6.130 Yuddhakanda - Trimshadadhikashatatama Sargah

ॐ

6.130 युद्धकाण्ड - त्रिंशदधिकशततम सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे युद्धकाण्डम् ।

अथ त्रिंशदधिकशततमस्सर्गः ।

श्रुत्वातुपरमानन्दम्भरतस्सत्यविक्रमः ।

हृष्टमाज्ञापयामासशत्रुघ्नम्परवीरहा ॥ 1 ॥

दैवतानि च सर्वाणिचैत्यानिनगरस्य च ।

सुगन्धमाल्यैर्यादित्रैरर्चन्तु शुचयो नराः ॥ 2 ॥

सूतास्स्तुतिपुराणज्ञास्सर्वेवैतालिकास्तथा ।

सर्वेवादित्रकुशलागणिकाश्चैवसङ्घशः ॥ 3 ॥

राजदारास्तथामात्यास्सैन्यास्सेनाङ्गनागणाः ।

ब्राह्मणाश्चसराजन्याश्रेणिमुख्यास्तथागणाः ॥ 4 ॥

अभिनिर्यान्तुरामस्यद्रष्टुंशशिनिभम्मुखम् ।

भरतस्यवच्श्रुत्वाशत्रुघ्नःपरवीरहा ॥ 5 ॥

विष्टीरनेकसाहस्रीश्चोदयामानभागशः ।

समीकुरुतनिम्नानिविषमानिसमानि च ॥ 6 ॥

स्थानानितुनिरस्यन्तान्नन्दिग्रामादितःपरम् ।

सिञ्चस्तुपृथिवीङ्कृत्स्नांहिवशीतेववारिणा ॥ 7 ॥

ततोऽभ्यवकिरन्त्वन्येलाजैःपुष्पैश्चसर्वतः ।

सुमुच्छ्रितपताकास्तुरथ्याःपुरवरोत्तमेः ॥ 8 ॥

शोभयन्तु च वेश्मानिसूर्यस्योदयनम्प्रति ।

स्रग्दाममुक्तपुष्पैश्चसुगन्धैः पञ्चवर्णकैः ॥ 9 ॥

राजमार्गमसम्बाधङ्किरन्तुशतशोनराः ।

तस्तच्छासनंश्रुत्वाशत्रुघ्नस्यमुदान्विताः ॥ 10 ॥

धृष्टिर्जयन्तोविजयस्सिद्धार्थश्चार्थसाधकः ।

अशोकोमन्त्रपालश्चसुमन्त्रश्चापिनिर्ययुः ॥ 11 ॥

मत्तैर्नागसहस्रैश्चसध्वजैस्सुविभूषितैः ।

अपरेहेमकक्षाभिस्सगजाभिःकरेणुभिः ॥ 12 ॥

निर्ययुस्तुररथैश्चसुमहारथाः ।

शक्त्यृष्टिपाशहस्तानांसध्वजानाम्पताकिनाम् ॥ 13 ॥

तुरगाणांसहस्रैश्चमुख्यैर्मुख्यतरान्वितैः ।

पदातीनांसहस्रैश्चवीराःपरिवृताययुः ॥ 14 ॥

ततोयानान्युपारूढास्सर्वादशरथस्त्रियः ।

कौसल्याम्प्रमुखेकृत्वासुमित्राञ्चापिनिर्ययुः ॥ 15 ॥

कैकेय्यासहिताःसर्वानन्दिग्राममुपागमन् ।

द्विजातिमुख्यैर्धर्मात्माश्रेणीमुख्यैस्सनैगमैः ॥ 16 ॥

माल्यमोदकहस्तैश्चमन्त्रिभिर्भरतोवृतः ।

शङ्खभेरीनिनादैश्चवन्दिभिश्चाभिवनन्दितः ॥ 17 ॥

आर्यपादौगृहीत्वातौशिरसाधर्मकोविदः ।

पाण्डुरञ्छत्रमादायशुक्लमाल्योपशोभितम् ॥ 18 ॥

शुक्ले च वालव्यजनेराजार्हेहेमभूषिते ।

उपवासकृशोदीनश्चीरकृष्णाजिनाम्बरः ॥ 19 ॥

