Vidura Niti - Udyoga Parvam, Adhyayah 34

ॐ

വിദുര നീതി - ഉദ്യോഗ പര്വമ്, അധ്യായഃ 34

Vyasa Malayalam

॥ ഇതി ശ്രീമഹാഭാരതേ ഉദ്യോഗപര്വണി പ്രജാഗരപര്വണി

വിദുരനീതിവാക്യേ ചതുസ്ത്രിംശോഽധ്യായഃ ॥

ധൃതരാഷ്ട്ര ഉവാച ।

ജാഗ്രതോ ദഹ്യമാനസ്യ യത്കാര്യമനുപശ്യസി ।

തദ്ബ്രൂഹി ത്വം ഹി നസ്താത ധര്മാര്ഥകുശലഃ ശുചിഃ ॥ 1॥

ത്വം മാം യഥാവദ്വിദുര പ്രശാധി

പ്രജ്ഞാ പൂര്വം സര്വമജാതശത്രോഃ ।

യന്മന്യസേ പഥ്യമദീനസത്ത്വ

ശ്രേയഃ കരം ബ്രൂഹി തദ്വൈ കുരൂണാമ് ॥ 2॥

പാപാശങ്ഗീ പാപമേവ നൌപശ്യന്

പൃച്ഛാമി ത്വാം വ്യാകുലേനാത്മനാഹമ് ।

കവേ തന്മേ ബ്രൂഹി സര്വം യഥാവന്

മനീഷിതം സര്വമജാതശത്രോഃ ॥ 3॥

വിദുര ഉവാച ।

ശുഭം വാ യദി വാ പാപം ദ്വേഷ്യം വാ യദി വാ പ്രിയമ് ।

അപൃഷ്ടസ്തസ്യ തദ്ബ്രൂയാദ്യസ്യ നേച്ഛേത്പരാഭവമ് ॥ 4॥

തസ്മാദ്വക്ഷ്യാമി തേ രാജന്ഭവമിച്ഛന്കുരൂന്പ്രതി ।

വചഃ ശ്രേയഃ കരം ധര്മ്യം ബ്രുവതസ്തന്നിബോധ മേ ॥ 5॥

മിഥ്യോപേതാനി കര്മാണി സിധ്യേയുര്യാനി ഭാരത ।

അനുപായ പ്രയുക്താനി മാ സ്മ തേഷു മനഃ കൃഥാഃ ॥ 6॥

തഥൈവ യോഗവിഹിതം ന സിധ്യേത്കര്മ യന്നൃപ ।

ഉപായയുക്തം മേധാവീ ന തത്ര ഗ്ലപയേന്മനഃ ॥ 7॥

അനുബന്ധാനവേക്ഷേത സാനുബന്ധേഷു കര്മസു ।

സമ്പ്രധാര്യ ച കുര്വീത ന വേഗേന സമാചരേത് ॥ 8॥

അനുബന്ധം ച സമ്പ്രേക്ഷ്യ വിപാകാംശ്ചൈവ കര്മണാമ് ।

ഉത്ഥാനമാത്മനശ്ചൈവ ധീരഃ കുര്വീത വാ ന വാ ॥ 9॥

യഃ പ്രമാണം ന ജാനാതി സ്ഥാനേ വൃദ്ധൌ തഥാ ക്ഷയേ ।

കോശേ ജനപദേ ദണ്ഡേ ന സ രാജ്യാവതിഷ്ഠതേ ॥ 10॥

യസ്ത്വേതാനി പ്രമാണാനി യഥോക്താന്യനുപശ്യതി ।

യുക്തോ ധര്മാര്ഥയോര്ജ്ഞാനേ സ രാജ്യമധിഗച്ഛതി ॥ 11॥

ന രാജ്യം പ്രാപ്തമിത്യേവ വര്തിതവ്യമസാമ്പ്രതമ് ।

ശ്രിയം ഹ്യവിനയോ ഹന്തി ജരാ രൂപമിവോത്തമമ് ॥ 12॥

ഭക്ഷ്യോത്തമ പ്രതിച്ഛന്നം മത്സ്യോ ബഡിശമായസമ് ।

രൂപാഭിപാതീ ഗ്രസതേ നാനുബന്ധമവേക്ഷതേ ॥ 13॥

യച്ഛക്യം ഗ്രസിതും ഗ്രസ്യം ഗ്രസ്തം പരിണമേച്ച യത് ।

ഹിതം ച പരിണാമേ യത്തദദ്യം ഭൂതിമിച്ഛതാ ॥ 14॥

വനസ്പതേരപക്വാനി ഫലാനി പ്രചിനോതി യഃ ।

സ നാപ്നോതി രസം തേഭ്യോ ബീജം ചാസ്യ വിനശ്യതി ॥ 15॥

യസ്തു പക്വമുപാദത്തേ കാലേ പരിണതം ഫലമ് ।

ഫലാദ്രസം സ ലഭതേ ബീജാച്ചൈവ ഫലം പുനഃ ॥ 16॥

യഥാ മധു സമാദത്തേ രക്ഷന്പുഷ്പാണി ഷട്പദഃ ।

തദ്വദര്ഥാന്മനുഷ്യേഭ്യ ആദദ്യാദവിഹിംസയാ ॥ 17॥

പുഷ്പം പുഷ്പം വിചിന്വീത മൂലച്ഛേദം ന കാരയേത് ।

മാലാകാര ഇവാരാമേ ന യഥാങ്ഗാരകാരകഃ ॥ 18॥

കിം നു മേ സ്യാദിദം കൃത്വാ കിം നു മേ സ്യാദകുര്വതഃ ।

ഇതി കര്മാണി സഞ്ചിന്ത്യ കുര്യാദ്വാ പുരുഷോ ന വാ ॥ 19॥

അനാരഭ്യാ ഭവന്ത്യര്ഥാഃ കേ ചിന്നിത്യം തഥാഗതാഃ ।

കൃതഃ പുരുഷകാരോഽപി ഭവേദ്യേഷു നിരര്ഥകഃ ॥ 20॥

