Ashtavakra Gita Ashtadasho'dhyayah

ॐ

അഷ്ടാവക്ര ഗീതാ അഷ്ടാദശോഽധ്യായഃ

Gita Ashtavakra Malayalam

അഷ്ടാവക്ര ഉവാച ॥

യസ്യ ബോധോദയേ താവത്സ്വപ്നവദ് ഭവതി ഭ്രമഃ ।

തസ്മൈ സുഖൈകരൂപായ നമഃ ശാന്തായ തേജസേ ॥ 18-1॥

അര്ജയിത്വാഖിലാന് അര്ഥാന് ഭോഗാനാപ്നോതി പുഷ്കലാന് ।

ന ഹി സര്വപരിത്യാഗമന്തരേണ സുഖീ ഭവേത് ॥ 18-2॥

കര്തവ്യദുഃഖമാര്തണ്ഡജ്വാലാദഗ്ധാന്തരാത്മനഃ ।

കുതഃ പ്രശമപീയൂഷധാരാസാരമൃതേ സുഖമ് ॥ 18-3॥

ഭവോഽയം ഭാവനാമാത്രോ ന കിഞ്ചിത് പരമാര്ഥതഃ ।

നാസ്ത്യഭാവഃ സ്വഭാവാനാം ഭാവാഭാവവിഭാവിനാമ് ॥ 18-4॥

ന ദൂരം ന ച സങ്കോചാല്ലബ്ധമേവാത്മനഃ പദമ് ।

നിര്വികല്പം നിരായാസം നിര്വികാരം നിരഞ്ജനമ് ॥ 18-5॥

വ്യാമോഹമാത്രവിരതൌ സ്വരൂപാദാനമാത്രതഃ ।

വീതശോകാ വിരാജന്തേ നിരാവരണദൃഷ്ടയഃ ॥ 18-6॥

സമസ്തം കല്പനാമാത്രമാത്മാ മുക്തഃ സനാതനഃ ।

ഇതി വിജ്ഞായ ധീരോ ഹി കിമഭ്യസ്യതി ബാലവത് ॥ 18-7॥

ആത്മാ ബ്രഹ്മേതി നിശ്ചിത്യ ഭാവാഭാവൌ ച കല്പിതൌ ।

നിഷ്കാമഃ കിം വിജാനാതി കിം ബ്രൂതേ ച കരോതി കിമ് ॥ 18-8॥

അയം സോഽഹമയം നാഹമിതി ക്ഷീണാ വികല്പനാ ।

സര്വമാത്മേതി നിശ്ചിത്യ തൂഷ്ണീമ്ഭൂതസ്യ യോഗിനഃ ॥ 18-9॥

ന വിക്ഷേപോ ന ചൈകാഗ്ര്യം നാതിബോധോ ന മൂഢതാ ।

ന സുഖം ന ച വാ ദുഃഖമുപശാന്തസ്യ യോഗിനഃ ॥ 18-10॥

സ്വാരാജ്യേ ഭൈക്ഷവൃത്തൌ ച ലാഭാലാഭേ ജനേ വനേ ।

നിര്വികല്പസ്വഭാവസ്യ ന വിശേഷോഽസ്തി യോഗിനഃ ॥ 18-11॥

ക്വ ധര്മഃ ക്വ ച വാ കാമഃ ക്വ ചാര്ഥഃ ക്വ വിവേകിതാ ।

ഇദം കൃതമിദം നേതി ദ്വന്ദ്വൈര്മുക്തസ്യ യോഗിനഃ ॥ 18-12॥

കൃത്യം കിമപി നൈവാസ്തി ന കാപി ഹൃദി രഞ്ജനാ ।

യഥാ ജീവനമേവേഹ ജീവന്മുക്തസ്യ യോഗിനഃ ॥ 18-13॥

ക്വ മോഹഃ ക്വ ച വാ വിശ്വം ക്വ തദ് ധ്യാനം ക്വ മുക്തതാ ।

സര്വസങ്കല്പസീമായാം വിശ്രാന്തസ്യ മഹാത്മനഃ ॥ 18-14॥

യേന വിശ്വമിദം ദൃഷ്ടം സ നാസ്തീതി കരോതു വൈ ।

നിര്വാസനഃ കിം കുരുതേ പശ്യന്നപി ന പശ്യതി ॥ 18-15॥

യേന ദൃഷ്ടം പരം ബ്രഹ്മ സോഽഹം ബ്രഹ്മേതി ചിന്തയേത് ।

കിം ചിന്തയതി നിശ്ചിന്തോ ദ്വിതീയം യോ ന പശ്യതി ॥ 18-16॥

ദൃഷ്ടോ യേനാത്മവിക്ഷേപോ നിരോധം കുരുതേ ത്വസൌ ।

ഉദാരസ്തു ന വിക്ഷിപ്തഃ സാധ്യാഭാവാത്കരോതി കിമ് ॥ 18-17॥

ധീരോ ലോകവിപര്യസ്തോ വര്തമാനോഽപി ലോകവത് ।

ന സമാധിം ന വിക്ഷേപം ന ലോപം സ്വസ്യ പശ്യതി ॥ 18-18॥

ഭാവാഭാവവിഹീനോ യസ്തൃപ്തോ നിര്വാസനോ ബുധഃ ।

നൈവ കിഞ്ചിത്കൃതം തേന ലോകദൃഷ്ട്യാ വികുര്വതാ ॥ 18-19॥

പ്രവൃത്തൌ വാ നിവൃത്തൌ വാ നൈവ ധീരസ്യ ദുര്ഗ്രഹഃ ।

യദാ യത്കര്തുമായാതി തത്കൃത്വാ തിഷ്ഠതഃ സുഖമ് ॥ 18-20॥

നിര്വാസനോ നിരാലമ്ബഃ സ്വച്ഛന്ദോ മുക്തബന്ധനഃ ।

ക്ഷിപ്തഃ സംസ്കാരവാതേന ചേഷ്ടതേ ശുഷ്കപര്ണവത് ॥ 18-21॥

അസംസാരസ്യ തു ക്വാപി ന ഹര്ഷോ ന വിഷാദതാ ।

സ ശീതലമനാ നിത്യം വിദേഹ ഇവ രാജയേ ॥ 18-22॥

കുത്രാപി ന ജിഹാസാസ്തി നാശോ വാപി ന കുത്രചിത് ।

ആത്മാരാമസ്യ ധീരസ്യ ശീതലാച്ഛതരാത്മനഃ ॥ 18-23॥

പ്രകൃത്യാ ശൂന്യചിത്തസ്യ കുര്വതോഽസ്യ യദൃച്ഛയാ ।

പ്രാകൃതസ്യേവ ധീരസ്യ ന മാനോ നാവമാനതാ ॥ 18-24॥

കൃതം ദേഹേന കര്മേദം ന മയാ ശുദ്ധരൂപിണാ ।

ഇതി ചിന്താനുരോധീ യഃ കുര്വന്നപി കരോതി ന ॥ 18-25॥

അതദ്വാദീവ കുരുതേ ന ഭവേദപി ബാലിശഃ ।

