Vidura Niti - Udyoga Parvam, Adhyayah 37

ॐ

വിദുര നീതി - ഉദ്യോഗ പര്വമ്, അധ്യായഃ 37

Vyasa Malayalam

॥ ഇതി ശ്രീമഹാഭാരതേ ഉദ്യോഗപര്വണി പ്രജാഗരപര്വണി

വിദുരവാക്യേ സപ്തത്രിംശോഽധ്യായഃ ॥

വിദുര ഉവാച ।

സപ്തദശേമാന്രാജേന്ദ്ര മനുഃ സ്വായമ്ഭുവോഽബ്രവീത് ।

വൈചിത്രവീര്യ പുരുഷാനാകാശം മുഷ്ടിഭിര്ഘ്നതഃ ॥ 1॥

താനേവിന്ദ്രസ്യ ഹി ധനുരനാമ്യം നമതോഽബ്രവീത് ।

അഥോ മരീചിനഃ പാദാനനാമ്യാന്നമതസ്തഥാ ॥ 2॥

യശ്ചാശിഷ്യം ശാസതി യശ് ച കുപ്യതേ

യശ്ചാതിവേലം ഭജതേ ദ്വിഷന്തമ് ।

സ്ത്രിയശ്ച യോഽരക്ഷതി ഭദ്രമസ്തു തേ

യശ്ചായാച്യം യാചതി യശ് ച കത്ഥതേ ॥ 3॥

യശ്ചാഭിജാതഃ പ്രകരോത്യകാര്യം

യശ്ചാബലോ ബലിനാ നിത്യവൈരീ ।

അശ്രദ്ദധാനായ ച യോ ബ്രവീതി

യശ്ചാകാമ്യം കാമയതേ നരേന്ദ്ര ॥ 4॥

വധ്വാ ഹാസം ശ്വശുരോ യശ് ച മന്യതേ

വധ്വാ വസന്നുത യോ മാനകാമഃ ।

പരക്ഷേത്രേ നിര്വപതി യശ്ച ബീജം

സ്ത്രിയം ച യഃ പരിവദതേഽതിവേലമ് ॥ 5॥

യശ്ചൈവ ലബ്ധ്വാ ന സ്മരാമീത്യുവാച

ദത്ത്വാ ച യഃ കത്ഥതി യാച്യമാനഃ ।

യശ്ചാസതഃ സാന്ത്വമുപാസതീഹ

ഏതേഽനുയാന്ത്യനിലം പാശഹസ്താഃ ॥ 6॥

യസ്മിന്യഥാ വര്തതേ യോ മനുഷ്യസ്

തസ്മിംസ്തഥാ വര്തിതവ്യം സ ധര്മഃ ।

മായാചാരോ മായയാ വര്തിതവ്യഃ

സാധ്വാചാരഃ സാധുനാ പ്രത്യുദേയഃ ॥ 7॥

ധൃതരാഷ്ട്ര ഉവാച ।

ശതായുരുക്തഃ പുരുഷഃ സര്വവേദേഷു വൈ യദാ ।

നാപ്നോത്യഥ ച തത്സര്വമായുഃ കേനേഹ ഹേതുനാ ॥ 8॥

വിദുര ഉവാച ।

അതിവാദോഽതിമാനശ്ച തഥാത്യാഗോ നരാധിപഃ ।

ക്രോധശ്ചാതിവിവിത്സാ ച മിത്രദ്രോഹശ്ച താനി ഷട് ॥ 9॥

ഏത ഏവാസയസ്തീക്ഷ്ണാഃ കൃന്തന്ത്യായൂംഷി ദേഹിനാമ് ।

ഏതാനി മാനവാന്ഘ്നന്തി ന മൃത്യുര്ഭദ്രമസ്തു തേ ॥ 10॥

വിശ്വസ്തസ്യൈതി യോ ദാരാന്യശ്ചാപി ഗുരു തക്പഗഃ ।

വൃഷലീ പതിര്ദ്വിജോ യശ്ച പാനപശ്ചൈവ ഭാരത ॥ 11॥

ശരണാഗതഹാ ചൈവ സര്വേ ബ്രഹ്മഹണൈഃ സമാഃ ।

ഏതൈഃ സമേത്യ കര്തവ്യം പ്രായശ്ചിത്തമിതി ശ്രുതിഃ ॥ 12॥

ഗൃഹീ വദാന്യോഽനപവിദ്ധ വാക്യഃ

ശേഷാന്ന ഭോകാപ്യവിഹിംസകശ് ച ।

നാനര്ഥകൃത്ത്യക്തകലിഃ കൃതജ്ഞഃ

സത്യോ മൃദുഃ സ്വര്ഗമുപൈതി വിദ്വാന് ॥ 13॥

സുലഭാഃ പുരുഷാ രാജന്സതതം പ്രിയവാദിനഃ ।

അപ്രിയസ്യ തു പഥ്യസ്യ വക്താ ശ്രോതാ ച ദുര്ലഭഃ ॥ 14॥

യോ ഹി ധര്മം വ്യപാശ്രിത്യ ഹിത്വാ ഭര്തുഃ പ്രിയാപ്രിയേ ।