കാംശ്ചിദര്ഥാന്നരഃ പ്രാജ്ഞോ ലഭു മൂലാന്മഹാഫലാന് ।

ക്ഷിപ്രമാരഭതേ കര്തും ന വിഘ്നയതി താദൃശാന് ॥ 21॥

ഋജു പശ്യതി യഃ സര്വം ചക്ഷുഷാനുപിബന്നിവ ।

ആസീനമപി തൂഷ്ണീകമനുരജ്യന്തി തം പ്രജാഃ ॥ 22॥

ചക്ഷുഷാ മനസാ വാചാ കര്മണാ ച ചതുര്വിധമ് ।

പ്രസാദയതി ലോകം യസ്തം ലോകോഽനുപ്രസീദതി ॥ 23॥

യസ്മാത്ത്രസ്യന്തി ഭൂതാനി മൃഗവ്യാധാന്മൃഗാ ഇവ ।

സാഗരാന്താമപി മഹീം ലബ്ധ്വാ സ പരിഹീയതേ ॥ 24॥

പിതൃപൈതാമഹം രാജ്യം പ്രാപ്തവാന്സ്വേന തേജസാ ।

വായുരഭ്രമിവാസാദ്യ ഭ്രംശയത്യനയേ സ്ഥിതഃ ॥ 25॥

ധര്മമാചരതോ രാജ്ഞഃ സദ്ഭിശ്ചരിതമാദിതഃ ।

വസുധാ വസുസമ്പൂര്ണാ വര്ധതേ ഭൂതിവര്ധനീ ॥ 26॥

അഥ സന്ത്യജതോ ധര്മമധര്മം ചാനുതിഷ്ഠതഃ ।

പ്രതിസംവേഷ്ടതേ ഭൂമിരഗ്നൌ ചര്മാഹിതം യഥാ ॥ 27॥

യ ഏവ യത്നഃ ക്രിയതേ പ്രര രാഷ്ട്രാവമര്ദനേ ।

സ ഏവ യത്നഃ കര്തവ്യഃ സ്വരാഷ്ട്ര പരിപാലനേ ॥ 28॥

ധര്മേണ രാജ്യം വിന്ദേത ധര്മേണ പരിപാലയേത് ।

ധര്മമൂലാം ശ്രിയം പ്രാപ്യ ന ജഹാതി ന ഹീയതേ ॥ 29॥

അപ്യുന്മത്താത്പ്രലപതോ ബാലാച്ച പരിസര്പതഃ ।

സര്വതഃ സാരമാദദ്യാദശ്മഭ്യ ഇവ കാഞ്ചനമ് ॥ 30॥

സുവ്യാഹൃതാനി സുധിയാം സുകൃതാനി തതസ്തതഃ ।

സഞ്ചിന്വന്ധീര ആസീത ശിലാ ഹാരീ ശിലം യഥാ ॥ 31॥

ഗന്ധേന ഗാവഃ പശ്യന്തി വേദൈഃ പശ്യന്തി ബ്രാഹ്മണാഃ ।

ചാരൈഃ പശ്യന്തി രാജാനശ്ചക്ഷുര്ഭ്യാമിതരേ ജനാഃ ॥ 32॥

ഭൂയാംസം ലഭതേ ക്ലേശം യാ ഗൌര്ഭവതി ദുര്ദുഹാ ।

അഥ യാ സുദുഹാ രാജന്നൈവ താം വിനയന്ത്യപി ॥ 33॥

യദതപ്തം പ്രണമതി ന തത്സന്താപയന്ത്യപി ।

യച്ച സ്വയം നതം ദാരു ന തത്സന്നാമയന്ത്യപി ॥ 34॥

ഏതയോപമയാ ധീരഃ സന്നമേത ബലീയസേ ।

ഇന്ദ്രായ സ പ്രണമതേ നമതേ യോ ബലീയസേ ॥ 35॥

പര്ജന്യനാഥാഃ പശവോ രാജാനോ മിത്ര ബാന്ധവാഃ ।

പതയോ ബാന്ധവാഃ സ്ത്രീണാം ബ്രാഹ്മണാ വേദ ബാന്ധവാഃ ॥ 36॥

സത്യേന രക്ഷ്യതേ ധര്മോ വിദ്യാ യോഗേന രക്ഷ്യതേ ।

മൃജയാ രക്ഷ്യതേ രൂപം കുലം വൃത്തേന രക്ഷ്യതേ ॥ 37॥

മാനേന രക്ഷ്യതേ ധാന്യമശ്വാന്രക്ഷ്യത്യനുക്രമഃ ।

അഭീക്ഷ്ണദര്ശനാദ്ഗാവഃ സ്ത്രിയോ രക്ഷ്യാഃ കുചേലതഃ ॥ 38॥

ന കുലം വൃത്തി ഹീനസ്യ പ്രമാണമിതി മേ മതിഃ ।

അന്ത്യേഷ്വപി ഹി ജാതാനാം വൃത്തമേവ വിശിഷ്യതേ ॥ 39॥

യ ഈര്ഷ്യുഃ പരവിത്തേഷു രൂപേ വീര്യേ കുലാന്വയേ ।

സുഖേ സൌഭാഗ്യസത്കാരേ തസ്യ വ്യാധിരനന്തകഃ ॥ 40॥

അകാര്യ കരണാദ്ഭീതഃ കാര്യാണാം ച വിവര്ജനാത് ।

അകാലേ മന്ത്രഭേദാച്ച യേന മാദ്യേന്ന തത്പിബേത് ॥ 41॥

വിദ്യാമദോ ധനമദസ്തൃതീയോഽഭിജനോ മദഃ ।

ഏതേ മദാവലിപ്താനാമേത ഏവ സതാം ദമാഃ ॥ 42॥

അസന്തോഽഭ്യര്ഥിതാഃ സദ്ഭിഃ കിം ചിത്കാര്യം കദാ ചന ।

മന്യന്തേ സന്തമാത്മാനമസന്തമപി വിശ്രുതമ് ॥ 43॥