ജീവന്മുക്തഃ സുഖീ ശ്രീമാന് സംസരന്നപി ശോഭതേ ॥ 18-26॥

നാനാവിചാരസുശ്രാന്തോ ധീരോ വിശ്രാന്തിമാഗതഃ ।

ന കല്പതേ ന ജാനാതി ന ശൃണോതി ന പശ്യതി ॥ 18-27॥

അസമാധേരവിക്ഷേപാന് ന മുമുക്ഷുര്ന ചേതരഃ ।

നിശ്ചിത്യ കല്പിതം പശ്യന് ബ്രഹ്മൈവാസ്തേ മഹാശയഃ ॥ 18-28॥

യസ്യാന്തഃ സ്യാദഹങ്കാരോ ന കരോതി കരോതി സഃ ।

നിരഹങ്കാരധീരേണ ന കിഞ്ചിദകൃതം കൃതമ് ॥ 18-29॥

നോദ്വിഗ്നം ന ച സന്തുഷ്ടമകര്തൃ സ്പന്ദവര്ജിതമ് ।

നിരാശം ഗതസന്ദേഹം ചിത്തം മുക്തസ്യ രാജതേ ॥ 18-30॥

നിര്ധ്യാതും ചേഷ്ടിതും വാപി യച്ചിത്തം ന പ്രവര്തതേ ।

നിര്നിമിത്തമിദം കിന്തു നിര്ധ്യായേതി വിചേഷ്ടതേ ॥ 18-31॥

തത്ത്വം യഥാര്ഥമാകര്ണ്യ മന്ദഃ പ്രാപ്നോതി മൂഢതാമ് ।

അഥവാ യാതി സങ്കോചമമൂഢഃ കോഽപി മൂഢവത് ॥ 18-32॥

ഏകാഗ്രതാ നിരോധോ വാ മൂഢൈരഭ്യസ്യതേ ഭൃശമ് ।

ധീരാഃ കൃത്യം ന പശ്യന്തി സുപ്തവത്സ്വപദേ സ്ഥിതാഃ ॥ 18-33॥

അപ്രയത്നാത് പ്രയത്നാദ് വാ മൂഢോ നാപ്നോതി നിര്വൃതിമ് ।

തത്ത്വനിശ്ചയമാത്രേണ പ്രാജ്ഞോ ഭവതി നിര്വൃതഃ ॥ 18-34॥

ശുദ്ധം ബുദ്ധം പ്രിയം പൂര്ണം നിഷ്പ്രപഞ്ചം നിരാമയമ് ।

ആത്മാനം തം ന ജാനന്തി തത്രാഭ്യാസപരാ ജനാഃ ॥ 18-35॥

നാപ്നോതി കര്മണാ മോക്ഷം വിമൂഢോഽഭ്യാസരൂപിണാ ।

ധന്യോ വിജ്ഞാനമാത്രേണ മുക്തസ്തിഷ്ഠത്യവിക്രിയഃ ॥ 18-36॥

മൂഢോ നാപ്നോതി തദ് ബ്രഹ്മ യതോ ഭവിതുമിച്ഛതി ।

അനിച്ഛന്നപി ധീരോ ഹി പരബ്രഹ്മസ്വരൂപഭാക് ॥ 18-37॥

നിരാധാരാ ഗ്രഹവ്യഗ്രാ മൂഢാഃ സംസാരപോഷകാഃ ।

ഏതസ്യാനര്ഥമൂലസ്യ മൂലച്ഛേദഃ കൃതോ ബുധൈഃ ॥ 18-38॥

ന ശാന്തിം ലഭതേ മൂഢോ യതഃ ശമിതുമിച്ഛതി ।

ധീരസ്തത്ത്വം വിനിശ്ചിത്യ സര്വദാ ശാന്തമാനസഃ ॥ 18-39॥

ക്വാത്മനോ ദര്ശനം തസ്യ യദ് ദൃഷ്ടമവലമ്ബതേ ।

ധീരാസ്തം തം ന പശ്യന്തി പശ്യന്ത്യാത്മാനമവ്യയമ് ॥ 18-40॥

ക്വ നിരോധോ വിമൂഢസ്യ യോ നിര്ബന്ധം കരോതി വൈ ।

സ്വാരാമസ്യൈവ ധീരസ്യ സര്വദാസാവകൃത്രിമഃ ॥ 18-41॥

ഭാവസ്യ ഭാവകഃ കശ്ചിന് ന കിഞ്ചിദ് ഭാവകോപരഃ ।

ഉഭയാഭാവകഃ കശ്ചിദ് ഏവമേവ നിരാകുലഃ ॥ 18-42॥

ശുദ്ധമദ്വയമാത്മാനം ഭാവയന്തി കുബുദ്ധയഃ ।

ന തു ജാനന്തി സമ്മോഹാദ്യാവജ്ജീവമനിര്വൃതാഃ ॥ 18-43॥

മുമുക്ഷോര്ബുദ്ധിരാലമ്ബമന്തരേണ ന വിദ്യതേ ।

നിരാലമ്ബൈവ നിഷ്കാമാ ബുദ്ധിര്മുക്തസ്യ സര്വദാ ॥ 18-44॥

വിഷയദ്വീപിനോ വീക്ഷ്യ ചകിതാഃ ശരണാര്ഥിനഃ ।

വിശന്തി ഝടിതി ക്രോഡം നിരോധൈകാഗ്രസിദ്ധയേ ॥ 18-45॥

നിര്വാസനം ഹരിം ദൃഷ്ട്വാ തൂഷ്ണീം വിഷയദന്തിനഃ ।

പലായന്തേ ന ശക്താസ്തേ സേവന്തേ കൃതചാടവഃ ॥ 18-46॥

ന മുക്തികാരികാം ധത്തേ നിഃശങ്കോ യുക്തമാനസഃ ।

പശ്യന് ശൃണ്വന് സ്പൃശന് ജിഘ്രന്നശ്നന്നാസ്തേ യഥാസുഖമ് ॥ 18-47॥

വസ്തുശ്രവണമാത്രേണ ശുദ്ധബുദ്ധിര്നിരാകുലഃ ।

നൈവാചാരമനാചാരമൌദാസ്യം വാ പ്രപശ്യതി ॥ 18-48॥

യദാ യത്കര്തുമായാതി തദാ തത്കുരുതേ ഋജുഃ ।

ശുഭം വാപ്യശുഭം വാപി തസ്യ ചേഷ്ടാ ഹി ബാലവത് ॥ 18-49॥

സ്വാതന്ത്ര്യാത്സുഖമാപ്നോതി സ്വാതന്ത്ര്യാല്ലഭതേ പരമ് ।

സ്വാതന്ത്ര്യാന്നിര്വൃതിം ഗച്ഛേത്സ്വാതന്ത്ര്യാത് പരമം പദമ് ॥ 18-50॥

അകര്തൃത്വമഭോക്തൃത്വം സ്വാത്മനോ മന്യതേ യദാ ।

തദാ ക്ഷീണാ ഭവന്ത്യേവ സമസ്താശ്ചിത്തവൃത്തയഃ ॥ 18-51॥

ഉച്ഛൃങ്ഖലാപ്യകൃതികാ സ്ഥിതിര്ധീരസ്യ രാജതേ ।