അപ്രിയാണ്യാഹ പഥ്യാനി തേന രാജാ സഹായവാന് ॥ 15॥

ത്യജേത്കുലാര്ഥേ പുരുഷം ഗ്രാമസ്യാര്ഥേ കുലം ത്യജേത് ।

ഗ്രാമം ജനപദസ്യാര്ഥേ ആത്മാര്ഥേ പൃഥിവീം ത്യജേത് ॥ 16॥

ആപദര്ഥം ധനം രക്ഷേദ്ദാരാന്രക്ഷേദ്ധനൈരപി ।

ആത്മാനം സതതം രക്ഷേദ്ദാരൈരപി ധനൈരപി ॥ 17॥

ഉക്തം മയാ ദ്യൂതകാലേഽപി രാജന്

നൈവം യുക്തം വചനം പ്രാതിപീയ ।

തദൌഷധം പഥ്യമിവാതുരസ്യ

ന രോചതേ തവ വൈചിത്ര വീര്യ ॥ 18॥

കാകൈരിമാംശ്ചിത്രബര്ഹാന്മയൂരാന്

പരാജൈഷ്ഠാഃ പാണ്ഡവാന്ധാര്തരാഷ്ട്രൈഃ ।

ഹിത്വാ സിംഹാന്ക്രോഷ്ടു കാന്ഗൂഹമാനഃ

പ്രാപ്തേ കാലേ ശോചിതാ ത്വം നരേന്ദ്ര ॥ 19॥

യസ്താത ന ക്രുധ്യതി സര്വകാലം

ഭൃത്യസ്യ ഭക്തസ്യ ഹിതേ രതസ്യ ।

തസ്മിന്ഭൃത്യാ ഭര്തരി വിശ്വസന്തി

ന ചൈനമാപത്സു പരിത്യജന്തി ॥ 20॥

ന ഭൃത്യാനാം വൃത്തി സംരോധനേന

ബാഹ്യം ജനം സഞ്ജിഘൃക്ഷേദപൂര്വമ് ।

ത്യജന്തി ഹ്യേനമുചിതാവരുദ്ധാഃ

സ്നിഗ്ധാ ഹ്യമാത്യാഃ പരിഹീനഭോഗാഃ ॥ 21॥

കൃത്യാനി പൂര്വം പരിസങ്ഖ്യായ സര്വാണ്യ്

ആയവ്യയാവനുരൂപാം ച വൃത്തിമ് ।

സങ്ഗൃഹ്ണീയാദനുരൂപാന്സഹായാന്

സഹായസാധ്യാനി ഹി ദുഷ്കരാണി ॥ 22॥

അഭിപ്രായം യോ വിദിത്വാ തു ഭര്തുഃ

സര്വാണി കാര്യാണി കരോത്യതന്ദ്രീഃ ।

വക്താ ഹിതാനാമനുരക്ത ആര്യഃ

ശക്തിജ്ഞ ആത്മേവ ഹി സോഽനുകമ്പ്യഃ ॥ 23॥

വാക്യം തു യോ നാദ്രിയതേഽനുശിഷ്ടഃ

പ്രത്യാഹ യശ്ചാപി നിയുജ്യമാനഃ ।

പ്രജ്ഞാഭിമാനീ പ്രതികൂലവാദീ

ത്യാജ്യഃ സ താദൃക്ത്വരയൈവ ഭൃത്യഃ ॥ 24॥

അസ്തബ്ധമക്ലീബമദീര്ഘസൂത്രം

സാനുക്രോശം ശ്ലക്ഷ്ണമഹാര്യമന്യൈഃ ।

അരോഗ ജാതീയമുദാരവാക്യം

ദൂതം വദന്ത്യഷ്ട ഗുണോപപന്നമ് ॥ 25॥

ന വിശ്വാസാജ്ജാതു പരസ്യ ഗേഹം

ഗച്ഛേന്നരശ്ചേതയാനോ വികാലേ ।

ന ചത്വരേ നിശി തിഷ്ഠേന്നിഗൂഢോ

ന രാജന്യാം യോഷിതം പ്രാര്ഥയീത ॥ 26॥

ന നിഹ്നവം സത്ര ഗതസ്യ ഗച്ഛേത്

സംസൃഷ്ട മന്ത്രസ്യ കുസങ്ഗതസ്യ ।

ന ച ബ്രൂയാന്നാശ്വസാമി ത്വയീതി

സ കാരണം വ്യപദേശം തു കുര്യാത് ॥ 27॥

ഘൃണീ രാജാ പുംശ്ചലീ രാജഭൃത്യഃ

പുത്രോ ഭ്രാതാ വിധവാ ബാല പുത്രാ ।

സേനാ ജീവീ ചോദ്ധൃത ഭക്ത ഏവ

വ്യവഹാരേ വൈ വര്ജനീയാഃ സ്യുരേതേ ॥ 28॥

ഗുണാ ദശ സ്നാനശീലം ഭജന്തേ

ബലം രൂപം സ്വരവര്ണപ്രശുദ്ധിഃ ।

സ്പര്ശശ്ച ഗന്ധശ്ച വിശുദ്ധതാ ച

ശ്രീഃ സൌകുമാര്യം പ്രവരാശ്ച നാര്യഃ ॥ 29॥

