4.50 Kishkindhakanda - Panchasha Sargah

ॐ

4.50 किष्किन्धाकाण्ड - पञ्चाश सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।

अथ पञ्चाशस्सर्गः ।

सह ताराङ्गदाभ्यां तु सङ्गम्य हनुमान्कपिः ।

विचिनोति स्म विन्ध्यस्य गुहाश्च गहनानि च ॥ 1 ॥

सिंहशार्दूलजुष्टेषु शिलाश्च सरितस्तदा ।

विषमेषु नगेन्द्रस्य महाप्रस्रवणेषु च ॥ 2 ॥

आसेदुस्तस्य शैलस्य कोटिं दक्ष्णिपश्चिमाम् ।

तेषां तत्रैव वसतां स कालो व्यत्यवर्तत ॥ 3 ॥

स हि देशो दुरन्वेषो गुहागहनवान्महान् ।

तत्र वायुसुतस्सर्वं विचिनोति स्म पर्वतम् ॥ 4 ॥

परस्परेण हनुमा नन्योन्यस्याविदूरतः ।

गजो गवाक्षो गवयश्शरभो गन्धमादनः ॥ 5 ॥

मैन्दश्च द्विविदश्चैव सुषेणो जाम्बवान्नलः ।

अङ्गदो युवराजश्च तारश्च वनगोचरः ॥ 6 ॥

गिरिजालावृतान्देशान्मार्गित्वा दक्षिणां दिशम् ।

विचिन्वन्तस्ततस्तत्र ददृशुर्विवृतं बिलम् ॥ 7 ॥

दुर्गमृक्षबिलं नाम दानवेनाभिरक्षितम् ।

क्षुत्पिपासापरीताश्च श्रान्ताश्च सलिलार्थिनः ॥ 8 ॥

अवकीर्णं लतावृक्षैर्ददृशुस्ते महाबिलम् ।

तत्र क्रौञ्चाश्च हंसाश्च सारसाश्च विनिष्क्रमन् ॥ 9 ॥

जलार्द्राश्चक्रवाकाश्च रक्ताङ्गाः पद्मरेणुभिः ।

ततस्तद्बिलमासाद्य सुगन्धि दुरतिक्रमम् ॥ 10 ॥

विस्मयव्यग्रमनसो बभूवुर्वानरर्षभाः ।

संञ्जातपरिशङ्कास्ते तद्बिलं प्लवगोत्तमाः ॥ 11 ॥

अभ्यपद्यन्त संहृष्टास्तेजोवन्तो महाबलाः ।

नानासत्त्वसमाकीर्णं दैत्येन्द्रनिलयोपमम् ॥ 12 ॥

दुर्दर्शमतिघोरं च दुर्विगाहं च सर्वशः ।

ततः पर्वतकूटाभो हनूमान्पवनात्मजः ॥ 13 ॥

अब्रवीद्वानरान्सर्वान्कान्तारवनकोविदः ।

गिरिजालावृतान्देशान्मार्गित्वा दक्षिणां दिशम् ॥ 14 ॥

वयं सर्वे परिश्रान्ता न च पश्याम मैथिलीम् ।

अस्माच्चापि बिलाद्धंसाः क्रौञ्चाश्च सह सारसैः ॥ 15 ॥

जलार्द्राश्चक्रवाकाश्च निष्पतन्ति स्म सर्वशः ।

नूनं सलिलवानत्र कूपो वा यदि वा ह्रदः ॥ 16 ॥

तथा चेमे बिलद्वारि स्निग्धास्तिष्ठन्ति पादपाः ।

इत्युक्त्वा तद्बिलं सर्वे विविशुस्तिमिरावृतम् ॥ 17 ॥

अचन्द्रसूर्यं हरयो ददृशू रोमहर्षणम् ।

निशाम्य तस्मात् शिंहांश्च तांस्तांश्च मृगपक्ष्णिः ॥ 18 ॥

प्रविष्टा हरिशार्दूला बिलं तिमिरसंवृतम् ।

न तेषां सज्जते चक्षुर्न तेजो न पराक्रमः ॥ 19 ॥

वायोरिव गतिस्तेषां दृष्टिस्तमसि वर्तते ।

ते प्रविष्टास्तु वेगेन तद्बिलं कपिकुञ्जराः ॥ 20 ॥

प्रकाशमभिरामं च ददृशुर्देशमुत्तमम् ।

ततस्तस्मिन्बिले दुर्गे नानापादपसङ्कुले ॥ 21 ॥

अन्योन्यं सम्परिष्वज्य जग्मुर्योजनमन्तरम् ।

ते नष्टसञ्ज्ञास्तृषितास्सम्भ्रान्तास्सलिलार्थिनः ॥ 22 ॥

परिपेतुर्बिले तस्मिन्कञ्चित्कालमतन्द्रिताः ।

ते कृशा दीनवदनाः परिश्रान्ताः प्लवङ्गमाः ॥ 23 ॥

आलोकं ददृशुर्वीरा निराशा जीविते यदा ।

ततस्तं देशमागम्य सौम्या वितिमिरं वनम् ॥ 24 ॥

ददृशुः काञ्चनान्वृक्षान्दीप्तवैश्वानरप्रभान् ।

सालां स्तालांश्च पुन्नागान्ककुभान्वञ्जुलान्धवान् ॥ 25 ॥

चम्पकान् नागवृक्षांश्च कर्णिकारांश्च पुष्पितान् ।

स्तबकैः काञ्चनैश्चित्रै रक्तैः किसलयैस्तथा ॥ 26 ॥

आपीडैश्च लताभिश्च हेमाभरणभूषितान् ।

तरुणादित्यसङ्काशान्वैढूर्यकृतवेदिकान् ॥ 27 ॥

विभ्राजमानान्वपुषा पादपांश्च हिरण्मयान् ।

नीलवैढूर्यवर्णाश्च पद्मिनीः पतगावृताः ॥ 28 ॥

महद्भिः काञ्चनैः पद्मैर्वृता बालार्कसन्निभैः ।

जातरूपमयैर्मत्स्यैर्महद्भिश्च सकच्छपैः ॥ 29 ॥