ന തു സസ്പൃഹചിത്തസ്യ ശാന്തിര്മൂഢസ്യ കൃത്രിമാ ॥ 18-52॥

വിലസന്തി മഹാഭോഗൈര്വിശന്തി ഗിരിഗഹ്വരാന് ।

നിരസ്തകല്പനാ ധീരാ അബദ്ധാ മുക്തബുദ്ധയഃ ॥ 18-53॥

ശ്രോത്രിയം ദേവതാം തീര്ഥമങ്ഗനാം ഭൂപതിം പ്രിയമ് ।

ദൃഷ്ട്വാ സമ്പൂജ്യ ധീരസ്യ ന കാപി ഹൃദി വാസനാ ॥ 18-54॥

ഭൃത്യൈഃ പുത്രൈഃ കലത്രൈശ്ച ദൌഹിത്രൈശ്ചാപി ഗോത്രജൈഃ ।

വിഹസ്യ ധിക്കൃതോ യോഗീ ന യാതി വികൃതിം മനാക് ॥ 18-55॥

സന്തുഷ്ടോഽപി ന സന്തുഷ്ടഃ ഖിന്നോഽപി ന ച ഖിദ്യതേ ।

തസ്യാശ്ചര്യദശാം താം താം താദൃശാ ഏവ ജാനതേ ॥ 18-56॥

കര്തവ്യതൈവ സംസാരോ ന താം പശ്യന്തി സൂരയഃ ।

ശൂന്യാകാരാ നിരാകാരാ നിര്വികാരാ നിരാമയാഃ ॥ 18-57॥

അകുര്വന്നപി സങ്ക്ഷോഭാദ് വ്യഗ്രഃ സര്വത്ര മൂഢധീഃ ।

കുര്വന്നപി തു കൃത്യാനി കുശലോ ഹി നിരാകുലഃ ॥ 18-58॥

സുഖമാസ്തേ സുഖം ശേതേ സുഖമായാതി യാതി ച ।

സുഖം വക്തി സുഖം ഭുങ്ക്തേ വ്യവഹാരേഽപി ശാന്തധീഃ ॥ 18-59॥

സ്വഭാവാദ്യസ്യ നൈവാര്തിര്ലോകവദ് വ്യവഹാരിണഃ ।

മഹാഹ്രദ ഇവാക്ഷോഭ്യോ ഗതക്ലേശഃ സുശോഭതേ ॥ 18-60॥

നിവൃത്തിരപി മൂഢസ്യ പ്രവൃത്തി രുപജായതേ ।

പ്രവൃത്തിരപി ധീരസ്യ നിവൃത്തിഫലഭാഗിനീ ॥ 18-61॥

പരിഗ്രഹേഷു വൈരാഗ്യം പ്രായോ മൂഢസ്യ ദൃശ്യതേ ।

ദേഹേ വിഗലിതാശസ്യ ക്വ രാഗഃ ക്വ വിരാഗതാ ॥ 18-62॥

ഭാവനാഭാവനാസക്താ ദൃഷ്ടിര്മൂഢസ്യ സര്വദാ ।

ഭാവ്യഭാവനയാ സാ തു സ്വസ്ഥസ്യാദൃഷ്ടിരൂപിണീ ॥ 18-63॥

സര്വാരമ്ഭേഷു നിഷ്കാമോ യശ്ചരേദ് ബാലവന് മുനിഃ ।

ന ലേപസ്തസ്യ ശുദ്ധസ്യ ക്രിയമാണേഽപി കര്മണി ॥ 18-64॥

സ ഏവ ധന്യ ആത്മജ്ഞഃ സര്വഭാവേഷു യഃ സമഃ ।

പശ്യന് ശൃണ്വന് സ്പൃശന് ജിഘ്രന്ന് അശ്നന്നിസ്തര്ഷമാനസഃ ॥ 18-65॥

ക്വ സംസാരഃ ക്വ ചാഭാസഃ ക്വ സാധ്യം ക്വ ച സാധനമ് ।

ആകാശസ്യേവ ധീരസ്യ നിര്വികല്പസ്യ സര്വദാ ॥ 18-66॥

സ ജയത്യര്ഥസന്ന്യാസീ പൂര്ണസ്വരസവിഗ്രഹഃ ।

അകൃത്രിമോഽനവച്ഛിന്നേ സമാധിര്യസ്യ വര്തതേ ॥ 18-67॥

ബഹുനാത്ര കിമുക്തേന ജ്ഞാതതത്ത്വോ മഹാശയഃ ।

ഭോഗമോക്ഷനിരാകാങ്ക്ഷീ സദാ സര്വത്ര നീരസഃ ॥ 18-68॥

മഹദാദി ജഗദ്ദ്വൈതം നാമമാത്രവിജൃമ്ഭിതമ് ।

വിഹായ ശുദ്ധബോധസ്യ കിം കൃത്യമവശിഷ്യതേ ॥ 18-69॥

ഭ്രമഭൂതമിദം സര്വം കിഞ്ചിന്നാസ്തീതി നിശ്ചയീ ।

അലക്ഷ്യസ്ഫുരണഃ ശുദ്ധഃ സ്വഭാവേനൈവ ശാമ്യതി ॥ 18-70॥

ശുദ്ധസ്ഫുരണരൂപസ്യ ദൃശ്യഭാവമപശ്യതഃ ।

ക്വ വിധിഃ ക്വ ച വൈരാഗ്യം ക്വ ത്യാഗഃ ക്വ ശമോഽപി വാ ॥ 18-71॥

സ്ഫുരതോഽനന്തരൂപേണ പ്രകൃതിം ച ന പശ്യതഃ ।

ക്വ ബന്ധഃ ക്വ ച വാ മോക്ഷഃ ക്വ ഹര്ഷഃ ക്വ വിഷാദിതാ ॥ 18-72॥

ബുദ്ധിപര്യന്തസംസാരേ മായാമാത്രം വിവര്തതേ ।

നിര്മമോ നിരഹങ്കാരോ നിഷ്കാമഃ ശോഭതേ ബുധഃ ॥ 18-73॥

അക്ഷയം ഗതസന്താപമാത്മാനം പശ്യതോ മുനേഃ ।

ക്വ വിദ്യാ ച ക്വ വാ വിശ്വം ക്വ ദേഹോഽഹം മമേതി വാ ॥ 18-74॥

നിരോധാദീനി കര്മാണി ജഹാതി ജഡധീര്യദി ।

മനോരഥാന് പ്രലാപാംശ്ച കര്തുമാപ്നോത്യതത്ക്ഷണാത് ॥ 18-75॥

മന്ദഃ ശ്രുത്വാപി തദ്വസ്തു ന ജഹാതി വിമൂഢതാമ് ।

നിര്വികല്പോ ബഹിര്യത്നാദന്തര്വിഷയലാലസഃ ॥ 18-76॥

ജ്ഞാനാദ് ഗലിതകര്മാ യോ ലോകദൃഷ്ട്യാപി കര്മകൃത് ।

നാപ്നോത്യവസരം കര്തും വക്തുമേവ ന കിഞ്ചന ॥ 18-77॥

ക്വ തമഃ ക്വ പ്രകാശോ വാ ഹാനം ക്വ ച ന കിഞ്ചന ।

നിര്വികാരസ്യ ധീരസ്യ നിരാതങ്കസ്യ സര്വദാ ॥ 18-78॥

