📄 Save this Stotram as PDF Click the button to open the Save dialog
How to save: 1 Click "Save as PDF" → 2 A dialog opens → 3 Choose "Save as PDF" as printer → 4 Click Save
ॐ
വിദുര നീതി - ഉദ്യോഗ പര്വമ്, അധ്യായഃ 35
Vidura Niti - Udyoga Parvam, Adhyayah 35
Vyasa Malayalam
॥ ഇതി ശ്രീമഹാഭാരതേ ഉദ്യോഗപര്വണി പ്രജാഗരപര്വണി
വിദുരഹിതവാക്യേ പഞ്ചത്രിംശോഽധ്യായഃ ॥
ധൃതരാഷ്ട്ര ഉവാച ।
ബ്രൂഹി ഭൂയോ മഹാബുദ്ധേ ധര്മാര്ഥസഹിതം വചഃ ।
ശ‍ഋണ്വതോ നാസ്തി മേ തൃപ്തിര്വിചിത്രാണീഹ ഭാഷസേ ॥ 1॥
വിദുര ഉവാച ।
സര്വതീര്ഥേഷു വാ സ്നാനം സര്വഭൂതേഷു ചാര്ജവമ് ।
ഉഭേ ഏതേ സമേ സ്യാതാമാര്ജവം വാ വിശിഷ്യതേ ॥ 2॥
ആര്ജവം പ്രതിപദ്യസ്വ പുത്രേഷു സതതം വിഭോ ।
ഇഹ കീര്തിം പരാം പ്രാപ്യ പ്രേത്യ സ്വര്ഗമവാപ്സ്യസി ॥ 3॥
യാവത്കീര്തിര്മനുഷ്യസ്യ പുണ്യാ ലോകേഷു ഗീയതേ ।
താവത്സ പുരുഷവ്യാഘ്ര സ്വര്ഗലോകേ മഹീയതേ ॥ 4॥
അത്രാപ്യുദാഹരന്തീമമിതിഹാസം പുരാതനമ് ।
വിരോചനസ്യ സംവാദം കേശിന്യര്ഥേ സുധന്വനാ ॥ 5॥
കേശിന്യുവാച ।
കിം ബ്രാഹ്മണാഃ സ്വിച്ഛ്രേയാംസോ ദിതിജാഃ സ്വിദ്വിരോചന ।
അഥ കേന സ്മ പര്യങ്കം സുധന്വാ നാധിരോഹതി ॥ 6॥
വിരോചന ഉവാച ।
പ്രാജാപത്യാ ഹി വൈ ശ്രേഷ്ഠാ വയം കേശിനി സത്തമാഃ ।
അസ്മാകം ഖല്വിമേ ലോകാഃ കേ ദേവാഃ കേ ദ്വിജാതയഃ ॥ 7॥
കേശിന്യുവാച ।
ഇഹൈവാസ്സ്വ പ്രതീക്ഷാവ ഉപസ്ഥാനേ വിരോചന ।
സുധന്വാ പ്രാതരാഗന്താ പശ്യേയം വാം സമാഗതൌ ॥ 8॥
വിരോചന ഉവാച ।
തഥാ ഭദ്രേ കരിഷ്യാമി യഥാ ത്വം ഭീരു ഭാഷസേ ।
സുധന്വാനം ച മാം ചൈവ പ്രാതര്ദ്രഷ്ടാസി സങ്ഗതൌ ॥ 9॥
വിദുര ഉവാച ।
അന്വാലഭേ ഹിരണ്മയം പ്രാഹ്രാദേഽഹം തവാസനമ് ।
ഏകത്വമുപസമ്പന്നോ ന ത്വാസേയം ത്വയാ സഹ ॥ 10॥
വിരോചന ഉവാച ।
അന്വാഹരന്തു ഫലകം കൂര്ചം വാപ്യഥ വാ ബൃസീമ് ।
സുധന്വന്ന ത്വമര്ഹോഽസി മയാ സഹ സമാസനമ് ॥ 11॥
സുധന്വോവാച ।
പിതാപി തേ സമാസീനമുപാസീതൈവ മാമധഃ ।
ബാലഃ സുഖൈധിതോ ഗേഹേ ന ത്വം കിം ചന ബുധ്യസേ ॥ 12॥
വിരോചന ഉവാച ।
ഹിരണ്യം ച ഗവാശ്വം ച യദ്വിത്തമസുരേഷു നഃ ।
സുധന്വന്വിപണേ തേന പ്രശ്നം പൃച്ഛാവ യേ വിദുഃ ॥ 13॥
സുധന്വോവാച ।
ഹിരണ്യം ച ഗവാശ്വം ച തവൈവാസ്തു വിരോചന ।
പ്രാണയോസ്തു പണം കൃത്വാ പ്രശ്നം പൃച്ഛാവ യേ വിദുഃ ॥ 14॥
വിരോചന ഉവാച ।
ആവാം കുത്ര ഗമിഷ്യാവഃ പ്രാണയോര്വിപണേ കൃതേ ।
ന ഹി ദേവേഷ്വഹം സ്ഥാതാ ന മനുഷ്യേഷു കര്ഹി ചിത് ॥ 15॥