ഗതിരാത്മവതാം സന്തഃ സന്ത ഏവ സതാം ഗതിഃ ।

അസതാം ച ഗതിഃ സന്തോ ന ത്വസന്തഃ സതാം ഗതിഃ ॥ 44॥

ജിതാ സഭാ വസ്ത്രവതാ സമാശാ ഗോമതാ ജിതാ ।

അധ്വാ ജിതോ യാനവതാ സര്വം ശീലവതാ ജിതമ് ॥ 45॥

ശീലം പ്രധാനം പുരുഷേ തദ്യസ്യേഹ പ്രണശ്യതി ।

ന തസ്യ ജീവിതേനാര്ഥോ ന ധനേന ന ബന്ധുഭിഃ ॥ 46॥

ആഢ്യാനാം മാംസപരമം മധ്യാനാം ഗോരസോത്തരമ് ।

ലവണോത്തരം ദരിദ്രാണാം ഭോജനം ഭരതര്ഷഭ ॥ 47॥

സമ്പന്നതരമേവാന്നം ദരിദ്രാ ഭുഞ്ജതേ സദാ ।

ക്ഷുത്സ്വാദുതാം ജനയതി സാ ചാഢ്യേഷു സുദുര്ലഭാ ॥ 48॥

പ്രായേണ ശ്രീമതാം ലോകേ ഭോക്തും ശക്തിര്ന വിദ്യതേ ।

ദരിദ്രാണാം തു രാജേന്ദ്ര അപി കാഷ്ഠം ഹി ജീര്യതേ ॥ 49॥

അവൃത്തിര്ഭയമന്ത്യാനാം മധ്യാനാം മരണാദ്ഭയമ് ।

ഉത്തമാനാം തു മര്ത്യാനാമവമാനാത്പരം ഭയമ് ॥ 50॥

ഐശ്വര്യമദപാപിഷ്ഠാ മദാഃ പാനമദാദയഃ ।

ഐശ്വര്യമദമത്തോ ഹി നാപതിത്വാ വിബുധ്യതേ ॥ 51॥

ഇന്ദ്രിയൌരിന്ദ്രിയാര്ഥേഷു വര്തമാനൈരനിഗ്രഹൈഃ ।

തൈരയം താപ്യതേ ലോകോ നക്ഷത്രാണി ഗ്രഹൈരിവ ॥ 52॥

യോ ജിതഃ പഞ്ചവര്ഗേണ സഹജേനാത്മ കര്ശിനാ ।

ആപദസ്തസ്യ വര്ധന്തേ ശുക്ലപക്ഷ ഇവോഡുരാഡ് ॥ 53॥

അവിജിത്യ യ ആത്മാനമമാത്യാന്വിജിഗീഷതേ ।

അമിത്രാന്വാജിതാമാത്യഃ സോഽവശഃ പരിഹീയതേ ॥ 54॥

ആത്മാനമേവ പ്രഥമം ദേശരൂപേണ യോ ജയേത് ।

തതോഽമാത്യാനമിത്രാംശ്ച ന മോഘം വിജിഗീഷതേ ॥ 55॥

വശ്യേന്ദ്രിയം ജിതാമാത്യം ധൃതദണ്ഡം വികാരിഷു ।

പരീക്ഷ്യ കാരിണം ധീരമത്യന്തം ശ്രീര്നിഷേവതേ ॥ 56॥

രഥഃ ശരീരം പുരുഷസ്യ രാജന്

നാത്മാ നിയന്തേന്ദ്രിയാണ്യസ്യ ചാശ്വാഃ ।

തൈരപ്രമത്തഃ കുശലഃ സദശ്വൈര്

ദാന്തൈഃ സുഖം യാതി രഥീവ ധീരഃ ॥ 57॥

ഏതാന്യനിഗൃഹീതാനി വ്യാപാദയിതുമപ്യലമ് ।

അവിധേയാ ഇവാദാന്താ ഹയാഃ പഥി കുസാരഥിമ് ॥ 58॥

അനര്ഥമര്ഥതഃ പശ്യന്നര്തം ചൈവാപ്യനര്ഥതഃ ।

ഇന്ദ്രിയൈഃ പ്രസൃതോ ബാലഃ സുദുഃഖം മന്യതേ സുഖമ് ॥ 59॥

ധര്മാര്ഥൌ യഃ പരിത്യജ്യ സ്യാദിന്ദ്രിയവശാനുഗഃ ।

ശ്രീപ്രാണധനദാരേഭ്യ ക്ഷിപ്രം സ പരിഹീയതേ ॥ 60॥

അര്ഥാനാമീശ്വരോ യഃ സ്യാദിന്ദ്രിയാണാമനീശ്വരഃ ।

ഇന്ദ്രിയാണാമനൈശ്വര്യാദൈശ്വര്യാദ്ഭ്രശ്യതേ ഹി സഃ ॥ 61॥

ആത്മനാത്മാനമന്വിച്ഛേന്മനോ ബുദ്ധീന്ദ്രിയൈര്യതൈഃ ।

ആത്മൈവ ഹ്യാത്മനോ ബന്ധുരാത്മൈവ രിപുരാത്മനഃ ॥ 62॥

ക്ഷുദ്രാക്ഷേണേവ ജാലേന ഝഷാവപിഹിതാവുഭൌ ।

കാമശ്ച രാജന്ക്രോധശ്ച തൌ പ്രാജ്ഞാനം വിലുമ്പതഃ ॥ 63॥

സമവേക്ഷ്യേഹ ധര്മാര്ഥൌ സമ്ഭാരാന്യോഽധിഗച്ഛതി ।

സ വൈ സമ്ഭൃത സമ്ഭാരഃ സതതം സുഖമേധതേ ॥ 64॥

യഃ പഞ്ചാഭ്യന്തരാഞ്ശത്രൂനവിജിത്യ മതിക്ഷയാന് ।

ജിഗീഷതി രിപൂനന്യാന്രിപവോഽഭിഭവന്തി തമ് ॥ 65॥

ദൃശ്യന്തേ ഹി ദുരാത്മാനോ വധ്യമാനാഃ സ്വകര്മ ഭിഃ ।

ഇന്ദ്രിയാണാമനീശത്വാദ്രാജാനോ രാജ്യവിഭ്രമൈഃ ॥ 66॥

