||

utthānaṃ saṃyamo dākṣyamapramādo dhṛtiḥ smṛtiḥ |

samīkṣya ca samārambho viddhi mūlaṃ bhavasya tat || 54||

tapobalaṃ tāpasānāṃ brahma brahmavidāṃ balam |

hiṃsā balamasādhūnāṃ kṣamāguṇavatāṃ balam || 55||

aṣṭau tānyavrataghnāni āpo mūlaṃ phalaṃ payaḥ |

havirbrāhmaṇa kāmyā ca gurorvacanamauṣadham || 56||

na tatparasya sandadhyātpratikūlaṃ yadātmanaḥ |

saṅgraheṇaiṣa dharmaḥ syātkāmādanyaḥ pravartate || 57||

akrodhena jayetkrodhamasādhuṃ sādhunā jayet |

jayetkadaryaṃ dānena jayetsatyena cānṛtam || 58||

strī dhūrtake'lase bhīrau caṇḍe puruṣamānini |

caure kṛtaghne viśvāso na kāryo na ca nāstike || 59||

abhivādanaśīlasya nityaṃ vṛddhopasevinaḥ |

catvāri sampravardhante kīrtirāyuryaśobalam || 60||

atikleśena ye'rthāḥ syurdharmasyātikrameṇa ca |

arervā praṇipātena mā sma teṣu manaḥ kṛthāḥ || 61||

avidyaḥ puruṣaḥ śocyaḥ śocyaṃ mithunamaprajam |

nirāhārāḥ prajāḥ śocyāḥ śocyaṃ rāṣṭramarājakam || 62||

adhvā jarā dehavatāṃ parvatānāṃ jalaṃ jarā |

asambhogo jarā strīṇāṃ vākṣalyaṃ manaso jarā || 63||

anāmnāya malā vedā brāhmaṇasyāvrataṃ malam |

kautūhalamalā sādhvī vipravāsa malāḥ striyaḥ || 64||

suvarṇasya malaṃ rūpyaṃ rūpyasyāpi malaṃ trapu |

jñeyaṃ trapu malaṃ sīsaṃ sīsasyāpi malaṃ malam || 65||

na svapnena jayennidrāṃ na kāmena striyaṃ jayet |

nendhanena jayedagniṃ na pānena surāṃ jayet || 66||

yasya dānajitaṃ mitramamitrā yudhi nirjitāḥ |

annapānajitā dārāḥ saphalaṃ tasya jīvitam || 67||

sahasriṇo'pi jīvanti jīvanti śatinastathā |

dhṛtarāṣṭraṃ vimuñcecchāṃ na kathaṃ cinna jīvyate || 68||

yatpṛthivyāṃ vrīhi yavaṃ hiraṇyaṃ paśavaḥ striyaḥ |

nālamekasya tatsarvamiti paśyanna muhyati || 69||

rājanbhūyo bravīmi tvāṃ putreṣu samamācara |

samatā yadi te rājansveṣu pāṇḍusuteṣu ca || 70||

|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi

viduravākye ekonacatvāriṃśo'dhyāyaḥ || 39||