സുധന്വോവാച ।
പിതരം തേ ഗമിഷ്യാവഃ പ്രാണയോര്വിപണേ കൃതേ ।
പുത്രസ്യാപി സ ഹേതോര്ഹി പ്രഹ്രാദോ നാനൃതം വദേത് ॥ 16॥
പ്രഹ്ലാദ ഉവാച ।
ഇമൌ തൌ സമ്പ്രദൃശ്യേതേ യാഭ്യാം ന ചരിതം സഹ ।
ആശീവിഷാവിവ ക്രുദ്ധാവേകമാര്ഗമിഹാഗതൌ ॥ 17॥
കിം വൈ സഹൈവ ചരതോ ന പുരാ ചരതഃ സഹ ।
വിരോചനൈതത്പൃച്ഛാമി കിം തേ സഖ്യം സുധന്വനാ ॥ 18॥
വിരോചന ഉവാച ।
ന മേ സുധന്വനാ സഖ്യം പ്രാണയോര്വിപണാവഹേ ।
പ്രഹ്രാദ തത്ത്വാമൃപ്ച്ഛാമി മാ പ്രശ്നമനൃതം വദീഃ ॥ 19॥
പ്രഹ്ലാദ ഉവാച ।
ഉദകം മധുപര്കം ചാപ്യാനയന്തു സുധന്വനേ ।
ബ്രഹ്മന്നഭ്യര്ചനീയോഽസി ശ്വേതാ ഗൌഃ പീവരീ കൃതാ ॥ 20॥
സുധന്വോവാച ।
ഉദകം മധുപര്കം ച പഥ ഏവാര്പിതം മമ ।
പ്രഹ്രാദ ത്വം തു നൌ പ്രശ്നം തഥ്യം പ്രബ്രൂഹി പൃച്ഛതോഃ ॥ 21॥
പ്രഹ്ലാദ ഉവാച ।
പുര്തോ വാന്യോ ഭവാന്ബ്രഹ്മന്സാക്ഷ്യേ ചൈവ ഭവേത്സ്ഥിതഃ ।
തയോര്വിവദതോഃ പ്രശ്നം കഥമസ്മദ്വിഭോ വദേത് ॥ 22॥
അഥ യോ നൈവ പ്രബ്രൂയാത്സത്യം വാ യദി വാനൃതമ് ।
ഏതത്സുധന്വന്പൃച്ഛാമി ദുര്വിവക്താ സ്മ കിം വസേത് ॥ 23॥
സുധന്വോവാച ।
യാം രാത്രിമധിവിന്നാ സ്ത്രീ യാം ചൈവാക്ഷ പരാജിതഃ ।
യാം ച ഭാരാഭിതപ്താങ്ഗോ ദുര്വിവക്താ സ്മ താം വസേത് ॥ 24॥
നഗരേ പ്രതിരുദ്ധഃ സന്ബഹിര്ദ്വാരേ ബുഭുക്ഷിതഃ ।
അമിത്രാന്ഭൂയസഃ പശ്യന്ദുര്വിവക്താ സ്മ താം വസേത് ॥ 25॥
പഞ്ച പശ്വനൃതേ ഹന്തി ദശ ഹന്തി ഗവാനൃതേ ।
ശതമശ്വാനൃതേ ഹന്തി സഹസ്രം പുരുഷാനൃതേ ॥ 26॥
ഹന്തി ജാതാനജാതാംശ്ച ഹിരണ്യാര്ഥോഽനൃതം വദന് ।
സര്വം ഭൂമ്യനൃതേ ഹന്തി മാ സ്മ ഭൂമ്യനൃതം വദീഃ ॥ 27॥
പ്രഹ്ലാദ ഉവാച ।
മത്തഃ ശ്രേയാനങ്ഗിരാ വൈ സുധന്വാ ത്വദ്വിരോചന ।
മാതാസ്യ ശ്രേയസീ മാതുസ്തസ്മാത്ത്വം തേന വൈ ജിതഃ ॥ 28॥
വിരോചന സുധന്വായം പ്രാണാനാമീശ്വരസ്തവ ।
സുധന്വന്പുനരിച്ഛാമി ത്വയാ ദത്തം വിരോചനമ് ॥ 29॥
സുധന്വോവാച ।
യദ്ധര്മമവൃണീഥാസ്ത്വം ന കാമാദനൃതം വദീഃ ।
പുനര്ദദാമി തേ തസ്മാത്പുത്രം പ്രഹ്രാദ ദുര്ലഭമ് ॥ 30॥
ഏഷ പ്രഹ്രാദ പുത്രസ്തേ മയാ ദത്തോ വിരോചനഃ ।
പാദപ്രക്ഷാലനം കുര്യാത്കുമാര്യാഃ സന്നിധൌ മമ ॥ 31॥
വിദുര ഉവാച ।
തസ്മാദ്രാജേന്ദ്ര ഭൂമ്യര്ഥേ നാനൃതം വക്തുമര്ഹസി ।
മാ ഗമഃ സ സുതാമാത്യോഽത്യയം പുത്രാനനുഭ്രമന് ॥ 32॥
ന ദേവാ യഷ്ടിമാദായ രക്ഷന്തി പശുപാലവത് ।
യം തു രക്ഷിതുമിച്ഛന്തി ബുദ്ധ്യാ സംവിഭജന്തി തമ് ॥ 33॥
യഥാ യഥാ ഹി പുരുഷഃ കല്യാണേ കുരുതേ മനഃ ।