അസന്ത്യാഗാത്പാപകൃതാമപാപാംസ്

തുല്യോ ദണ്ഡഃ സ്പൃശതേ മിശ്രഭാവാത് ।

ശുഷ്കേണാര്ദ്രം ദഹ്യതേ മിശ്രഭാവാത്

തസ്മാത്പാപൈഃ സഹ സന്ധിം ന കുര്യാത് ॥ 67॥

നിജാനുത്പതതഃ ശത്രൂന്പഞ്ച പഞ്ച പ്രയോജനാന് ।

യോ മോഹാന്ന നിഘൃഹ്ണാതി തമാപദ്ഗ്രസതേ നരമ് ॥ 68॥

അനസൂയാര്ജവം ശൌചം സന്തോഷഃ പ്രിയവാദിതാ ।

ദമഃ സത്യമനായാസോ ന ഭവന്തി ദുരാത്മനാമ് ॥ 69॥

ആത്മജ്ഞാനമനായാസസ്തിതിക്ഷാ ധര്മനിത്യതാ ।

വാക്ചൈവ ഗുപ്താ ദാനം ച നൈതാന്യന്ത്യേഷു ഭാരത ॥ 70॥

ആക്രോശ പരിവാദാഭ്യാം വിഹിംസന്ത്യബുധാ ബുധാന് ।

വക്താ പാപമുപാദത്തേ ക്ഷമമാണോ വിമുച്യതേ ॥ 71॥

ഹിംസാ ബലമസാധൂനാം രാജ്ഞാം ദണ്ഡവിധിര്ബലമ് ।

ശുശ്രൂഷാ തു ബലം സ്ത്രീണാം ക്ഷമാഗുണവതാം ബലമ് ॥ 72॥

വാക്സംയമോ ഹി നൃപതേ സുദുഷ്കരതമോ മതഃ ।

അര്ഥവച്ച വിചിത്രം ച ന ശക്യം ബഹുഭാഷിതുമ് ॥ 73॥

അഭ്യാവഹതി കല്യാണം വിവിധാ വാക്സുഭാഷിതാ ।

സൈവ ദുര്ഭാഷിതാ രാജന്നനര്ഥായോപപദ്യതേ ॥ 74॥

സംരോഹതി ശരൈര്വിദ്ധം വനം പരശുനാ ഹതമ് ।

വാചാ ദുരുക്തം ബീഭത്സം ന സംരോഹതി വാക്ക്ഷതമ് ॥ 75॥

കര്ണിനാലീകനാരാചാ നിര്ഹരന്തി ശരീരതഃ ।

വാക്ഷല്യസ്തു ന നിര്ഹര്തും ശക്യോ ഹൃദി ശയോ ഹി സഃ ॥ 76॥

വാക്സായകാ വദനാന്നിഷ്പതന്തി

യൈരാഹതഃ ശോചതി രത്ര്യഹാനി ।

പരസ്യ നാമര്മസു തേ പതന്തി

താന്പണ്ഡിതോ നാവസൃജേത്പരേഷു ॥ 77॥

യസ്മൈ ദേവാഃ പ്രയച്ഛന്തി പുരുഷായ പരാഭവമ് ।

ബുദ്ധിം തസ്യാപകര്ഷന്തി സോഽപാചീനാനി പശ്യതി ॥ 78॥

ബുദ്ധൌ കലുഷ ഭൂതായാം വിനാശേ പ്രത്യുപസ്ഥിതേ ।

അനയോ നയസങ്കാശോ ഹൃദയാന്നാപസര്പതി ॥ 79॥

സേയം ബുദ്ധിഃ പരീതാ തേ പുത്രാണാം തവ ഭാരത ।

പാണ്ഡവാനാം വിരോധേന ന ചൈനാം അവബുധ്യസേ ॥ 80॥

രാജാ ലക്ഷണസമ്പന്നസ്ത്രൈലോക്യസ്യാപി യോ ഭവേത് ।

ശിഷ്യസ്തേ ശാസിതാ സോഽസ്തു ധൃതരാഷ്ട്ര യുധിഷ്ഠിരഃ ॥ 81॥

അതീവ സര്വാന്പുത്രാംസ്തേ ഭാഗധേയ പുരസ്കൃതഃ ।

തേജസാ പ്രജ്ഞയാ ചൈവ യുക്തോ ധര്മാര്ഥതത്ത്വവിത് ॥ 82॥

ആനൃശംസ്യാദനുക്രോശാദ്യോഽസൌ ധര്മഭൃതാം വരഃ ।

ഗൌരവാത്തവ രാജേന്ദ്ര ബഹൂന്ക്ലേശാംസ്തിതിക്ഷതി ॥ 83॥

॥ ഇതി ശ്രീമഹാഭാരതേ ഉദ്യോഗപര്വണി പ്രജാഗരപര്വണി

വിദുരനീതിവാക്യേ ചതുസ്ത്രിംശോഽധ്യായഃ ॥ 34॥

Roman (IAST) Transliteration

|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi

viduranītivākye catustriṃśo'dhyāyaḥ ||

dhṛtarāṣṭra uvāca |

jāgrato dahyamānasya yatkāryamanupaśyasi |

tadbrūhi tvaṃ hi nastāta dharmārthakuśalaḥ śuciḥ || 1||

tvaṃ māṃ yathāvadvidura praśādhi

prajñā pūrvaṃ sarvamajātaśatroḥ |

yanmanyase pathyamadīnasattva

śreyaḥ karaṃ brūhi tadvai kurūṇām || 2||