ഗുണാശ്ച ഷണ്മിതഭുക്തം ഭജന്തേ

ആരോഗ്യമായുശ്ച സുഖം ബലം ച ।

അനാവിലം ചാസ്യ ഭവേദപത്യം

ന ചൈനമാദ്യൂന ഇതി ക്ഷിപന്തി ॥ 30॥

അകര്മ ശീലം ച മഹാശനം ച

ലോകദ്വിഷ്ടം ബഹു മായം നൃശംസമ് ।

അദേശകാലജ്ഞമനിഷ്ട വേഷമ്

ഏതാന്ഗൃഹേ ന പ്രതിവാസയീത ॥ 31॥

കദര്യമാക്രോശകമശ്രുതം ച

വരാക സമ്ഭൂതമമാന്യ മാനിനമ് ।

നിഷ്ഠൂരിണം കൃതവൈരം കൃതഘ്നമ്

ഏതാന്ഭൃതാര്തോഽപി ന ജാതു യാചേത് ॥ 32॥

സങ്ക്ലിഷ്ടകര്മാണമതിപ്രവാദം

നിത്യാനൃതം ചാദൃഢ ഭക്തികം ച ।

വികൃഷ്ടരാഗം ബഹുമാനിനം ചാപ്യ്

ഏതാന്ന സേവേത നരാധമാന്ഷട് ॥ 33॥

സഹായബന്ധനാ ഹ്യര്ഥാഃ സഹായാശ്ചാര്ഥബന്ധനാഃ ।

അന്യോന്യബന്ധനാവേതൌ വിനാന്യോന്യം ന സിധ്യതഃ ॥ 34॥

ഉത്പാദ്യ പുത്രാനനൃണാംശ്ച കൃത്വാ

വൃത്തിം ച തേഭ്യോഽനുവിധായ കാം ചിത് ।

സ്ഥാനേ കുമാരീഃ പ്രതിപാദ്യ സര്വാ

അരണ്യസംസ്ഥോ മുനിവദ്ബുഭൂഷേത് ॥ 35॥

ഹിതം യത്സര്വഭൂതാനാമാത്മനശ്ച സുഖാവഹമ് ।

തത്കുര്യാദീശ്വരോ ഹ്യേതന്മൂലം ധര്മാര്ഥസിദ്ധയേ ॥ 36॥

ബുദ്ധിഃ പ്രഭാവസ്തേജശ്ച സത്ത്വമുത്ഥാനമേവ ച ।

വ്യവസായശ്ച യസ്യ സ്യാത്തസ്യാവൃത്തി ഭയം കുതഃ ॥ 37॥

പശ്യ ദോഷാന്പാണ്ഡവൈര്വിഗ്രഹേ ത്വം

യത്ര വ്യഥേരന്നപി ദേവാഃ സ ശക്രാഃ ।

പുത്രൈര്വൈരം നിത്യമുദ്വിഗ്നവാസോ

യശഃ പ്രണാശോ ദ്വിഷതാം ച ഹര്ഷഃ ॥ 38॥

ഭീഷ്മസ്യ കോപസ്തവ ചേന്ദ്ര കല്പ

ദ്രോണസ്യ രാജ്ഞശ്ച യുധിഷ്ഠിരസ്യ ।

ഉത്സാദയേല്ലോകമിമം പ്രവൃദ്ധഃ

ശ്വേതോ ഗ്രഹസ്തിര്യഗിവാപതന്ഖേ ॥ 39॥

തവ പുത്രശതം ചൈവ കര്ണഃ പഞ്ച ച പാണ്ഡവാഃ ।

പൃഥിവീമനുശാസേയുരഖിലാം സാഗരാമ്ബരാമ് ॥ 40॥

ധാര്തരാഷ്ട്രാ വനം രാജന്വ്യാഘ്രാഃ പാണ്ഡുസുതാ മതാഃ ।

മാ വനം ഛിന്ധി സ വ്യാഘ്രം മാ വ്യാഘ്രാന്നീനശോ വനാത് ॥ 41॥

ന സ്യാദ്വനമൃതേ വ്യാഘ്രാന്വ്യാഘ്രാ ന സ്യുരൃതേ വനമ് ।

വനം ഹി രക്ഷ്യതേ വ്യാഘ്രൈര്വ്യാഘ്രാന്രക്ഷതി കാനനമ് ॥ 42॥

ന തഥേച്ഛന്ത്യകല്യാണാഃ പരേഷാം വേദിതും ഗുണാന് ।

യഥൈഷാം ജ്ഞാതുമിച്ഛന്തി നൈര്ഗുണ്യം പാപചേതസഃ ॥ 43॥

അര്ഥസിദ്ധിം പരാമിച്ഛന്ധര്മമേവാദിതശ് ചരേത് ।

ന ഹി ധര്മാദപൈത്യര്ഥഃ സ്വര്ഗലോകാദിവാമൃതമ് ॥ 44॥

യസ്യാത്മാ വിരതഃ പാപാത്കല്യാണേ ച നിവേശിതഃ ।

തേന സര്വമിദം ബുദ്ധം പ്രകൃതിര്വികൃതിര്ശ്ച യാ ॥ 45॥