തഥാ തഥാസ്യ സര്വാര്ഥാഃ സിധ്യന്തേ നാത്ര സംശയഃ ॥ 34॥
ന ഛന്ദാംസി വൃജിനാത്താരയന്തി
ആയാവിനം മായയാ വര്തമാനമ് ।
നീഡം ശകുന്താ ഇവ ജാതപക്ഷാശ്
ഛന്ദാംസ്യേനം പ്രജഹത്യന്തകാലേ ॥ 35॥
മത്താപാനം കലഹം പൂഗവൈരം
ഭാര്യാപത്യോരന്തരം ജ്ഞാതിഭേദമ് ।
രാജദ്വിഷ്ടം സ്ത്രീപുമാംസോര്വിവാദം
വര്ജ്യാന്യാഹുര്യശ്ച പന്ഥാഃ പ്രദുഷ്ഠഃ ॥ 36॥
സാമുദ്രികം വണിജം ചോരപൂര്വം
ശലാക ധൂര്തം ച ചികിത്സകം ച ।
അരിം ച മിത്രം ച കുശീലവം ച
നൈതാന്സാഖ്യേഷ്വധികുര്വീത സപ്ത ॥ 37॥
മാനാഗ്നിഹോത്രമുത മാനമൌനം
മാനേനാധീതമുത മാനയജ്ഞഃ ।
ഏതാനി ചത്വാര്യഭയങ്കരാണി
ഭയം പ്രയച്ഛന്ത്യയഥാ കൃതാനി ॥ 38॥
അഗാര ദാഹീ ഗരദഃ കുണ്ഡാശീ സോമവിക്രയീ ।
പര്വ കാരശ്ച സൂചീ ച മിത്ര ധ്രുക്പാരദാരികഃ ॥ 39॥
ഭ്രൂണഹാ ഗുരു തല്പീ ച യശ്ച സ്യാത്പാനപോ ദ്വിജഃ ।
അതിതീക്ഷ്ണശ്ച കാകശ്ച നാസ്തികോ വേദ നിന്ദകഃ ॥ 40॥
സ്രുവ പ്രഗ്രഹണോ വ്രാത്യഃ കീനാശശ്ചാര്ഥവാനപി ।
രക്ഷേത്യുക്തശ്ച യോ ഹിംസ്യാത്സര്വേ ബ്രഹ്മണ്ഹണൈഃ സമാഃ ॥ 41॥
തൃണോക്ലയാ ജ്ഞായതേ ജാതരൂപം
യുഗേ ഭദ്രോ വ്യവഹാരേണ സാധുഃ ।
ശൂരോ ഭയേഷ്വര്ഥകൃച്ഛ്രേഷു ധീരഃ
കൃച്ഛ്രാസ്വാപത്സു സുഹൃദശ്ചാരയശ് ച ॥ 42॥
ജരാ രൂപം ഹരതി ഹി ധൈര്യമാശാ
മൃത്യുഃ പ്രാണാന്ധര്മചര്യാമസൂയാ ।
ക്രോധഃ ശ്രിയം ശീലമനാര്യ സേവാ
ഹ്രിയം കാമഃ സര്വമേവാഭിമാനഃ ॥ 43॥
ശ്രീര്മങ്ഗലാത്പ്രഭവതി പ്രാഗല്ഭ്യാത്സമ്പ്രവര്ധതേ ।
ദാക്ഷ്യാത്തു കുരുതേ മൂലം സംയമാത്പ്രതിതിഷ്ഠതി ॥ 44॥
അഷ്ടൌ ഗുണാഃ പുരുഷം ദീപയന്തി
പ്രജ്ഞാ ച കൌല്യം ച ദമഃ ശ്രുതം ച ।
പരാക്രമശ്ചാബഹു ഭാഷിതാ ച
ദാനം യഥാശക്തി കൃതജ്ഞതാ ച ॥ 45॥
ഏതാന്ഗുണാംസ്താത മഹാനുഭാവാന്
ഏകോ ഗുണഃ സംശ്രയതേ പ്രസഹ്യ ।
രാജാ യദാ സത്കുരുതേ മനുഷ്യം
സര്വാന്ഗുണാനേഷ ഗുണോഽതിഭാതി ॥ 46॥
അഷ്ടൌ നൃപേമാനി മനുഷ്യലോകേ
സ്വര്ഗസ്യ ലോകസ്യ നിദര്ശനാനി ।
ചത്വാര്യേഷാമന്വവേതാനി സദ്ഭിശ്
ചത്വാര്യേഷാമന്വവയന്തി സന്തഃ ॥ 47॥
യജ്ഞോ ദാനമധ്യയനം തപശ് ച
ചത്വാര്യേതാന്യന്വവേതാനി സദ്ഭിഃ ।
ദമഃ സത്യമാര്ജവമാനൃശംസ്യം
ചത്വാര്യേതാന്യന്വവയന്തി സന്തഃ ॥ 48॥
ന സാ സഭാ യത്ര ന സന്തി വൃദ്ധാ
ന തേ വൃദ്ധാ യേ ന വദന്തി ധര്മമ് ।
നാസൌ ഹര്മോ യതന സത്യമസ്തി
ന തത്സത്യം യച്ഛലേനാനുവിദ്ധമ് ॥ 49॥
സത്യം രൂപം ശ്രുതം വിദ്യാ കൌല്യം ശീലം ബലം ധനമ് ।
ശൌര്യം ച ചിരഭാഷ്യം ച ദശഃ സംസര്ഗയോനയഃ ॥ 50॥
പാപം കുര്വന്പാപകീര്തിഃ പാപമേവാശ്നുതേ ഫലമ് ।