pāpāśaṅgī pāpameva naupaśyan

pṛcchāmi tvāṃ vyākulenātmanāham |

kave tanme brūhi sarvaṃ yathāvan

manīṣitaṃ sarvamajātaśatroḥ || 3||

vidura uvāca |

śubhaṃ vā yadi vā pāpaṃ dveṣyaṃ vā yadi vā priyam |

apṛṣṭastasya tadbrūyādyasya necchetparābhavam || 4||

tasmādvakṣyāmi te rājanbhavamicchankurūnprati |

vacaḥ śreyaḥ karaṃ dharmyaṃ bruvatastannibodha me || 5||

mithyopetāni karmāṇi sidhyeyuryāni bhārata |

anupāya prayuktāni mā sma teṣu manaḥ kṛthāḥ || 6||

tathaiva yogavihitaṃ na sidhyetkarma yannṛpa |

upāyayuktaṃ medhāvī na tatra glapayenmanaḥ || 7||

anubandhānavekṣeta sānubandheṣu karmasu |

sampradhārya ca kurvīta na vegena samācaret || 8||

anubandhaṃ ca samprekṣya vipākāṃścaiva karmaṇām |

utthānamātmanaścaiva dhīraḥ kurvīta vā na vā || 9||

yaḥ pramāṇaṃ na jānāti sthāne vṛddhau tathā kṣaye |

kośe janapade daṇḍe na sa rājyāvatiṣṭhate || 10||

yastvetāni pramāṇāni yathoktānyanupaśyati |

yukto dharmārthayorjñāne sa rājyamadhigacchati || 11||

na rājyaṃ prāptamityeva vartitavyamasāmpratam |

śriyaṃ hyavinayo hanti jarā rūpamivottamam || 12||

bhakṣyottama praticchannaṃ matsyo baḍiśamāyasam |

rūpābhipātī grasate nānubandhamavekṣate || 13||

yacchakyaṃ grasituṃ grasyaṃ grastaṃ pariṇamecca yat |

hitaṃ ca pariṇāme yattadadyaṃ bhūtimicchatā || 14||

vanaspaterapakvāni phalāni pracinoti yaḥ |

sa nāpnoti rasaṃ tebhyo bījaṃ cāsya vinaśyati || 15||

yastu pakvamupādatte kāle pariṇataṃ phalam |

phalādrasaṃ sa labhate bījāccaiva phalaṃ punaḥ || 16||

yathā madhu samādatte rakṣanpuṣpāṇi ṣaṭpadaḥ |

tadvadarthānmanuṣyebhya ādadyādavihiṃsayā || 17||

puṣpaṃ puṣpaṃ vicinvīta mūlacchedaṃ na kārayet |

mālākāra ivārāme na yathāṅgārakārakaḥ || 18||

kiṃ nu me syādidaṃ kṛtvā kiṃ nu me syādakurvataḥ |

iti karmāṇi sañcintya kuryādvā puruṣo na vā || 19||

anārabhyā bhavantyarthāḥ ke cinnityaṃ tathāgatāḥ |

kṛtaḥ puruṣakāro'pi bhavedyeṣu nirarthakaḥ || 20||

kāṃścidarthānnaraḥ prājño labhu mūlānmahāphalān |

kṣipramārabhate kartuṃ na vighnayati tādṛśān || 21||

ṛju paśyati yaḥ sarvaṃ cakṣuṣānupibanniva |

āsīnamapi tūṣṇīkamanurajyanti taṃ prajāḥ || 22||

cakṣuṣā manasā vācā karmaṇā ca caturvidham |