ക്വ ധൈര്യം ക്വ വിവേകിത്വം ക്വ നിരാതങ്കതാപി വാ ।

അനിര്വാച്യസ്വഭാവസ്യ നിഃസ്വഭാവസ്യ യോഗിനഃ ॥ 18-79॥

ന സ്വര്ഗോ നൈവ നരകോ ജീവന്മുക്തിര്ന ചൈവ ഹി ।

ബഹുനാത്ര കിമുക്തേന യോഗദൃഷ്ട്യാ ന കിഞ്ചന ॥ 18-80॥

നൈവ പ്രാര്ഥയതേ ലാഭം നാലാഭേനാനുശോചതി ।

ധീരസ്യ ശീതലം ചിത്തമമൃതേനൈവ പൂരിതമ് ॥ 18-81॥

ന ശാന്തം സ്തൌതി നിഷ്കാമോ ന ദുഷ്ടമപി നിന്ദതി ।

സമദുഃഖസുഖസ്തൃപ്തഃ കിഞ്ചിത് കൃത്യം ന പശ്യതി ॥ 18-82॥

ധീരോ ന ദ്വേഷ്ടി സംസാരമാത്മാനം ന ദിദൃക്ഷതി ।

ഹര്ഷാമര്ഷവിനിര്മുക്തോ ന മൃതോ ന ച ജീവതി ॥ 18-83॥

നിഃസ്നേഹഃ പുത്രദാരാദൌ നിഷ്കാമോ വിഷയേഷു ച ।

നിശ്ചിന്തഃ സ്വശരീരേഽപി നിരാശഃ ശോഭതേ ബുധഃ ॥ 18-84॥

തുഷ്ടിഃ സര്വത്ര ധീരസ്യ യഥാപതിതവര്തിനഃ ।

സ്വച്ഛന്ദം ചരതോ ദേശാന് യത്രസ്തമിതശായിനഃ ॥ 18-85॥

പതതൂദേതു വാ ദേഹോ നാസ്യ ചിന്താ മഹാത്മനഃ ।

സ്വഭാവഭൂമിവിശ്രാന്തിവിസ്മൃതാശേഷസംസൃതേഃ ॥ 18-86॥

അകിഞ്ചനഃ കാമചാരോ നിര്ദ്വന്ദ്വശ്ഛിന്നസംശയഃ ।

അസക്തഃ സര്വഭാവേഷു കേവലോ രമതേ ബുധഃ ॥ 18-87॥

നിര്മമഃ ശോഭതേ ധീരഃ സമലോഷ്ടാശ്മകാഞ്ചനഃ ।

സുഭിന്നഹൃദയഗ്രന്ഥിര്വിനിര്ധൂതരജസ്തമഃ ॥ 18-88॥

സര്വത്രാനവധാനസ്യ ന കിഞ്ചിദ് വാസനാ ഹൃദി ।

മുക്താത്മനോ വിതൃപ്തസ്യ തുലനാ കേന ജായതേ ॥ 18-89॥

ജാനന്നപി ന ജാനാതി പശ്യന്നപി ന പശ്യതി ।

ബ്രുവന്ന് അപി ന ച ബ്രൂതേ കോഽന്യോ നിര്വാസനാദൃതേ ॥ 18-90॥

ഭിക്ഷുര്വാ ഭൂപതിര്വാപി യോ നിഷ്കാമഃ സ ശോഭതേ ।

ഭാവേഷു ഗലിതാ യസ്യ ശോഭനാശോഭനാ മതിഃ ॥ 18-91॥

ക്വ സ്വാച്ഛന്ദ്യം ക്വ സങ്കോചഃ ക്വ വാ തത്ത്വവിനിശ്ചയഃ ।

നിര്വ്യാജാര്ജവഭൂതസ്യ ചരിതാര്ഥസ്യ യോഗിനഃ ॥ 18-92॥

ആത്മവിശ്രാന്തിതൃപ്തേന നിരാശേന ഗതാര്തിനാ ।

അന്തര്യദനുഭൂയേത തത് കഥം കസ്യ കഥ്യതേ ॥ 18-93॥

സുപ്തോഽപി ന സുഷുപ്തൌ ച സ്വപ്നേഽപി ശയിതോ ന ച ।

ജാഗരേഽപി ന ജാഗര്തി ധീരസ്തൃപ്തഃ പദേ പദേ ॥ 18-94॥

ജ്ഞഃ സചിന്തോഽപി നിശ്ചിന്തഃ സേന്ദ്രിയോഽപി നിരിന്ദ്രിയഃ ।

സുബുദ്ധിരപി നിര്ബുദ്ധിഃ സാഹങ്കാരോഽനഹങ്കൃതിഃ ॥ 18-95॥

ന സുഖീ ന ച വാ ദുഃഖീ ന വിരക്തോ ന സങ്ഗവാന് ।

ന മുമുക്ഷുര്ന വാ മുക്താ ന കിഞ്ചിന്ന ച കിഞ്ചന ॥ 18-96॥

വിക്ഷേപേഽപി ന വിക്ഷിപ്തഃ സമാധൌ ന സമാധിമാന് ।

ജാഡ്യേഽപി ന ജഡോ ധന്യഃ പാണ്ഡിത്യേഽപി ന പണ്ഡിതഃ ॥ 18-97॥

മുക്തോ യഥാസ്ഥിതിസ്വസ്ഥഃ കൃതകര്തവ്യനിര്വൃതഃ ।

സമഃ സര്വത്ര വൈതൃഷ്ണ്യാന്ന സ്മരത്യകൃതം കൃതമ് ॥ 18-98॥

ന പ്രീയതേ വന്ദ്യമാനോ നിന്ദ്യമാനോ ന കുപ്യതി ।

നൈവോദ്വിജതി മരണേ ജീവനേ നാഭിനന്ദതി ॥ 18-99॥

ന ധാവതി ജനാകീര്ണം നാരണ്യമുപശാന്തധീഃ ।

യഥാതഥാ യത്രതത്ര സമ ഏവാവതിഷ്ഠതേ ॥ 18-100॥

Roman (IAST) Transliteration

aṣṭāvakra uvāca ||

yasya bodhodaye tāvatsvapnavad bhavati bhramaḥ |

tasmai sukhaikarūpāya namaḥ śāntāya tejase || 18-1||

arjayitvākhilān arthān bhogānāpnoti puṣkalān |

na hi sarvaparityāgamantareṇa sukhī bhavet || 18-2||

kartavyaduḥkhamārtaṇḍajvālādagdhāntarātmanaḥ |

kutaḥ praśamapīyūṣadhārāsāramṛte sukham || 18-3||

bhavo'yaṃ bhāvanāmātro na kiñcit paramārthataḥ |

nāstyabhāvaḥ svabhāvānāṃ bhāvābhāvavibhāvinām || 18-4||