പുണ്യം കുര്വന്പുണ്യകീര്തിഃ പുണ്യമേവാശ്നുതേ ഫലമ് ॥ 51॥
പാപം പ്രജ്ഞാം നാശയതി ക്രിയമാണം പുനഃ പുനഃ ।
നഷ്ടപ്രജ്ഞഃ പാപമേവ നിത്യമാരഭതേ നരഃ ॥ 52॥
പുണ്യം പ്രജ്ഞാം വര്ധയതി ക്രിയമാണം പുനഃ പുനഃ ।
വൃദ്ധപ്രജ്ഞഃ പുണ്യമേവ നിത്യമാരഭതേ നരഃ ॥ 53॥
അസൂയകോ ദന്ദ ശൂകോ നിഷ്ഠുരോ വൈരകൃന്നരഃ ।
സ കൃച്ഛ്രം മഹദാപ്നോതോ നചിരാത്പാപമാചരന് ॥ 54॥
അനസൂയഃ കൃതപ്രജ്ഞഃ ശോഭനാന്യാചരന്സദാ ।
അകൃച്ഛ്രാത്സുഖമാപ്നോതി സര്വത്ര ച വിരാജതേ ॥ 55॥
പ്രജ്ഞാമേവാഗമയതി യഃ പ്രാജ്ഞേഭ്യഃ സ പണ്ഡിതഃ ।
പ്രാജ്ഞോ ഹ്യവാപ്യ ധര്മാര്ഥൌ ശക്നോതി സുഖമേധിതുമ് ॥ 56॥
ദിവസേനൈവ തത്കുര്യാദ്യേന രാതൌ സുഖം വസേത് ।
അഷ്ട മാസേന തത്കുര്യാദ്യേന വര്ഷാഃ സുഖം വസേത് ॥ 57॥
പൂര്വേ വയസി തത്കുര്യാദ്യേന വൃദ്ധസുഖം വസേത് ।
യാവജ്ജീവേന തത്കുര്യാദ്യേന പ്രേത്യ സുഖം വസേത് ॥ 58॥
ജീര്ണമന്നം പ്രശംസന്തി ഭാര്യം ച ഗതയൌവനാമ് ।
ശൂരം വിഗതസങ്ഗ്രാമം ഗതപാരം തപസ്വിനമ് ॥ 59॥
ധനേനാധര്മലബ്ധേന യച്ഛിദ്രമപിധീയതേ ।
അസംവൃതം തദ്ഭവതി തതോഽന്യദവദീര്യതേ ॥ 60॥
ഗുരുരാത്മവതാം ശാസ്താ ശാസാ രാജാ ദുരാത്മനാമ് ।
അഥ പ്രച്ഛന്നപാപാനാം ശാസ്താ വൈവസ്വതോ യമഃ ॥ 61॥
ഋഷീണാം ച നദീനാം ച കുലാനാം ച മഹാമനാമ് ।
പ്രഭവോ നാധിഗന്തവ്യഃ സ്ത്രീണാം ദുശ്ചരിതസ്യ ച ॥ 62॥
ദ്വിജാതിപൂജാഭിരതോ ദാതാ ജ്ഞാതിഷു ചാര്ജവീ ।
ക്ഷത്രിയഃ സ്വര്ഗഭാഗ്രാജംശ്ചിരം പാലയതേ മഹീമ് ॥ 63॥
സുവര്ണപുഷ്പാം പൃഥിവീം ചിന്വന്തി പുരുഷാസ്ത്രയഃ ।
ശൂരശ്ച കൃതവിദ്യശ്ച യശ്ച ജാനാതി സേവിതുമ് ॥ 64॥
ബുദ്ധിശ്രേഷ്ഠാനി കര്മാണി ബാഹുമധ്യാനി ഭാരത ।
താനി ജങ്ഘാ ജഘന്യാനി ഭാരപ്രത്യവരാണി ച ॥ 65॥
ദുര്യോധനേ ച ശകുനൌ മൂഢേ ദുഃശാസനേ തഥാ ।
കര്ണേ ചൈശ്വര്യമാധായ കഥം ത്വം ഭൂതിമിച്ഛസി ॥ 66॥
സര്വൈര്ഗുണൈരുപേതാശ്ച പാണ്ഡവാ ഭരതര്ഷഭ ।
പിതൃവത്ത്വയി വര്തന്തേ തേഷു വര്തസ്വ പുത്രവത് ॥ 67॥
॥ ഇതി ശ്രീമഹാഭാരതേ ഉദ്യോഗപര്വണി പ്രജാഗരപര്വണി
വിദുരഹിതവാക്യേ പഞ്ചത്രിംശോഽധ്യായഃ ॥ 35॥
Roman (IAST) Transliteration
|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi
vidurahitavākye pañcatriṃśo'dhyāyaḥ ||
dhṛtarāṣṭra uvāca |
brūhi bhūyo mahābuddhe dharmārthasahitaṃ vacaḥ |
śa‍ṛṇvato nāsti me tṛptirvicitrāṇīha bhāṣase || 1||
vidura uvāca |
sarvatīrtheṣu vā snānaṃ sarvabhūteṣu cārjavam |