prasādayati lokaṃ yastaṃ loko'nuprasīdati || 23||

yasmāttrasyanti bhūtāni mṛgavyādhānmṛgā iva |

sāgarāntāmapi mahīṃ labdhvā sa parihīyate || 24||

pitṛpaitāmahaṃ rājyaṃ prāptavānsvena tejasā |

vāyurabhramivāsādya bhraṃśayatyanaye sthitaḥ || 25||

dharmamācarato rājñaḥ sadbhiścaritamāditaḥ |

vasudhā vasusampūrṇā vardhate bhūtivardhanī || 26||

atha santyajato dharmamadharmaṃ cānutiṣṭhataḥ |

pratisaṃveṣṭate bhūmiragnau carmāhitaṃ yathā || 27||

ya eva yatnaḥ kriyate prara rāṣṭrāvamardane |

sa eva yatnaḥ kartavyaḥ svarāṣṭra paripālane || 28||

dharmeṇa rājyaṃ vindeta dharmeṇa paripālayet |

dharmamūlāṃ śriyaṃ prāpya na jahāti na hīyate || 29||

apyunmattātpralapato bālācca parisarpataḥ |

sarvataḥ sāramādadyādaśmabhya iva kāñcanam || 30||

suvyāhṛtāni sudhiyāṃ sukṛtāni tatastataḥ |

sañcinvandhīra āsīta śilā hārī śilaṃ yathā || 31||

gandhena gāvaḥ paśyanti vedaiḥ paśyanti brāhmaṇāḥ |

cāraiḥ paśyanti rājānaścakṣurbhyāmitare janāḥ || 32||

bhūyāṃsaṃ labhate kleśaṃ yā gaurbhavati durduhā |

atha yā suduhā rājannaiva tāṃ vinayantyapi || 33||

yadataptaṃ praṇamati na tatsantāpayantyapi |

yacca svayaṃ nataṃ dāru na tatsannāmayantyapi || 34||

etayopamayā dhīraḥ sannameta balīyase |

indrāya sa praṇamate namate yo balīyase || 35||

parjanyanāthāḥ paśavo rājāno mitra bāndhavāḥ |

patayo bāndhavāḥ strīṇāṃ brāhmaṇā veda bāndhavāḥ || 36||

satyena rakṣyate dharmo vidyā yogena rakṣyate |

mṛjayā rakṣyate rūpaṃ kulaṃ vṛttena rakṣyate || 37||

mānena rakṣyate dhānyamaśvānrakṣyatyanukramaḥ |

abhīkṣṇadarśanādgāvaḥ striyo rakṣyāḥ kucelataḥ || 38||

na kulaṃ vṛtti hīnasya pramāṇamiti me matiḥ |

antyeṣvapi hi jātānāṃ vṛttameva viśiṣyate || 39||

ya īrṣyuḥ paravitteṣu rūpe vīrye kulānvaye |

sukhe saubhāgyasatkāre tasya vyādhiranantakaḥ || 40||

akārya karaṇādbhītaḥ kāryāṇāṃ ca vivarjanāt |

akāle mantrabhedācca yena mādyenna tatpibet || 41||

vidyāmado dhanamadastṛtīyo'bhijano madaḥ |

ete madāvaliptānāmeta eva satāṃ damāḥ || 42||

asanto'bhyarthitāḥ sadbhiḥ kiṃ citkāryaṃ kadā cana |

manyante santamātmānamasantamapi viśrutam || 43||

gatirātmavatāṃ santaḥ santa eva satāṃ gatiḥ |