യോ ധര്മമര്ഥം കാമം ച യഥാകാലം നിഷേവതേ ।

ധര്മാര്ഥകാമസംയോഗം യോഽമുത്രേഹ ച വിന്ദതി ॥ 46॥

സന്നിയച്ഛതി യോ വേഗമുത്ഥിതം ക്രോധഹര്ഷയോഃ ।

സ ശ്രിയോ ഭാജനം രാജന്യശ്ചാപത്സു ന മുഹ്യതി ॥ 47॥

ബലം പഞ്ച വിധം നിത്യം പുരുഷാണാം നിബോധ മേ ।

യത്തു ബാഹുബലം നാമ കനിഷ്ഠം ബലമുച്യതേ ॥ 48॥

അമാത്യലാഭോ ഭദ്രം തേ ദ്വിതീയം ബലമുച്യതേ ।

ധനലാഭസ്തൃതീയം തു ബലമാഹുര്ജിഗീഷവഃ ॥ 49॥

യത്ത്വസ്യ സഹജം രാജന്പിതൃപൈതാമഹം ബലമ് ।

അഭിജാത ബലം നാമ തച്ചതുര്ഥം ബലം സ്മൃതമ് ॥ 50॥

യേന ത്വേതാനി സര്വാണി സങ്ഗൃഹീതാനി ഭാരത ।

യദ്ബലാനാം ബലം ശ്രേഷ്ഠം തത്പ്രജ്ഞാ ബലമുച്യതേ ॥ 51॥

മഹതേ യോഽപകാരായ നരസ്യ പ്രഭവേന്നരഃ ।

തേന വൈരം സമാസജ്യ ദൂരസ്ഥോഽസ്മീതി നാശ്വസേത് ॥ 52॥

സ്ത്രീഷു രാജസു സര്പേഷു സ്വാധ്യായേ ശത്രുസേവിഷു ।

ഭോഗേ ചായുഷി വിശ്വാസം കഃ പ്രാജ്ഞഃ കര്തുമര്ഹതി ॥ 53॥

പ്രജ്ഞാ ശരേണാഭിഹതസ്യ ജന്തോശ്

ചികിത്സകാഃ സന്തി ന ചൌഷധാനി ।

ന ഹോമമന്ത്രാ ന ച മങ്ഗലാനി

നാഥര്വണാ നാപ്യഗദാഃ സുസിദ്ധാഃ ॥ 54॥

സര്പശ്ചാഗ്നിശ്ച സിംഹശ്ച കുലപുത്രശ്ച ഭാരത ।

നാവജ്ഞേയാ മനുഷ്യേണ സര്വേ തേ ഹ്യതിതേജസഃ ॥ 55॥

അഗ്നിസ്തേജോ മഹല്ലോകേ ഗൂഢസ്തിഷ്ഠതി ദാരുഷു ।

ന ചോപയുങ്ക്തേ തദ്ദാരു യാവന്നോ ദീപ്യതേ പരൈഃ ॥ 56॥

സ ഏവ ഖലു ദാരുഭ്യോ യദാ നിര്മഥ്യ ദീപ്യതേ ।

തദാ തച്ച വനം ചാന്യന്നിര്ദഹത്യാശു തേജസാ ॥ 57॥

ഏവമേവ കുലേ ജാതാഃ പാവകോപമ തേജസഃ ।

ക്ഷമാവന്തോ നിരാകാരാഃ കാഷ്ഠേഽഗ്നിരിവ ശേരതേ ॥ 58॥

ലതാ ധര്മാ ത്വം സപുത്രഃ ശാലാഃ പാണ്ഡുസുതാ മതാഃ ।

ന ലതാ വര്ധതേ ജാതു മഹാദ്രുമമനാശ്രിതാ ॥ 59॥

വനം രാജംസ്ത്വം സപുത്രോഽമ്ബികേയ

സിംഹാന്വനേ പാണ്ഡവാംസ്താത വിദ്ധി ।

സിംഹൈര്വിഹീനം ഹി വനം വിനശ്യേത്

സിംഹാ വിനശ്യേയുരൃതേ വനേന ॥ 60॥

॥ ഇതി ശ്രീമഹാഭാരതേ ഉദ്യോഗപര്വണി പ്രജാഗരപര്വണി

വിദുരവാക്യേ സപ്തത്രിംശോഽധ്യായഃ ॥ 37॥

Roman (IAST) Transliteration

|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi

viduravākye saptatriṃśo'dhyāyaḥ ||

vidura uvāca |

saptadaśemānrājendra manuḥ svāyambhuvo'bravīt |

vaicitravīrya puruṣānākāśaṃ muṣṭibhirghnataḥ || 1||

tānevindrasya hi dhanuranāmyaṃ namato'bravīt |