na dūraṃ na ca saṅkocāllabdhamevātmanaḥ padam |

nirvikalpaṃ nirāyāsaṃ nirvikāraṃ nirañjanam || 18-5||

vyāmohamātraviratau svarūpādānamātrataḥ |

vītaśokā virājante nirāvaraṇadṛṣṭayaḥ || 18-6||

samastaṃ kalpanāmātramātmā muktaḥ sanātanaḥ |

iti vijñāya dhīro hi kimabhyasyati bālavat || 18-7||

ātmā brahmeti niścitya bhāvābhāvau ca kalpitau |

niṣkāmaḥ kiṃ vijānāti kiṃ brūte ca karoti kim || 18-8||

ayaṃ so'hamayaṃ nāhamiti kṣīṇā vikalpanā |

sarvamātmeti niścitya tūṣṇīmbhūtasya yoginaḥ || 18-9||

na vikṣepo na caikāgryaṃ nātibodho na mūḍhatā |

na sukhaṃ na ca vā duḥkhamupaśāntasya yoginaḥ || 18-10||

svārājye bhaikṣavṛttau ca lābhālābhe jane vane |

nirvikalpasvabhāvasya na viśeṣo'sti yoginaḥ || 18-11||

kva dharmaḥ kva ca vā kāmaḥ kva cārthaḥ kva vivekitā |

idaṃ kṛtamidaṃ neti dvandvairmuktasya yoginaḥ || 18-12||

kṛtyaṃ kimapi naivāsti na kāpi hṛdi rañjanā |

yathā jīvanameveha jīvanmuktasya yoginaḥ || 18-13||

kva mohaḥ kva ca vā viśvaṃ kva tad dhyānaṃ kva muktatā |

sarvasaṅkalpasīmāyāṃ viśrāntasya mahātmanaḥ || 18-14||

yena viśvamidaṃ dṛṣṭaṃ sa nāstīti karotu vai |

nirvāsanaḥ kiṃ kurute paśyannapi na paśyati || 18-15||

yena dṛṣṭaṃ paraṃ brahma so'haṃ brahmeti cintayet |

kiṃ cintayati niścinto dvitīyaṃ yo na paśyati || 18-16||

dṛṣṭo yenātmavikṣepo nirodhaṃ kurute tvasau |

udārastu na vikṣiptaḥ sādhyābhāvātkaroti kim || 18-17||

dhīro lokaviparyasto vartamāno'pi lokavat |

na samādhiṃ na vikṣepaṃ na lopaṃ svasya paśyati || 18-18||

bhāvābhāvavihīno yastṛpto nirvāsano budhaḥ |

naiva kiñcitkṛtaṃ tena lokadṛṣṭyā vikurvatā || 18-19||

pravṛttau vā nivṛttau vā naiva dhīrasya durgrahaḥ |

yadā yatkartumāyāti tatkṛtvā tiṣṭhataḥ sukham || 18-20||

nirvāsano nirālambaḥ svacchando muktabandhanaḥ |

kṣiptaḥ saṃskāravātena ceṣṭate śuṣkaparṇavat || 18-21||

asaṃsārasya tu kvāpi na harṣo na viṣādatā |

sa śītalamanā nityaṃ videha iva rājaye || 18-22||

kutrāpi na jihāsāsti nāśo vāpi na kutracit |

ātmārāmasya dhīrasya śītalācchatarātmanaḥ || 18-23||

prakṛtyā śūnyacittasya kurvato'sya yadṛcchayā |

prākṛtasyeva dhīrasya na māno nāvamānatā || 18-24||

kṛtaṃ dehena karmedaṃ na mayā śuddharūpiṇā |

iti cintānurodhī yaḥ kurvannapi karoti na || 18-25||

atadvādīva kurute na bhavedapi bāliśaḥ |

jīvanmuktaḥ sukhī śrīmān saṃsarannapi śobhate || 18-26||

nānāvicārasuśrānto dhīro viśrāntimāgataḥ |

na kalpate na jānāti na śṛṇoti na paśyati || 18-27||

asamādheravikṣepān na mumukṣurna cetaraḥ |

niścitya kalpitaṃ paśyan brahmaivāste mahāśayaḥ || 18-28||