asatāṃ ca gatiḥ santo na tvasantaḥ satāṃ gatiḥ || 44||

jitā sabhā vastravatā samāśā gomatā jitā |

adhvā jito yānavatā sarvaṃ śīlavatā jitam || 45||

śīlaṃ pradhānaṃ puruṣe tadyasyeha praṇaśyati |

na tasya jīvitenārtho na dhanena na bandhubhiḥ || 46||

āḍhyānāṃ māṃsaparamaṃ madhyānāṃ gorasottaram |

lavaṇottaraṃ daridrāṇāṃ bhojanaṃ bharatarṣabha || 47||

sampannataramevānnaṃ daridrā bhuñjate sadā |

kṣutsvādutāṃ janayati sā cāḍhyeṣu sudurlabhā || 48||

prāyeṇa śrīmatāṃ loke bhoktuṃ śaktirna vidyate |

daridrāṇāṃ tu rājendra api kāṣṭhaṃ hi jīryate || 49||

avṛttirbhayamantyānāṃ madhyānāṃ maraṇādbhayam |

uttamānāṃ tu martyānāmavamānātparaṃ bhayam || 50||

aiśvaryamadapāpiṣṭhā madāḥ pānamadādayaḥ |

aiśvaryamadamatto hi nāpatitvā vibudhyate || 51||

indriyaurindriyārtheṣu vartamānairanigrahaiḥ |

tairayaṃ tāpyate loko nakṣatrāṇi grahairiva || 52||

yo jitaḥ pañcavargeṇa sahajenātma karśinā |

āpadastasya vardhante śuklapakṣa ivoḍurāḍ || 53||

avijitya ya ātmānamamātyānvijigīṣate |

amitrānvājitāmātyaḥ so'vaśaḥ parihīyate || 54||

ātmānameva prathamaṃ deśarūpeṇa yo jayet |

tato'mātyānamitrāṃśca na moghaṃ vijigīṣate || 55||

vaśyendriyaṃ jitāmātyaṃ dhṛtadaṇḍaṃ vikāriṣu |

parīkṣya kāriṇaṃ dhīramatyantaṃ śrīrniṣevate || 56||

rathaḥ śarīraṃ puruṣasya rājan

nātmā niyantendriyāṇyasya cāśvāḥ |

tairapramattaḥ kuśalaḥ sadaśvair

dāntaiḥ sukhaṃ yāti rathīva dhīraḥ || 57||

etānyanigṛhītāni vyāpādayitumapyalam |

avidheyā ivādāntā hayāḥ pathi kusārathim || 58||

anarthamarthataḥ paśyannartaṃ caivāpyanarthataḥ |

indriyaiḥ prasṛto bālaḥ suduḥkhaṃ manyate sukham || 59||

dharmārthau yaḥ parityajya syādindriyavaśānugaḥ |

śrīprāṇadhanadārebhya kṣipraṃ sa parihīyate || 60||

arthānāmīśvaro yaḥ syādindriyāṇāmanīśvaraḥ |

indriyāṇāmanaiśvaryādaiśvaryādbhraśyate hi saḥ || 61||

ātmanātmānamanvicchenmano buddhīndriyairyataiḥ |

ātmaiva hyātmano bandhurātmaiva ripurātmanaḥ || 62||

kṣudrākṣeṇeva jālena jhaṣāvapihitāvubhau |

kāmaśca rājankrodhaśca tau prājñānaṃ vilumpataḥ || 63||

samavekṣyeha dharmārthau sambhārānyo'dhigacchati |

sa vai sambhṛta sambhāraḥ satataṃ sukhamedhate || 64||