भ्रातुरागमनंश्रुत्वातत्पूर्वंहर्षमागतः ।

प्रत्युद्ययौतदारामम्महात्मासचिवैस्सह ॥ 20 ॥

अश्वानाङ्खुरशब्दैश्चरथनेमिस्वनेन च ।

शङ्खदुन्दुभिनादेनसञ्चचालेवमेदिनी ॥ 21 ॥

कृत्स्नन्तुनगरन्तत्तुनन्दिग्राममुपागमत् ।

समीक्ष्यभरतोवाक्यमुवाचपवनात्मजम् ॥ 22 ॥

कच्चिन्नखलुकापेयीसेव्यतेचकचित्तता ।

न हिपश्यामिकाकुत्स्थंराममार्यम्परन्तपम् ॥ 23 ॥

अथैवमुक्तेवचनेहनूमानिदमब्रवीत् ।

अर्थ्यंविज्ञापयन्नेवभरतंसत्यविक्रमम् ॥ 24 ॥

सदाफलान्कुसुमितान्वृक्षान् प्राप्यमधुस्रवान् ।

भरद्वाजप्रसादेनमत्तभ्रमरनादितान् ॥ 25 ॥

तस्यचैषवरोदत्तोवासवेनपरन्तप ।

ससैन्यस्यतवातिथ्यङ्कृतंसर्वगुणान्वितम् ॥ 26 ॥

निस्स्वन्श्रूयतेभीमःप्रहृष्टानांवनौकसाम् ।

मन्येवानरसेनासानदीन्तरतिगोमतीम् ॥ 27 ॥

रजोवर्षंसमुद्भूतम्पश्यसालवनम्प्रति ।

मन्येसालवनंरम्यंलोपयन्तिप्लवङ्गमाः ॥ 28 ॥

तदेतद्दृश्यतेदूराद्विमानञ्चन्द्रसन्निभम् ।

विमानम्पुष्पकन्दिव्यम्मनसाब्रह्मनिर्मितम् ॥ 29 ॥

रावणम्बान्धवैःसार्थंहत्वालब्धम्महात्मना ।

तरुणादित्यसङ्काशंविमानंरामवाहनम् ॥ 30 ॥

धनदस्यप्रसादेनदिव्यमेतन्मनोजवम् ।

एतस्मिन् भ्रातरौवीरौवैदेह्यासहराघवौ ॥ 31 ॥

सुग्रीवश्चमहातेजाराक्षसश्चविभीषणः ।

एतोहर्षसमुद्भूतोनिःस्वनोदिवमस्पृशत् ॥ 32 ॥

स्त्रीबालयुववृद्धानांरामोऽयमितिकीर्तिते ।

रथकुञ्जरवाजिभ्यस्तेऽवतीर्यमहीङ्गताः ॥ 33 ॥

ददृशुस्तंविमानस्थन्नरास्सोममिवाम्बरे ।

प्राज्ञलिर्भरतोभूत्वाप्रसृष्टोराघवोन्मुखः ॥ 34 ॥

स्वागतेनयथार्हेणततोराममपूजयत् ।

मनसाब्रह्मणासृष्टेविमानेभरताग्रजः ॥ 35 ॥

रराजपृथुदीर्घाक्षोवज्रपाणिरिवापरः ।

ततोविमानाग्रगतम्भरतोभ्रातरन्तदा ॥ 36 ॥

ववन्देप्रणतोरामम्मेरुस्थमिवभास्करम् ।

ततोरामाभ्यनुज्ञातन्तद्विमानमनुत्तमम् ॥ 37 ॥

हंसयुक्तम्महावेगन्निपपातमहीतले ।

आपितोविमानन्तद्भरतस्सत्यविक्रमः ॥ 38 ॥

राममासाद्यमुदितःपुनरेवाभ्यवादयत् ।

तंसमुत्थाप्यकाकुत्स्थश्चिरस्याक्षिरथङ्गतम् ॥ 39 ॥

अङ्केभरतमारोप्यमुदितःपरिषस्वजे ।

ततोलक्ष्मणमासाद्यवैदेहीं च परन्तपः ॥ 40 ॥

अथाभ्यवादयप्रतीतोभरतोनामचाब्रवीत् ।

सुग्रीवङ्केकयीपुत्रोजाम्बवन्तमथाङ्गदम् ॥ 41 ॥

मैन्दं च द्विविदन्नीलमृषभम्परिषस्वजे ।