yasyāntaḥ syādahaṅkāro na karoti karoti saḥ |

nirahaṅkāradhīreṇa na kiñcidakṛtaṃ kṛtam || 18-29||

nodvignaṃ na ca santuṣṭamakartṛ spandavarjitam |

nirāśaṃ gatasandehaṃ cittaṃ muktasya rājate || 18-30||

nirdhyātuṃ ceṣṭituṃ vāpi yaccittaṃ na pravartate |

nirnimittamidaṃ kintu nirdhyāyeti viceṣṭate || 18-31||

tattvaṃ yathārthamākarṇya mandaḥ prāpnoti mūḍhatām |

athavā yāti saṅkocamamūḍhaḥ ko'pi mūḍhavat || 18-32||

ekāgratā nirodho vā mūḍhairabhyasyate bhṛśam |

dhīrāḥ kṛtyaṃ na paśyanti suptavatsvapade sthitāḥ || 18-33||

aprayatnāt prayatnād vā mūḍho nāpnoti nirvṛtim |

tattvaniścayamātreṇa prājño bhavati nirvṛtaḥ || 18-34||

śuddhaṃ buddhaṃ priyaṃ pūrṇaṃ niṣprapañcaṃ nirāmayam |

ātmānaṃ taṃ na jānanti tatrābhyāsaparā janāḥ || 18-35||

nāpnoti karmaṇā mokṣaṃ vimūḍho'bhyāsarūpiṇā |

dhanyo vijñānamātreṇa muktastiṣṭhatyavikriyaḥ || 18-36||

mūḍho nāpnoti tad brahma yato bhavitumicchati |

anicchannapi dhīro hi parabrahmasvarūpabhāk || 18-37||

nirādhārā grahavyagrā mūḍhāḥ saṃsārapoṣakāḥ |

etasyānarthamūlasya mūlacchedaḥ kṛto budhaiḥ || 18-38||

na śāntiṃ labhate mūḍho yataḥ śamitumicchati |

dhīrastattvaṃ viniścitya sarvadā śāntamānasaḥ || 18-39||

kvātmano darśanaṃ tasya yad dṛṣṭamavalambate |

dhīrāstaṃ taṃ na paśyanti paśyantyātmānamavyayam || 18-40||

kva nirodho vimūḍhasya yo nirbandhaṃ karoti vai |

svārāmasyaiva dhīrasya sarvadāsāvakṛtrimaḥ || 18-41||

bhāvasya bhāvakaḥ kaścin na kiñcid bhāvakoparaḥ |

ubhayābhāvakaḥ kaścid evameva nirākulaḥ || 18-42||

śuddhamadvayamātmānaṃ bhāvayanti kubuddhayaḥ |

na tu jānanti sammohādyāvajjīvamanirvṛtāḥ || 18-43||

mumukṣorbuddhirālambamantareṇa na vidyate |

nirālambaiva niṣkāmā buddhirmuktasya sarvadā || 18-44||

viṣayadvīpino vīkṣya cakitāḥ śaraṇārthinaḥ |

viśanti jhaṭiti kroḍaṃ nirodhaikāgrasiddhaye || 18-45||

nirvāsanaṃ hariṃ dṛṣṭvā tūṣṇīṃ viṣayadantinaḥ |

palāyante na śaktāste sevante kṛtacāṭavaḥ || 18-46||

na muktikārikāṃ dhatte niḥśaṅko yuktamānasaḥ |

paśyan śṛṇvan spṛśan jighrannaśnannāste yathāsukham || 18-47||

vastuśravaṇamātreṇa śuddhabuddhirnirākulaḥ |

naivācāramanācāramaudāsyaṃ vā prapaśyati || 18-48||

yadā yatkartumāyāti tadā tatkurute ṛjuḥ |

śubhaṃ vāpyaśubhaṃ vāpi tasya ceṣṭā hi bālavat || 18-49||

svātantryātsukhamāpnoti svātantryāllabhate param |

svātantryānnirvṛtiṃ gacchetsvātantryāt paramaṃ padam || 18-50||

akartṛtvamabhoktṛtvaṃ svātmano manyate yadā |

tadā kṣīṇā bhavantyeva samastāścittavṛttayaḥ || 18-51||

ucchṛṅkhalāpyakṛtikā sthitirdhīrasya rājate |

na tu saspṛhacittasya śāntirmūḍhasya kṛtrimā || 18-52||