atho marīcinaḥ pādānanāmyānnamatastathā || 2||

yaścāśiṣyaṃ śāsati yaś ca kupyate

yaścātivelaṃ bhajate dviṣantam |

striyaśca yo'rakṣati bhadramastu te

yaścāyācyaṃ yācati yaś ca katthate || 3||

yaścābhijātaḥ prakarotyakāryaṃ

yaścābalo balinā nityavairī |

aśraddadhānāya ca yo bravīti

yaścākāmyaṃ kāmayate narendra || 4||

vadhvā hāsaṃ śvaśuro yaś ca manyate

vadhvā vasannuta yo mānakāmaḥ |

parakṣetre nirvapati yaśca bījaṃ

striyaṃ ca yaḥ parivadate'tivelam || 5||

yaścaiva labdhvā na smarāmītyuvāca

dattvā ca yaḥ katthati yācyamānaḥ |

yaścāsataḥ sāntvamupāsatīha

ete'nuyāntyanilaṃ pāśahastāḥ || 6||

yasminyathā vartate yo manuṣyas

tasmiṃstathā vartitavyaṃ sa dharmaḥ |

māyācāro māyayā vartitavyaḥ

sādhvācāraḥ sādhunā pratyudeyaḥ || 7||

dhṛtarāṣṭra uvāca |

śatāyuruktaḥ puruṣaḥ sarvavedeṣu vai yadā |

nāpnotyatha ca tatsarvamāyuḥ keneha hetunā || 8||

vidura uvāca |

ativādo'timānaśca tathātyāgo narādhipaḥ |

krodhaścātivivitsā ca mitradrohaśca tāni ṣaṭ || 9||

eta evāsayastīkṣṇāḥ kṛntantyāyūṃṣi dehinām |

etāni mānavānghnanti na mṛtyurbhadramastu te || 10||

viśvastasyaiti yo dārānyaścāpi guru takpagaḥ |

vṛṣalī patirdvijo yaśca pānapaścaiva bhārata || 11||

śaraṇāgatahā caiva sarve brahmahaṇaiḥ samāḥ |

etaiḥ sametya kartavyaṃ prāyaścittamiti śrutiḥ || 12||

gṛhī vadānyo'napaviddha vākyaḥ

śeṣānna bhokāpyavihiṃsakaś ca |

nānarthakṛttyaktakaliḥ kṛtajñaḥ

satyo mṛduḥ svargamupaiti vidvān || 13||

sulabhāḥ puruṣā rājansatataṃ priyavādinaḥ |

apriyasya tu pathyasya vaktā śrotā ca durlabhaḥ || 14||

yo hi dharmaṃ vyapāśritya hitvā bhartuḥ priyāpriye |

apriyāṇyāha pathyāni tena rājā sahāyavān || 15||

tyajetkulārthe puruṣaṃ grāmasyārthe kulaṃ tyajet |

grāmaṃ janapadasyārthe ātmārthe pṛthivīṃ tyajet || 16||

āpadarthaṃ dhanaṃ rakṣeddārānrakṣeddhanairapi |