ubhe ete same syātāmārjavaṃ vā viśiṣyate || 2||
ārjavaṃ pratipadyasva putreṣu satataṃ vibho |
iha kīrtiṃ parāṃ prāpya pretya svargamavāpsyasi || 3||
yāvatkīrtirmanuṣyasya puṇyā lokeṣu gīyate |
tāvatsa puruṣavyāghra svargaloke mahīyate || 4||
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
virocanasya saṃvādaṃ keśinyarthe sudhanvanā || 5||
keśinyuvāca |
kiṃ brāhmaṇāḥ svicchreyāṃso ditijāḥ svidvirocana |
atha kena sma paryaṅkaṃ sudhanvā nādhirohati || 6||
virocana uvāca |
prājāpatyā hi vai śreṣṭhā vayaṃ keśini sattamāḥ |
asmākaṃ khalvime lokāḥ ke devāḥ ke dvijātayaḥ || 7||
keśinyuvāca |
ihaivāssva pratīkṣāva upasthāne virocana |
sudhanvā prātarāgantā paśyeyaṃ vāṃ samāgatau || 8||
virocana uvāca |
tathā bhadre kariṣyāmi yathā tvaṃ bhīru bhāṣase |
sudhanvānaṃ ca māṃ caiva prātardraṣṭāsi saṅgatau || 9||
vidura uvāca |
anvālabhe hiraṇmayaṃ prāhrāde'haṃ tavāsanam |
ekatvamupasampanno na tvāseyaṃ tvayā saha || 10||
virocana uvāca |
anvāharantu phalakaṃ kūrcaṃ vāpyatha vā bṛsīm |
sudhanvanna tvamarho'si mayā saha samāsanam || 11||
sudhanvovāca |
pitāpi te samāsīnamupāsītaiva māmadhaḥ |
bālaḥ sukhaidhito gehe na tvaṃ kiṃ cana budhyase || 12||
virocana uvāca |
hiraṇyaṃ ca gavāśvaṃ ca yadvittamasureṣu naḥ |
sudhanvanvipaṇe tena praśnaṃ pṛcchāva ye viduḥ || 13||
sudhanvovāca |
hiraṇyaṃ ca gavāśvaṃ ca tavaivāstu virocana |
prāṇayostu paṇaṃ kṛtvā praśnaṃ pṛcchāva ye viduḥ || 14||
virocana uvāca |
āvāṃ kutra gamiṣyāvaḥ prāṇayorvipaṇe kṛte |
na hi deveṣvahaṃ sthātā na manuṣyeṣu karhi cit || 15||
sudhanvovāca |
pitaraṃ te gamiṣyāvaḥ prāṇayorvipaṇe kṛte |
putrasyāpi sa hetorhi prahrādo nānṛtaṃ vadet || 16||
prahlāda uvāca |
imau tau sampradṛśyete yābhyāṃ na caritaṃ saha |
āśīviṣāviva kruddhāvekamārgamihāgatau || 17||
kiṃ vai sahaiva carato na purā carataḥ saha |
virocanaitatpṛcchāmi kiṃ te sakhyaṃ sudhanvanā || 18||
virocana uvāca |
