6.97 Yuddhakanda - Saptanavatitama Sargah

ॐ

6.97 युद्धकाण्ड - सप्तनवतितम सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे युद्धकाण्डम् ।

अथ सप्तनवतितमस्सर्गः ।

तथातैःकृत्तगात्रैस्तुदशग्रीवेणमार्गणैः ।

बभूववसुधातत्रप्रकीर्णाहरिभिस्तदा ॥ 1 ॥

रावणस्याप्रसह्यन्तंशरसम्पातमेकतः ।

न शेकुस्सहितुन्दीप्तम्पतङ्गाज्वलनंयथा ॥ 2 ॥

तेऽर्दितानिशितैर्बाणैःक्रोशन्तोविप्रदुद्रुवुः ।

पावकार्चिस्समाविष्टादह्यमानायथागजाः ॥ 3 ॥

प्लवङ्गनामनीकानिमहाभ्राणीवमारुतः ।

सययौसमरेतस्मिन्विधमन्रावणश्शरैः ॥ 4 ॥

कदनन्तरसाकृत्वाराक्षसेन्ध्रोवनौकसाम् ।

आससादततोत्वरितंयुद्धेराघवंस्तदा ॥ 5 ॥

सुग्रीवस्तान्कपीन्दृष्टवाभग्नान्विद्रावितान्रणे ।

गुल्मेसुषेणन्निक्षिप्यचक्रेयुद्धेऽद्भुतम्मनः ॥ 6 ॥

आत्मनस्सदृशंवीरस्सतन्निक्षिप्यवानरम् ।

सुग्रीवोऽऽभिमुखश्शत्रुम्प्रतस्थेपादपायुधः ॥ 7 ॥

पार्श्वतःपृष्ठतश्चास्यसर्वेयूथाधिपास्स्वयम् ।

अनुजह्रुर्महाशैलान् विविधांश्चमहाद्रुमान् ॥ 8 ॥

सनदन्युधिसुग्रीवस्स्वरेणमहतामहान् ।

पातयन्विविधांश्चान्यान्ञ्जगामोत्तमराक्षसान् ॥ 9 ॥

ममन्थ च महाकायान्राक्षसान्वानरेश्वरः ।

युगान्तसमयेवायुःप्रवृद्धानगमानिव ॥ 10 ॥

राक्षसानामनीकेषुशैलवर्षंववर्ष ह ।

अश्मवर्षंयथामेघःपक्षिसङ्घेषुकानने ॥ 11 ॥

कपिराजविमुक्तैस्तैश्शैलवर्षैस्तुराक्षसाः ।

विकीर्णशिरसःपेतुर्निकृत्ताइवपर्वताः ॥ 12 ॥

अथसङ्क्षीयमाणेषुराक्षसेषुसमन्ततः ।

सुग्रीवेणप्रभग्नेषुपतत्सुनिनदत्सु च ॥ 13 ॥

विरूपाक्षस्स्वकन्नामधन्वीविश्राव्यराक्षसः ।

रथादाप्लुत्यदुर्धर्षोगजस्कन्धमुपारुहत् ॥ 14 ॥

स तन्द्विरदमारुह्यविरूपाक्षोमहारथः ।

वनर्दभनीमनिर्ह्रादंवानरानभ्यधावत ॥ 15 ॥

सुग्रीवे स शरान्घोरान्विससर्जचमूमुखे ।

स्थापयामासचोद्विग्नान्राक्षसान् सम्प्रहर्षयन् ॥ 16 ॥

सतुविद्धश्शितैर्बाणैःकपीन्द्रस्तेनरक्षसा ।

चुक्रोध स महाक्रोधोवधेचास्यमनोदधे ॥ 17 ॥

ततःपादपमुद्धृत्यशूरस्सम्प्रधनोहरिः ।