vilasanti mahābhogairviśanti girigahvarān |

nirastakalpanā dhīrā abaddhā muktabuddhayaḥ || 18-53||

śrotriyaṃ devatāṃ tīrthamaṅganāṃ bhūpatiṃ priyam |

dṛṣṭvā sampūjya dhīrasya na kāpi hṛdi vāsanā || 18-54||

bhṛtyaiḥ putraiḥ kalatraiśca dauhitraiścāpi gotrajaiḥ |

vihasya dhikkṛto yogī na yāti vikṛtiṃ manāk || 18-55||

santuṣṭo'pi na santuṣṭaḥ khinno'pi na ca khidyate |

tasyāścaryadaśāṃ tāṃ tāṃ tādṛśā eva jānate || 18-56||

kartavyataiva saṃsāro na tāṃ paśyanti sūrayaḥ |

śūnyākārā nirākārā nirvikārā nirāmayāḥ || 18-57||

akurvannapi saṅkṣobhād vyagraḥ sarvatra mūḍhadhīḥ |

kurvannapi tu kṛtyāni kuśalo hi nirākulaḥ || 18-58||

sukhamāste sukhaṃ śete sukhamāyāti yāti ca |

sukhaṃ vakti sukhaṃ bhuṅkte vyavahāre'pi śāntadhīḥ || 18-59||

svabhāvādyasya naivārtirlokavad vyavahāriṇaḥ |

mahāhrada ivākṣobhyo gatakleśaḥ suśobhate || 18-60||

nivṛttirapi mūḍhasya pravṛtti rupajāyate |

pravṛttirapi dhīrasya nivṛttiphalabhāginī || 18-61||

parigraheṣu vairāgyaṃ prāyo mūḍhasya dṛśyate |

dehe vigalitāśasya kva rāgaḥ kva virāgatā || 18-62||

bhāvanābhāvanāsaktā dṛṣṭirmūḍhasya sarvadā |

bhāvyabhāvanayā sā tu svasthasyādṛṣṭirūpiṇī || 18-63||

sarvārambheṣu niṣkāmo yaścared bālavan muniḥ |

na lepastasya śuddhasya kriyamāṇe'pi karmaṇi || 18-64||

sa eva dhanya ātmajñaḥ sarvabhāveṣu yaḥ samaḥ |

paśyan śṛṇvan spṛśan jighrann aśnannistarṣamānasaḥ || 18-65||

kva saṃsāraḥ kva cābhāsaḥ kva sādhyaṃ kva ca sādhanam |

ākāśasyeva dhīrasya nirvikalpasya sarvadā || 18-66||

sa jayatyarthasannyāsī pūrṇasvarasavigrahaḥ |

akṛtrimo'navacchinne samādhiryasya vartate || 18-67||

bahunātra kimuktena jñātatattvo mahāśayaḥ |

bhogamokṣanirākāṅkṣī sadā sarvatra nīrasaḥ || 18-68||

mahadādi jagaddvaitaṃ nāmamātravijṛmbhitam |

vihāya śuddhabodhasya kiṃ kṛtyamavaśiṣyate || 18-69||

bhramabhūtamidaṃ sarvaṃ kiñcinnāstīti niścayī |

alakṣyasphuraṇaḥ śuddhaḥ svabhāvenaiva śāmyati || 18-70||

śuddhasphuraṇarūpasya dṛśyabhāvamapaśyataḥ |

kva vidhiḥ kva ca vairāgyaṃ kva tyāgaḥ kva śamo'pi vā || 18-71||

sphurato'nantarūpeṇa prakṛtiṃ ca na paśyataḥ |

kva bandhaḥ kva ca vā mokṣaḥ kva harṣaḥ kva viṣāditā || 18-72||

buddhiparyantasaṃsāre māyāmātraṃ vivartate |

nirmamo nirahaṅkāro niṣkāmaḥ śobhate budhaḥ || 18-73||

akṣayaṃ gatasantāpamātmānaṃ paśyato muneḥ |

kva vidyā ca kva vā viśvaṃ kva deho'haṃ mameti vā || 18-74||

nirodhādīni karmāṇi jahāti jaḍadhīryadi |

manorathān pralāpāṃśca kartumāpnotyatatkṣaṇāt || 18-75||

mandaḥ śrutvāpi tadvastu na jahāti vimūḍhatām |

nirvikalpo bahiryatnādantarviṣayalālasaḥ || 18-76||