ātmānaṃ satataṃ rakṣeddārairapi dhanairapi || 17||

uktaṃ mayā dyūtakāle'pi rājan

naivaṃ yuktaṃ vacanaṃ prātipīya |

tadauṣadhaṃ pathyamivāturasya

na rocate tava vaicitra vīrya || 18||

kākairimāṃścitrabarhānmayūrān

parājaiṣṭhāḥ pāṇḍavāndhārtarāṣṭraiḥ |

hitvā siṃhānkroṣṭu kāngūhamānaḥ

prāpte kāle śocitā tvaṃ narendra || 19||

yastāta na krudhyati sarvakālaṃ

bhṛtyasya bhaktasya hite ratasya |

tasminbhṛtyā bhartari viśvasanti

na cainamāpatsu parityajanti || 20||

na bhṛtyānāṃ vṛtti saṃrodhanena

bāhyaṃ janaṃ sañjighṛkṣedapūrvam |

tyajanti hyenamucitāvaruddhāḥ

snigdhā hyamātyāḥ parihīnabhogāḥ || 21||

kṛtyāni pūrvaṃ parisaṅkhyāya sarvāṇy

āyavyayāvanurūpāṃ ca vṛttim |

saṅgṛhṇīyādanurūpānsahāyān

sahāyasādhyāni hi duṣkarāṇi || 22||

abhiprāyaṃ yo viditvā tu bhartuḥ

sarvāṇi kāryāṇi karotyatandrīḥ |

vaktā hitānāmanurakta āryaḥ

śaktijña ātmeva hi so'nukampyaḥ || 23||

vākyaṃ tu yo nādriyate'nuśiṣṭaḥ

pratyāha yaścāpi niyujyamānaḥ |

prajñābhimānī pratikūlavādī

tyājyaḥ sa tādṛktvarayaiva bhṛtyaḥ || 24||

astabdhamaklībamadīrghasūtraṃ

sānukrośaṃ ślakṣṇamahāryamanyaiḥ |

aroga jātīyamudāravākyaṃ

dūtaṃ vadantyaṣṭa guṇopapannam || 25||

na viśvāsājjātu parasya gehaṃ

gacchennaraścetayāno vikāle |

na catvare niśi tiṣṭhennigūḍho

na rājanyāṃ yoṣitaṃ prārthayīta || 26||

na nihnavaṃ satra gatasya gacchet

saṃsṛṣṭa mantrasya kusaṅgatasya |

na ca brūyānnāśvasāmi tvayīti

sa kāraṇaṃ vyapadeśaṃ tu kuryāt || 27||

ghṛṇī rājā puṃścalī rājabhṛtyaḥ

putro bhrātā vidhavā bāla putrā |

senā jīvī coddhṛta bhakta eva

vyavahāre vai varjanīyāḥ syurete || 28||

guṇā daśa snānaśīlaṃ bhajante

balaṃ rūpaṃ svaravarṇapraśuddhiḥ |

sparśaśca gandhaśca viśuddhatā ca

śrīḥ saukumāryaṃ pravarāśca nāryaḥ || 29||

guṇāśca ṣaṇmitabhuktaṃ bhajante