सुषेणं च नलञ्चैवगवाक्षङ्गन्धमादनम् ॥ 42 ॥

शरभम्पनसञ्चैवपरितःपरिषस्वजे ।

तेकृत्वामानुषंरूपंवानराःकामरूपिणः ॥ 43 ॥

कुशलम्पर्यपृच्छंस्तेप्रहृष्टाभरतन्तदा ।

अथाब्रवीद्राजपुत्रस्सुग्रीवंवानरर्षभम् ॥ 44 ॥

परिष्वज्यमहातेजाभरतोधर्मिणांवरः ।

त्वम्स्माकञ्चतुर्णांवैभ्रातासुग्रीवपञ्चमः ॥ 45 ॥

सौहार्दाज्जायतेमित्रमपकारोऽरिलक्षणम् ।

विभीषणं च भरतःसान्त्ववाक्यमथाब्रवीत् ॥ 46 ॥

दिष्ट्यात्वयासहायेनकृतङ्कर्मसुदुष्करम् ।

शत्रुघ्नश्चतदाराममभिवाद्यसलक्ष्मणम् ॥ 47 ॥

सीतायाश्चरणौवीरोविनयादभ्यवादयत् ।

रामोमातरमासाद्यविवर्णांशोककर्शिताम् ॥ 48 ॥

जग्राहप्रणतःपादौमनोमातुःप्रहर्षयन् ।

अभिवाद्यसुमित्रां च कैकेयीं च यशस्विनीम् ॥ 49 ॥

स मात्रूश्चततस्सर्वापुरोहितमुपागमत् ।

स्वागतन्तेमहाबाहोकौसल्यानन्दवर्धना ॥ 50 ॥

इतिप्राञ्जलयःसर्वेनागराराममब्रुवन् ।

तान्यञ्जलिसहस्राणिप्रगृहीतानिनागरैः ॥ 51 ॥

व्याकोचानीवपद्मानिददर्शभरताग्रजः ।

पादुकेतेतुरामस्यगृहीत्वाभरतस्स्वयम् ॥ 52 ॥

चरणाभ्यान्नरेन्द्रस्ययोजयामासधर्मवित् ।

अब्रवीच्चतदारामम्भरतः स कृताञ्जलिः ॥ 53 ॥

एतत्तेसकलंराज्यन्न्यासन्निर्यातितम्मया ।

अद्यजन्मकृतार्थम्मेसम्वृत्तश्चमनोरथः ॥ 54 ॥

यत्त्वाम्पश्यामिराजानमयोध्याम्पुनरागतम् ।

अवेक्षताम्भवान्शोकङ्कोष्ठागारङ्गृहम्बलम् ॥ 55 ॥

भवतस्तेजसासर्वङ्कृतन्दशगुणम्मया ।

तथाब्रुवाणम्भरतन्दृष्टवातम्भ्रातृवत्सलम् ॥ 56 ॥

मुमुचुर्वानराबाष्पंराक्षसश्चविभीषणः ।

ततःप्रहर्षाद्भरतमङ्गमारोप्यराघवः ॥ 57 ॥

ययौतेनविमानेनससैन्योभरताश्रमम् ।

भरताश्रममासाद्यससैन्योराघवस्तदा ॥ 58 ॥

अवतीर्यविमानाग्रादवतस्थेमहीतले ।

अब्रवीत्तुतदारामस्तद्विमानमनुत्तमम् ॥ 59 ॥

वहवैश्रवणन्देवमनुजानामिगम्यताम् ।

ततोरामाभ्यनुज्ञातन्तद्विमानमनुत्तमम् ॥ 60 ॥

उत्तरान्दिशमुद्दिश्यजगामधनदालयम् ।

विमानम्पुष्पकन्दिव्यंसम्गृहीतन्तुरक्षसा ॥ 61 ॥

अगमद्धनदंवेगाद्रामवाक्यप्रचोदितम् ।

पुरोहितस्यात्मसमस्यराघवोबृहस्पतेश्शक्रैवामराधिपः ।

निपीड्यपादौपृथगाननेशुभेसहैवतेनोपविवेशवीर्यवान् ॥ 62 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्रिंशदधिकशततमस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |

atha triṃśadadhikaśatatamassargaḥ |

śrutvātuparamānandambharatassatyavikramaḥ |

hṛṣṭamājñāpayāmāsaśatrughnamparavīrahā || 1 ||

daivatāni ca sarvāṇicaityāninagarasya ca |

sugandhamālyairyāditrairarcantu śucayo narāḥ || 2 ||

sūtāsstutipurāṇajñāssarvevaitālikāstathā |

sarvevāditrakuśalāgaṇikāścaivasaṅghaśaḥ || 3 ||

rājadārāstathāmātyāssainyāssenāṅganāgaṇāḥ |

brāhmaṇāścasarājanyāśreṇimukhyāstathāgaṇāḥ || 4 ||

abhiniryānturāmasyadraṣṭuṃśaśinibhammukham |

bharatasyavacśrutvāśatrughnaḥparavīrahā || 5 ||

viṣṭīranekasāhasrīścodayāmānabhāgaśaḥ |

samīkurutanimnāniviṣamānisamāni ca || 6 ||

sthānānitunirasyantānnandigrāmāditaḥparam |

siñcastupṛthivīṅkṛtsnāṃhivaśītevavāriṇā || 7 ||

tato'bhyavakirantvanyelājaiḥpuṣpaiścasarvataḥ |

sumucchritapatākāsturathyāḥpuravarottameḥ || 8 ||

śobhayantu ca veśmānisūryasyodayanamprati |

sragdāmamuktapuṣpaiścasugandhaiḥ pañcavarṇakaiḥ || 9 ||

rājamārgamasambādhaṅkirantuśataśonarāḥ |

tastacchāsanaṃśrutvāśatrughnasyamudānvitāḥ || 10 ||

dhṛṣṭirjayantovijayassiddhārthaścārthasādhakaḥ |

aśokomantrapālaścasumantraścāpiniryayuḥ || 11 ||

mattairnāgasahasraiścasadhvajaissuvibhūṣitaiḥ |

aparehemakakṣābhissagajābhiḥkareṇubhiḥ || 12 ||

niryayusturarathaiścasumahārathāḥ |

śaktyṛṣṭipāśahastānāṃsadhvajānāmpatākinām || 13 ||

turagāṇāṃsahasraiścamukhyairmukhyatarānvitaiḥ |

padātīnāṃsahasraiścavīrāḥparivṛtāyayuḥ || 14 ||

tatoyānānyupārūḍhāssarvādaśarathastriyaḥ |

kausalyāmpramukhekṛtvāsumitrāñcāpiniryayuḥ || 15 ||

kaikeyyāsahitāḥsarvānandigrāmamupāgaman |

dvijātimukhyairdharmātmāśreṇīmukhyaissanaigamaiḥ || 16 ||

mālyamodakahastaiścamantribhirbharatovṛtaḥ |

śaṅkhabherīninādaiścavandibhiścābhivananditaḥ || 17 ||

āryapādaugṛhītvātauśirasādharmakovidaḥ |

pāṇḍurañchatramādāyaśuklamālyopaśobhitam || 18 ||

śukle ca vālavyajanerājārhehemabhūṣite |

upavāsakṛśodīnaścīrakṛṣṇājināmbaraḥ || 19 ||

bhrāturāgamanaṃśrutvātatpūrvaṃharṣamāgataḥ |

pratyudyayautadārāmammahātmāsacivaissaha || 20 ||

aśvānāṅkhuraśabdaiścarathanemisvanena ca |

śaṅkhadundubhinādenasañcacālevamedinī || 21 ||

kṛtsnantunagarantattunandigrāmamupāgamat |

samīkṣyabharatovākyamuvācapavanātmajam || 22 ||

kaccinnakhalukāpeyīsevyatecakacittatā |

na hipaśyāmikākutsthaṃrāmamāryamparantapam || 23 ||

athaivamuktevacanehanūmānidamabravīt |

arthyaṃvijñāpayannevabharataṃsatyavikramam || 24 ||

sadāphalānkusumitānvṛkṣān prāpyamadhusravān |

bharadvājaprasādenamattabhramaranāditān || 25 ||

tasyacaiṣavarodattovāsavenaparantapa |

sasainyasyatavātithyaṅkṛtaṃsarvaguṇānvitam || 26 ||

nissvanśrūyatebhīmaḥprahṛṣṭānāṃvanaukasām |

manyevānarasenāsānadīntaratigomatīm || 27 ||

rajovarṣaṃsamudbhūtampaśyasālavanamprati |

manyesālavanaṃramyaṃlopayantiplavaṅgamāḥ || 28 ||

tadetaddṛśyatedūrādvimānañcandrasannibham |

vimānampuṣpakandivyammanasābrahmanirmitam || 29 ||

rāvaṇambāndhavaiḥsārthaṃhatvālabdhammahātmanā |

taruṇādityasaṅkāśaṃvimānaṃrāmavāhanam || 30 ||

dhanadasyaprasādenadivyametanmanojavam |

etasmin bhrātarauvīrauvaidehyāsaharāghavau || 31 ||

sugrīvaścamahātejārākṣasaścavibhīṣaṇaḥ |