na me sudhanvanā sakhyaṃ prāṇayorvipaṇāvahe |
prahrāda tattvāmṛpcchāmi mā praśnamanṛtaṃ vadīḥ || 19||
prahlāda uvāca |
udakaṃ madhuparkaṃ cāpyānayantu sudhanvane |
brahmannabhyarcanīyo'si śvetā gauḥ pīvarī kṛtā || 20||
sudhanvovāca |
udakaṃ madhuparkaṃ ca patha evārpitaṃ mama |
prahrāda tvaṃ tu nau praśnaṃ tathyaṃ prabrūhi pṛcchatoḥ || 21||
prahlāda uvāca |
purto vānyo bhavānbrahmansākṣye caiva bhavetsthitaḥ |
tayorvivadatoḥ praśnaṃ kathamasmadvibho vadet || 22||
atha yo naiva prabrūyātsatyaṃ vā yadi vānṛtam |
etatsudhanvanpṛcchāmi durvivaktā sma kiṃ vaset || 23||
sudhanvovāca |
yāṃ rātrimadhivinnā strī yāṃ caivākṣa parājitaḥ |
yāṃ ca bhārābhitaptāṅgo durvivaktā sma tāṃ vaset || 24||
nagare pratiruddhaḥ sanbahirdvāre bubhukṣitaḥ |
amitrānbhūyasaḥ paśyandurvivaktā sma tāṃ vaset || 25||
pañca paśvanṛte hanti daśa hanti gavānṛte |
śatamaśvānṛte hanti sahasraṃ puruṣānṛte || 26||
hanti jātānajātāṃśca hiraṇyārtho'nṛtaṃ vadan |
sarvaṃ bhūmyanṛte hanti mā sma bhūmyanṛtaṃ vadīḥ || 27||
prahlāda uvāca |
mattaḥ śreyānaṅgirā vai sudhanvā tvadvirocana |
mātāsya śreyasī mātustasmāttvaṃ tena vai jitaḥ || 28||
virocana sudhanvāyaṃ prāṇānāmīśvarastava |
sudhanvanpunaricchāmi tvayā dattaṃ virocanam || 29||
sudhanvovāca |
yaddharmamavṛṇīthāstvaṃ na kāmādanṛtaṃ vadīḥ |
punardadāmi te tasmātputraṃ prahrāda durlabham || 30||
eṣa prahrāda putraste mayā datto virocanaḥ |
pādaprakṣālanaṃ kuryātkumāryāḥ sannidhau mama || 31||
vidura uvāca |
tasmādrājendra bhūmyarthe nānṛtaṃ vaktumarhasi |
mā gamaḥ sa sutāmātyo'tyayaṃ putrānanubhraman || 32||
na devā yaṣṭimādāya rakṣanti paśupālavat |
yaṃ tu rakṣitumicchanti buddhyā saṃvibhajanti tam || 33||
yathā yathā hi puruṣaḥ kalyāṇe kurute manaḥ |
tathā tathāsya sarvārthāḥ sidhyante nātra saṃśayaḥ || 34||
na chandāṃsi vṛjināttārayanti
āyāvinaṃ māyayā vartamānam |
nīḍaṃ śakuntā iva jātapakṣāś
chandāṃsyenaṃ prajahatyantakāle || 35||