ārogyamāyuśca sukhaṃ balaṃ ca |

anāvilaṃ cāsya bhavedapatyaṃ

na cainamādyūna iti kṣipanti || 30||

akarma śīlaṃ ca mahāśanaṃ ca

lokadviṣṭaṃ bahu māyaṃ nṛśaṃsam |

adeśakālajñamaniṣṭa veṣam

etāngṛhe na prativāsayīta || 31||

kadaryamākrośakamaśrutaṃ ca

varāka sambhūtamamānya māninam |

niṣṭhūriṇaṃ kṛtavairaṃ kṛtaghnam

etānbhṛtārto'pi na jātu yācet || 32||

saṅkliṣṭakarmāṇamatipravādaṃ

nityānṛtaṃ cādṛḍha bhaktikaṃ ca |

vikṛṣṭarāgaṃ bahumāninaṃ cāpy

etānna seveta narādhamānṣaṭ || 33||

sahāyabandhanā hyarthāḥ sahāyāścārthabandhanāḥ |

anyonyabandhanāvetau vinānyonyaṃ na sidhyataḥ || 34||

utpādya putrānanṛṇāṃśca kṛtvā

vṛttiṃ ca tebhyo'nuvidhāya kāṃ cit |

sthāne kumārīḥ pratipādya sarvā

araṇyasaṃstho munivadbubhūṣet || 35||

hitaṃ yatsarvabhūtānāmātmanaśca sukhāvaham |

tatkuryādīśvaro hyetanmūlaṃ dharmārthasiddhaye || 36||

buddhiḥ prabhāvastejaśca sattvamutthānameva ca |

vyavasāyaśca yasya syāttasyāvṛtti bhayaṃ kutaḥ || 37||

paśya doṣānpāṇḍavairvigrahe tvaṃ

yatra vyatherannapi devāḥ sa śakrāḥ |

putrairvairaṃ nityamudvignavāso

yaśaḥ praṇāśo dviṣatāṃ ca harṣaḥ || 38||

bhīṣmasya kopastava cendra kalpa

droṇasya rājñaśca yudhiṣṭhirasya |

utsādayellokamimaṃ pravṛddhaḥ

śveto grahastiryagivāpatankhe || 39||

tava putraśataṃ caiva karṇaḥ pañca ca pāṇḍavāḥ |

pṛthivīmanuśāseyurakhilāṃ sāgarāmbarām || 40||

dhārtarāṣṭrā vanaṃ rājanvyāghrāḥ pāṇḍusutā matāḥ |

mā vanaṃ chindhi sa vyāghraṃ mā vyāghrānnīnaśo vanāt || 41||

na syādvanamṛte vyāghrānvyāghrā na syurṛte vanam |

vanaṃ hi rakṣyate vyāghrairvyāghrānrakṣati kānanam || 42||

na tathecchantyakalyāṇāḥ pareṣāṃ vedituṃ guṇān |

yathaiṣāṃ jñātumicchanti nairguṇyaṃ pāpacetasaḥ || 43||

arthasiddhiṃ parāmicchandharmamevāditaś caret |

na hi dharmādapaityarthaḥ svargalokādivāmṛtam || 44||