yaḥ pañcābhyantarāñśatrūnavijitya matikṣayān |

jigīṣati ripūnanyānripavo'bhibhavanti tam || 65||

dṛśyante hi durātmāno vadhyamānāḥ svakarma bhiḥ |

indriyāṇāmanīśatvādrājāno rājyavibhramaiḥ || 66||

asantyāgātpāpakṛtāmapāpāṃs

tulyo daṇḍaḥ spṛśate miśrabhāvāt |

śuṣkeṇārdraṃ dahyate miśrabhāvāt

tasmātpāpaiḥ saha sandhiṃ na kuryāt || 67||

nijānutpatataḥ śatrūnpañca pañca prayojanān |

yo mohānna nighṛhṇāti tamāpadgrasate naram || 68||

anasūyārjavaṃ śaucaṃ santoṣaḥ priyavāditā |

damaḥ satyamanāyāso na bhavanti durātmanām || 69||

ātmajñānamanāyāsastitikṣā dharmanityatā |

vākcaiva guptā dānaṃ ca naitānyantyeṣu bhārata || 70||

ākrośa parivādābhyāṃ vihiṃsantyabudhā budhān |

vaktā pāpamupādatte kṣamamāṇo vimucyate || 71||

hiṃsā balamasādhūnāṃ rājñāṃ daṇḍavidhirbalam |

śuśrūṣā tu balaṃ strīṇāṃ kṣamāguṇavatāṃ balam || 72||

vāksaṃyamo hi nṛpate suduṣkaratamo mataḥ |

arthavacca vicitraṃ ca na śakyaṃ bahubhāṣitum || 73||

abhyāvahati kalyāṇaṃ vividhā vāksubhāṣitā |

saiva durbhāṣitā rājannanarthāyopapadyate || 74||

saṃrohati śarairviddhaṃ vanaṃ paraśunā hatam |

vācā duruktaṃ bībhatsaṃ na saṃrohati vākkṣatam || 75||

karṇinālīkanārācā nirharanti śarīrataḥ |

vākṣalyastu na nirhartuṃ śakyo hṛdi śayo hi saḥ || 76||

vāksāyakā vadanānniṣpatanti

yairāhataḥ śocati ratryahāni |

parasya nāmarmasu te patanti

tānpaṇḍito nāvasṛjetpareṣu || 77||

yasmai devāḥ prayacchanti puruṣāya parābhavam |

buddhiṃ tasyāpakarṣanti so'pācīnāni paśyati || 78||

buddhau kaluṣa bhūtāyāṃ vināśe pratyupasthite |

anayo nayasaṅkāśo hṛdayānnāpasarpati || 79||

seyaṃ buddhiḥ parītā te putrāṇāṃ tava bhārata |

pāṇḍavānāṃ virodhena na caināṃ avabudhyase || 80||

rājā lakṣaṇasampannastrailokyasyāpi yo bhavet |

śiṣyaste śāsitā so'stu dhṛtarāṣṭra yudhiṣṭhiraḥ || 81||

atīva sarvānputrāṃste bhāgadheya puraskṛtaḥ |

tejasā prajñayā caiva yukto dharmārthatattvavit || 82||

ānṛśaṃsyādanukrośādyo'sau dharmabhṛtāṃ varaḥ |

gauravāttava rājendra bahūnkleśāṃstitikṣati || 83||

|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi

viduranītivākye catustriṃśo'dhyāyaḥ || 34||