mattāpānaṃ kalahaṃ pūgavairaṃ
bhāryāpatyorantaraṃ jñātibhedam |
rājadviṣṭaṃ strīpumāṃsorvivādaṃ
varjyānyāhuryaśca panthāḥ praduṣṭhaḥ || 36||
sāmudrikaṃ vaṇijaṃ corapūrvaṃ
śalāka dhūrtaṃ ca cikitsakaṃ ca |
ariṃ ca mitraṃ ca kuśīlavaṃ ca
naitānsākhyeṣvadhikurvīta sapta || 37||
mānāgnihotramuta mānamaunaṃ
mānenādhītamuta mānayajñaḥ |
etāni catvāryabhayaṅkarāṇi
bhayaṃ prayacchantyayathā kṛtāni || 38||
agāra dāhī garadaḥ kuṇḍāśī somavikrayī |
parva kāraśca sūcī ca mitra dhrukpāradārikaḥ || 39||
bhrūṇahā guru talpī ca yaśca syātpānapo dvijaḥ |
atitīkṣṇaśca kākaśca nāstiko veda nindakaḥ || 40||
sruva pragrahaṇo vrātyaḥ kīnāśaścārthavānapi |
rakṣetyuktaśca yo hiṃsyātsarve brahmaṇhaṇaiḥ samāḥ || 41||
tṛṇoklayā jñāyate jātarūpaṃ
yuge bhadro vyavahāreṇa sādhuḥ |
śūro bhayeṣvarthakṛcchreṣu dhīraḥ
kṛcchrāsvāpatsu suhṛdaścārayaś ca || 42||
jarā rūpaṃ harati hi dhairyamāśā
mṛtyuḥ prāṇāndharmacaryāmasūyā |
krodhaḥ śriyaṃ śīlamanārya sevā
hriyaṃ kāmaḥ sarvamevābhimānaḥ || 43||
śrīrmaṅgalātprabhavati prāgalbhyātsampravardhate |
dākṣyāttu kurute mūlaṃ saṃyamātpratitiṣṭhati || 44||
aṣṭau guṇāḥ puruṣaṃ dīpayanti
prajñā ca kaulyaṃ ca damaḥ śrutaṃ ca |
parākramaścābahu bhāṣitā ca
dānaṃ yathāśakti kṛtajñatā ca || 45||
etānguṇāṃstāta mahānubhāvān
eko guṇaḥ saṃśrayate prasahya |
rājā yadā satkurute manuṣyaṃ
sarvānguṇāneṣa guṇo'tibhāti || 46||
aṣṭau nṛpemāni manuṣyaloke
svargasya lokasya nidarśanāni |
catvāryeṣāmanvavetāni sadbhiś
catvāryeṣāmanvavayanti santaḥ || 47||
yajño dānamadhyayanaṃ tapaś ca
catvāryetānyanvavetāni sadbhiḥ |
damaḥ satyamārjavamānṛśaṃsyaṃ
catvāryetānyanvavayanti santaḥ || 48||
na sā sabhā yatra na santi vṛddhā
na te vṛddhā ye na vadanti dharmam |
nāsau harmo yatana satyamasti
na tatsatyaṃ yacchalenānuviddham || 49||
satyaṃ rūpaṃ śrutaṃ vidyā kaulyaṃ śīlaṃ balaṃ dhanam |
śauryaṃ ca cirabhāṣyaṃ ca daśaḥ saṃsargayonayaḥ || 50||