jñānād galitakarmā yo lokadṛṣṭyāpi karmakṛt |

nāpnotyavasaraṃ kartuṃ vaktumeva na kiñcana || 18-77||

kva tamaḥ kva prakāśo vā hānaṃ kva ca na kiñcana |

nirvikārasya dhīrasya nirātaṅkasya sarvadā || 18-78||

kva dhairyaṃ kva vivekitvaṃ kva nirātaṅkatāpi vā |

anirvācyasvabhāvasya niḥsvabhāvasya yoginaḥ || 18-79||

na svargo naiva narako jīvanmuktirna caiva hi |

bahunātra kimuktena yogadṛṣṭyā na kiñcana || 18-80||

naiva prārthayate lābhaṃ nālābhenānuśocati |

dhīrasya śītalaṃ cittamamṛtenaiva pūritam || 18-81||

na śāntaṃ stauti niṣkāmo na duṣṭamapi nindati |

samaduḥkhasukhastṛptaḥ kiñcit kṛtyaṃ na paśyati || 18-82||

dhīro na dveṣṭi saṃsāramātmānaṃ na didṛkṣati |

harṣāmarṣavinirmukto na mṛto na ca jīvati || 18-83||

niḥsnehaḥ putradārādau niṣkāmo viṣayeṣu ca |

niścintaḥ svaśarīre'pi nirāśaḥ śobhate budhaḥ || 18-84||

tuṣṭiḥ sarvatra dhīrasya yathāpatitavartinaḥ |

svacchandaṃ carato deśān yatrastamitaśāyinaḥ || 18-85||

patatūdetu vā deho nāsya cintā mahātmanaḥ |

svabhāvabhūmiviśrāntivismṛtāśeṣasaṃsṛteḥ || 18-86||

akiñcanaḥ kāmacāro nirdvandvaśchinnasaṃśayaḥ |

asaktaḥ sarvabhāveṣu kevalo ramate budhaḥ || 18-87||

nirmamaḥ śobhate dhīraḥ samaloṣṭāśmakāñcanaḥ |

subhinnahṛdayagranthirvinirdhūtarajastamaḥ || 18-88||

sarvatrānavadhānasya na kiñcid vāsanā hṛdi |

muktātmano vitṛptasya tulanā kena jāyate || 18-89||

jānannapi na jānāti paśyannapi na paśyati |

bruvann api na ca brūte ko'nyo nirvāsanādṛte || 18-90||

bhikṣurvā bhūpatirvāpi yo niṣkāmaḥ sa śobhate |

bhāveṣu galitā yasya śobhanāśobhanā matiḥ || 18-91||

kva svācchandyaṃ kva saṅkocaḥ kva vā tattvaviniścayaḥ |

nirvyājārjavabhūtasya caritārthasya yoginaḥ || 18-92||

ātmaviśrāntitṛptena nirāśena gatārtinā |

antaryadanubhūyeta tat kathaṃ kasya kathyate || 18-93||

supto'pi na suṣuptau ca svapne'pi śayito na ca |

jāgare'pi na jāgarti dhīrastṛptaḥ pade pade || 18-94||

jñaḥ sacinto'pi niścintaḥ sendriyo'pi nirindriyaḥ |

subuddhirapi nirbuddhiḥ sāhaṅkāro'nahaṅkṛtiḥ || 18-95||

na sukhī na ca vā duḥkhī na virakto na saṅgavān |

na mumukṣurna vā muktā na kiñcinna ca kiñcana || 18-96||

vikṣepe'pi na vikṣiptaḥ samādhau na samādhimān |

jāḍye'pi na jaḍo dhanyaḥ pāṇḍitye'pi na paṇḍitaḥ || 18-97||

mukto yathāsthitisvasthaḥ kṛtakartavyanirvṛtaḥ |

samaḥ sarvatra vaitṛṣṇyānna smaratyakṛtaṃ kṛtam || 18-98||

na prīyate vandyamāno nindyamāno na kupyati |

naivodvijati maraṇe jīvane nābhinandati || 18-99||

na dhāvati janākīrṇaṃ nāraṇyamupaśāntadhīḥ |

yathātathā yatratatra sama evāvatiṣṭhate || 18-100||