अभिपत्यजघानास्यप्रमुखेतुमहागजम् ॥ 18 ॥

स तुप्रहाराभिहतस्सुग्रीवेणमहागजः ।

अपासर्पद्धनुर्मात्रन्निषसादननाद च ॥ 19 ॥

गजात्तुमथितात्तूर्णमपक्रम्य स वीर्यवान् ।

राक्षसोऽऽभिमुखश्शत्रुम्प्रत्युद्गम्यततःकपिम् ॥ 20 ॥

आर्षभञ्चर्मखडगं च प्रगृह्यलघुविक्रमः ।

भर्त्सयन्निवसुग्रीवमाससादव्यवस्थितम् ॥ 21 ॥

स हितस्याभिसङ्कृद्धःप्रगृह्यविपुलांशिलाम् ।

विरूपाक्षायचिक्षेपसुग्रीवोजलदोपमाम् ॥ 22 ॥

स तांशिलामापतन्तीन्दृष्टवाराक्षसपुङ्गवः ।

अपक्रम्यसुविक्रान्तःखडगेनप्राहरत्तदा ॥ 23 ॥

ततो भिन्नप्रहरणौ मुष्टिभ्यान् तौ समीयतुः ।

तेजो बलसमाविष्टौ दीप्ताविव हुताशनौ ॥ 24 ॥

स तदा स हसोत्पत्यराक्षसस्यमहाहवे ।

मुष्टिंसन्वर्त्यवेगेनपातयामासवक्षसि ॥ 25 ॥

मुष्टिप्रहाराभिहतोविरूपाक्षोनिशाचरः ।

तेनखडगेनसङ्कृद्दस्सुग्रीवस्यचमूमुखे ॥ 26 ॥

कवचम्पातयामासपद्भ्यामभिहतोऽऽपतत् ।

स समुत्थायपतितःकपिस्तस्यव्यसर्जयत् ।

तलप्रहारमशनेस्समानम्भीमनिस्स्वनम् ॥ 27 ॥

तलप्रहारन्तद्रक्षस्सुग्रीवेणसमुद्यतम् ।

नैपुण्यान्मोचयित्वैनम्मुष्टिनोरस्यताडयत् ॥ 28 ॥

तस्सुसङ्कृद्धतरःसुग्रीवोवानरेश्वरः ॥ 29 ॥

मोक्षितञ्चात्मनोदृष्टवाप्रहारन्तेनरक्षसा ।

ददर्शान्तरन्तस्यविरूपाक्षस्यवानरः ॥ 30 ॥

ततोन्यपातयत्क्रोधाच्छङ्खदेशेमहात्तलम् ।

महेन्द्राशनिकल्पेनतलेनाभिहतःक्षितौ ॥ 31 ॥

पपातरुधिरक्लिन्नश्शोणितंसमुद्यमन् ।

स्रोतोभ्यस्तुविरूपाक्षोजलम्प्रस्रवणादिव ॥ 32 ॥

विवृत्तनयनङ्क्रोधात्सफेनंरुधिराप्लुतम् ।

ददृशुस्तेविरूपाक्षंविरूपाक्षतरङ्कृतम् ॥ 33 ॥

स्फुरन्तम्परिवर्तन्तम्पार्श्वेनरुधिरोक्षितम् ।

करुणं च विनर्दन्तन्ददृशुःकपयोरिपुम् ॥ 34 ॥

तथातुतौसम्म्यतिसम्प्रयुक्तौ ।

तरस्विनौवानरराक्षसानाम् ॥ 35 ॥

विनाशितम्प्रेक्ष्यविरूपनेत्रम्महाबलन्तंहरिपार्थिवेन ।

बलंसमस्तङ्कपिराक्षसानामुन्मत्तगङ्गाप्रतिमम्बभूव ॥ 36 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्तनवतितमस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |

atha saptanavatitamassargaḥ |

tathātaiḥkṛttagātraistudaśagrīveṇamārgaṇaiḥ |

babhūvavasudhātatraprakīrṇāharibhistadā || 1 ||

rāvaṇasyāprasahyantaṃśarasampātamekataḥ |

na śekussahitundīptampataṅgājvalanaṃyathā || 2 ||

te'rditāniśitairbāṇaiḥkrośantovipradudruvuḥ |

pāvakārcissamāviṣṭādahyamānāyathāgajāḥ || 3 ||

plavaṅganāmanīkānimahābhrāṇīvamārutaḥ |

sayayausamaretasminvidhamanrāvaṇaśśaraiḥ || 4 ||

kadanantarasākṛtvārākṣasendhrovanaukasām |

āsasādatatotvaritaṃyuddherāghavaṃstadā || 5 ||

sugrīvastānkapīndṛṣṭavābhagnānvidrāvitānraṇe |

gulmesuṣeṇannikṣipyacakreyuddhe'dbhutammanaḥ || 6 ||

ātmanassadṛśaṃvīrassatannikṣipyavānaram |

sugrīvo''bhimukhaśśatrumpratasthepādapāyudhaḥ || 7 ||

pārśvataḥpṛṣṭhataścāsyasarveyūthādhipāssvayam |

anujahrurmahāśailān vividhāṃścamahādrumān || 8 ||

sanadanyudhisugrīvassvareṇamahatāmahān |

pātayanvividhāṃścānyānñjagāmottamarākṣasān || 9 ||

mamantha ca mahākāyānrākṣasānvānareśvaraḥ |

yugāntasamayevāyuḥpravṛddhānagamāniva || 10 ||

rākṣasānāmanīkeṣuśailavarṣaṃvavarṣa ha |

aśmavarṣaṃyathāmeghaḥpakṣisaṅgheṣukānane || 11 ||

kapirājavimuktaistaiśśailavarṣaisturākṣasāḥ |

vikīrṇaśirasaḥpeturnikṛttāivaparvatāḥ || 12 ||

athasaṅkṣīyamāṇeṣurākṣaseṣusamantataḥ |

sugrīveṇaprabhagneṣupatatsuninadatsu ca || 13 ||

virūpākṣassvakannāmadhanvīviśrāvyarākṣasaḥ |

rathādāplutyadurdharṣogajaskandhamupāruhat || 14 ||

sa tandviradamāruhyavirūpākṣomahārathaḥ |

vanardabhanīmanirhrādaṃvānarānabhyadhāvata || 15 ||

sugrīve sa śarānghorānvisasarjacamūmukhe |

sthāpayāmāsacodvignānrākṣasān sampraharṣayan || 16 ||

satuviddhaśśitairbāṇaiḥkapīndrastenarakṣasā |

cukrodha sa mahākrodhovadhecāsyamanodadhe || 17 ||

tataḥpādapamuddhṛtyaśūrassampradhanohariḥ |

abhipatyajaghānāsyapramukhetumahāgajam || 18 ||

sa tuprahārābhihatassugrīveṇamahāgajaḥ |

apāsarpaddhanurmātranniṣasādananāda ca || 19 ||

gajāttumathitāttūrṇamapakramya sa vīryavān |

rākṣaso''bhimukhaśśatrumpratyudgamyatataḥkapim || 20 ||

ārṣabhañcarmakhaḍagaṃ ca pragṛhyalaghuvikramaḥ |

bhartsayannivasugrīvamāsasādavyavasthitam || 21 ||

sa hitasyābhisaṅkṛddhaḥpragṛhyavipulāṃśilām |

virūpākṣāyacikṣepasugrīvojaladopamām || 22 ||

sa tāṃśilāmāpatantīndṛṣṭavārākṣasapuṅgavaḥ |

apakramyasuvikrāntaḥkhaḍagenaprāharattadā || 23 ||

tato bhinnapraharaṇau muṣṭibhyān tau samīyatuḥ |

tejo balasamāviṣṭau dīptāviva hutāśanau || 24 ||

sa tadā sa hasotpatyarākṣasasyamahāhave |

muṣṭiṃsanvartyavegenapātayāmāsavakṣasi || 25 ||

muṣṭiprahārābhihatovirūpākṣoniśācaraḥ |

tenakhaḍagenasaṅkṛddassugrīvasyacamūmukhe || 26 ||

kavacampātayāmāsapadbhyāmabhihato''patat |

sa samutthāyapatitaḥkapistasyavyasarjayat |

talaprahāramaśanessamānambhīmanissvanam || 27 ||

talaprahārantadrakṣassugrīveṇasamudyatam |

naipuṇyānmocayitvainammuṣṭinorasyatāḍayat || 28 ||

tassusaṅkṛddhataraḥsugrīvovānareśvaraḥ || 29 ||

mokṣitañcātmanodṛṣṭavāprahārantenarakṣasā |

dadarśāntarantasyavirūpākṣasyavānaraḥ || 30 ||

tatonyapātayatkrodhācchaṅkhadeśemahāttalam |

mahendrāśanikalpenatalenābhihataḥkṣitau || 31 ||

papātarudhiraklinnaśśoṇitaṃsamudyaman |

srotobhyastuvirūpākṣojalamprasravaṇādiva || 32 ||

vivṛttanayanaṅkrodhātsaphenaṃrudhirāplutam |

dadṛśustevirūpākṣaṃvirūpākṣataraṅkṛtam || 33 ||

sphurantamparivartantampārśvenarudhirokṣitam |

karuṇaṃ ca vinardantandadṛśuḥkapayoripum || 34 ||

tathātutausammyatisamprayuktau |

tarasvinauvānararākṣasānām || 35 ||

vināśitamprekṣyavirūpanetrammahābalantaṃharipārthivena |

balaṃsamastaṅkapirākṣasānāmunmattagaṅgāpratimambabhūva || 36 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe saptanavatitamassargaḥ ||