pāpaṃ kurvanpāpakīrtiḥ pāpamevāśnute phalam |
puṇyaṃ kurvanpuṇyakīrtiḥ puṇyamevāśnute phalam || 51||
pāpaṃ prajñāṃ nāśayati kriyamāṇaṃ punaḥ punaḥ |
naṣṭaprajñaḥ pāpameva nityamārabhate naraḥ || 52||
puṇyaṃ prajñāṃ vardhayati kriyamāṇaṃ punaḥ punaḥ |
vṛddhaprajñaḥ puṇyameva nityamārabhate naraḥ || 53||
asūyako danda śūko niṣṭhuro vairakṛnnaraḥ |
sa kṛcchraṃ mahadāpnoto nacirātpāpamācaran || 54||
anasūyaḥ kṛtaprajñaḥ śobhanānyācaransadā |
akṛcchrātsukhamāpnoti sarvatra ca virājate || 55||
prajñāmevāgamayati yaḥ prājñebhyaḥ sa paṇḍitaḥ |
prājño hyavāpya dharmārthau śaknoti sukhamedhitum || 56||
divasenaiva tatkuryādyena rātau sukhaṃ vaset |
aṣṭa māsena tatkuryādyena varṣāḥ sukhaṃ vaset || 57||
pūrve vayasi tatkuryādyena vṛddhasukhaṃ vaset |
yāvajjīvena tatkuryādyena pretya sukhaṃ vaset || 58||
jīrṇamannaṃ praśaṃsanti bhāryaṃ ca gatayauvanām |
śūraṃ vigatasaṅgrāmaṃ gatapāraṃ tapasvinam || 59||
dhanenādharmalabdhena yacchidramapidhīyate |
asaṃvṛtaṃ tadbhavati tato'nyadavadīryate || 60||
gururātmavatāṃ śāstā śāsā rājā durātmanām |
atha pracchannapāpānāṃ śāstā vaivasvato yamaḥ || 61||
ṛṣīṇāṃ ca nadīnāṃ ca kulānāṃ ca mahāmanām |
prabhavo nādhigantavyaḥ strīṇāṃ duścaritasya ca || 62||
dvijātipūjābhirato dātā jñātiṣu cārjavī |
kṣatriyaḥ svargabhāgrājaṃściraṃ pālayate mahīm || 63||
suvarṇapuṣpāṃ pṛthivīṃ cinvanti puruṣāstrayaḥ |
śūraśca kṛtavidyaśca yaśca jānāti sevitum || 64||
buddhiśreṣṭhāni karmāṇi bāhumadhyāni bhārata |
tāni jaṅghā jaghanyāni bhārapratyavarāṇi ca || 65||
duryodhane ca śakunau mūḍhe duḥśāsane tathā |
karṇe caiśvaryamādhāya kathaṃ tvaṃ bhūtimicchasi || 66||
sarvairguṇairupetāśca pāṇḍavā bharatarṣabha |
pitṛvattvayi vartante teṣu vartasva putravat || 67||
|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi
vidurahitavākye pañcatriṃśo'dhyāyaḥ || 35||
InfoLyter.in — Sacred Vedic Knowledge Portal · Free forever