etoharṣasamudbhūtoniḥsvanodivamaspṛśat || 32 ||

strībālayuvavṛddhānāṃrāmo'yamitikīrtite |

rathakuñjaravājibhyaste'vatīryamahīṅgatāḥ || 33 ||

dadṛśustaṃvimānasthannarāssomamivāmbare |

prājñalirbharatobhūtvāprasṛṣṭorāghavonmukhaḥ || 34 ||

svāgatenayathārheṇatatorāmamapūjayat |

manasābrahmaṇāsṛṣṭevimānebharatāgrajaḥ || 35 ||

rarājapṛthudīrghākṣovajrapāṇirivāparaḥ |

tatovimānāgragatambharatobhrātarantadā || 36 ||

vavandepraṇatorāmammerusthamivabhāskaram |

tatorāmābhyanujñātantadvimānamanuttamam || 37 ||

haṃsayuktammahāvegannipapātamahītale |

āpitovimānantadbharatassatyavikramaḥ || 38 ||

rāmamāsādyamuditaḥpunarevābhyavādayat |

taṃsamutthāpyakākutsthaścirasyākṣirathaṅgatam || 39 ||

aṅkebharatamāropyamuditaḥpariṣasvaje |

tatolakṣmaṇamāsādyavaidehīṃ ca parantapaḥ || 40 ||

athābhyavādayapratītobharatonāmacābravīt |

sugrīvaṅkekayīputrojāmbavantamathāṅgadam || 41 ||

maindaṃ ca dvividannīlamṛṣabhampariṣasvaje |

suṣeṇaṃ ca nalañcaivagavākṣaṅgandhamādanam || 42 ||

śarabhampanasañcaivaparitaḥpariṣasvaje |

tekṛtvāmānuṣaṃrūpaṃvānarāḥkāmarūpiṇaḥ || 43 ||

kuśalamparyapṛcchaṃsteprahṛṣṭābharatantadā |

athābravīdrājaputrassugrīvaṃvānararṣabham || 44 ||

pariṣvajyamahātejābharatodharmiṇāṃvaraḥ |

tvamsmākañcaturṇāṃvaibhrātāsugrīvapañcamaḥ || 45 ||

sauhārdājjāyatemitramapakāro'rilakṣaṇam |

vibhīṣaṇaṃ ca bharataḥsāntvavākyamathābravīt || 46 ||

diṣṭyātvayāsahāyenakṛtaṅkarmasuduṣkaram |

śatrughnaścatadārāmamabhivādyasalakṣmaṇam || 47 ||

sītāyāścaraṇauvīrovinayādabhyavādayat |

rāmomātaramāsādyavivarṇāṃśokakarśitām || 48 ||

jagrāhapraṇataḥpādaumanomātuḥpraharṣayan |

abhivādyasumitrāṃ ca kaikeyīṃ ca yaśasvinīm || 49 ||

sa mātrūścatatassarvāpurohitamupāgamat |

svāgatantemahābāhokausalyānandavardhanā || 50 ||

itiprāñjalayaḥsarvenāgarārāmamabruvan |

tānyañjalisahasrāṇipragṛhītānināgaraiḥ || 51 ||

vyākocānīvapadmānidadarśabharatāgrajaḥ |

pāduketeturāmasyagṛhītvābharatassvayam || 52 ||

caraṇābhyānnarendrasyayojayāmāsadharmavit |

abravīccatadārāmambharataḥ sa kṛtāñjaliḥ || 53 ||

etattesakalaṃrājyannyāsanniryātitammayā |

adyajanmakṛtārthammesamvṛttaścamanorathaḥ || 54 ||

yattvāmpaśyāmirājānamayodhyāmpunarāgatam |

avekṣatāmbhavānśokaṅkoṣṭhāgāraṅgṛhambalam || 55 ||

bhavatastejasāsarvaṅkṛtandaśaguṇammayā |

tathābruvāṇambharatandṛṣṭavātambhrātṛvatsalam || 56 ||

mumucurvānarābāṣpaṃrākṣasaścavibhīṣaṇaḥ |

tataḥpraharṣādbharatamaṅgamāropyarāghavaḥ || 57 ||

yayautenavimānenasasainyobharatāśramam |

bharatāśramamāsādyasasainyorāghavastadā || 58 ||

avatīryavimānāgrādavatasthemahītale |

abravīttutadārāmastadvimānamanuttamam || 59 ||

vahavaiśravaṇandevamanujānāmigamyatām |

tatorāmābhyanujñātantadvimānamanuttamam || 60 ||

uttarāndiśamuddiśyajagāmadhanadālayam |

vimānampuṣpakandivyaṃsamgṛhītanturakṣasā || 61 ||

agamaddhanadaṃvegādrāmavākyapracoditam |

purohitasyātmasamasyarāghavobṛhaspateśśakraivāmarādhipaḥ |

nipīḍyapādaupṛthagānaneśubhesahaivatenopaviveśavīryavān || 62 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe triṃśadadhikaśatatamassargaḥ ||