yasyātmā virataḥ pāpātkalyāṇe ca niveśitaḥ |

tena sarvamidaṃ buddhaṃ prakṛtirvikṛtirśca yā || 45||

yo dharmamarthaṃ kāmaṃ ca yathākālaṃ niṣevate |

dharmārthakāmasaṃyogaṃ yo'mutreha ca vindati || 46||

sanniyacchati yo vegamutthitaṃ krodhaharṣayoḥ |

sa śriyo bhājanaṃ rājanyaścāpatsu na muhyati || 47||

balaṃ pañca vidhaṃ nityaṃ puruṣāṇāṃ nibodha me |

yattu bāhubalaṃ nāma kaniṣṭhaṃ balamucyate || 48||

amātyalābho bhadraṃ te dvitīyaṃ balamucyate |

dhanalābhastṛtīyaṃ tu balamāhurjigīṣavaḥ || 49||

yattvasya sahajaṃ rājanpitṛpaitāmahaṃ balam |

abhijāta balaṃ nāma taccaturthaṃ balaṃ smṛtam || 50||

yena tvetāni sarvāṇi saṅgṛhītāni bhārata |

yadbalānāṃ balaṃ śreṣṭhaṃ tatprajñā balamucyate || 51||

mahate yo'pakārāya narasya prabhavennaraḥ |

tena vairaṃ samāsajya dūrastho'smīti nāśvaset || 52||

strīṣu rājasu sarpeṣu svādhyāye śatruseviṣu |

bhoge cāyuṣi viśvāsaṃ kaḥ prājñaḥ kartumarhati || 53||

prajñā śareṇābhihatasya jantoś

cikitsakāḥ santi na cauṣadhāni |

na homamantrā na ca maṅgalāni

nātharvaṇā nāpyagadāḥ susiddhāḥ || 54||

sarpaścāgniśca siṃhaśca kulaputraśca bhārata |

nāvajñeyā manuṣyeṇa sarve te hyatitejasaḥ || 55||

agnistejo mahalloke gūḍhastiṣṭhati dāruṣu |

na copayuṅkte taddāru yāvanno dīpyate paraiḥ || 56||

sa eva khalu dārubhyo yadā nirmathya dīpyate |

tadā tacca vanaṃ cānyannirdahatyāśu tejasā || 57||

evameva kule jātāḥ pāvakopama tejasaḥ |

kṣamāvanto nirākārāḥ kāṣṭhe'gniriva śerate || 58||

latā dharmā tvaṃ saputraḥ śālāḥ pāṇḍusutā matāḥ |

na latā vardhate jātu mahādrumamanāśritā || 59||

vanaṃ rājaṃstvaṃ saputro'mbikeya

siṃhānvane pāṇḍavāṃstāta viddhi |

siṃhairvihīnaṃ hi vanaṃ vinaśyet

siṃhā vinaśyeyurṛte vanena || 60||

|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi

viduravākye saptatriṃśo'dhyāyaḥ || 37||