तपनीय गवाक्षाणि मुक्ता जाल आवृतानि च ।

हैम राजत भौमानि वैदूर्य मणिमन्ति च ॥ 30 ॥

तपनीयगवाक्षाणि मुक्ताजालावृतानि च ।

हैमराजतभौमानि वैदूर्यमणिमन्ति च ॥ 31 ॥

काञ्चन भ्रमरान् चैव मधूनि च समन्ततः ।

मणि काञ्चन चित्राणि शयनानि आसनानि च ॥ 32 ॥

काञ्चनभ्रमरांश्चैव मधूनि च समन्ततः ।

मणिकाञ्चनचित्राणि शयनान्यासनानि च ॥ 33 ॥

महार्हाणि चयानानि ददृशुस्ते समन्ततः ।

हैमराजतकांस्यानां भाजनानां च संञ्चयान् ॥ 34 ॥

अगरूणां च दिव्यानां चन्दनानां च संञ्चायान् ।

शुचीन्यभ्यवहार्याणि मूलानि च फलानि च ॥ 35 ॥

महार्हाणि च पानानि मधूनि रसवन्ति च ।

दिव्यानामम्बराणां च महार्हाणां च सञ्चयान् ॥ 36 ॥

कम्बलानां च चित्राणामजिनानां च सञ्चयान् ।

तत्र तत्र च विन्यस्तान्दीप्तान्वैश्वानरप्रभान् ॥ 37 ॥

ददृशुर्वानराश्शुभ्राञ्जातरूपस्य सञ्चयान् ।

तत्र तत्र विचिन्वन्तो बिले तस्मिन्महाबलाः ॥ 38 ॥

ददृशुर्वानराश्शूराः स्त्रियं काञ्चिददूरतः ।

तां दृष्ट्वा भृशसन्त्रस्ताश्चीरकृष्णाजिनाम्बराम् ॥ 39 ॥

तापसीं नियताहारां ज्वलन्तीमिव तेजसा ।

विस्मिता हरयस्तत्र व्यवतिष्ठन्त सर्वशः ॥ 40 ॥

पप्रच्छ हनुमांस्तत्र काऽसि त्वं कस्य वा बिलम् ।

ततो हनूमान्गिरिसन्निकाशः कृताज्ञलिस्तामभिवाद्य वृद्धाम् ।

पप्रच्छ का त्वं भवनं बिलं च रत्नानि चेमानि वदस्व कस्य ॥ 41 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे पञ्चाशस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |

atha pañcāśassargaḥ |

saha tārāṅgadābhyāṃ tu saṅgamya hanumānkapiḥ |

vicinoti sma vindhyasya guhāśca gahanāni ca || 1 ||

siṃhaśārdūlajuṣṭeṣu śilāśca saritastadā |

viṣameṣu nagendrasya mahāprasravaṇeṣu ca || 2 ||

āsedustasya śailasya koṭiṃ dakṣṇipaścimām |

teṣāṃ tatraiva vasatāṃ sa kālo vyatyavartata || 3 ||

sa hi deśo duranveṣo guhāgahanavānmahān |

tatra vāyusutassarvaṃ vicinoti sma parvatam || 4 ||

paraspareṇa hanumā nanyonyasyāvidūrataḥ |

gajo gavākṣo gavayaśśarabho gandhamādanaḥ || 5 ||

maindaśca dvividaścaiva suṣeṇo jāmbavānnalaḥ |

aṅgado yuvarājaśca tāraśca vanagocaraḥ || 6 ||

girijālāvṛtāndeśānmārgitvā dakṣiṇāṃ diśam |

vicinvantastatastatra dadṛśurvivṛtaṃ bilam || 7 ||

durgamṛkṣabilaṃ nāma dānavenābhirakṣitam |

kṣutpipāsāparītāśca śrāntāśca salilārthinaḥ || 8 ||

avakīrṇaṃ latāvṛkṣairdadṛśuste mahābilam |

tatra krauñcāśca haṃsāśca sārasāśca viniṣkraman || 9 ||

jalārdrāścakravākāśca raktāṅgāḥ padmareṇubhiḥ |

tatastadbilamāsādya sugandhi duratikramam || 10 ||

vismayavyagramanaso babhūvurvānararṣabhāḥ |

saṃñjātapariśaṅkāste tadbilaṃ plavagottamāḥ || 11 ||

abhyapadyanta saṃhṛṣṭāstejovanto mahābalāḥ |

nānāsattvasamākīrṇaṃ daityendranilayopamam || 12 ||

durdarśamatighoraṃ ca durvigāhaṃ ca sarvaśaḥ |

tataḥ parvatakūṭābho hanūmānpavanātmajaḥ || 13 ||

abravīdvānarānsarvānkāntāravanakovidaḥ |

girijālāvṛtāndeśānmārgitvā dakṣiṇāṃ diśam || 14 ||

vayaṃ sarve pariśrāntā na ca paśyāma maithilīm |

asmāccāpi bilāddhaṃsāḥ krauñcāśca saha sārasaiḥ || 15 ||

jalārdrāścakravākāśca niṣpatanti sma sarvaśaḥ |

nūnaṃ salilavānatra kūpo vā yadi vā hradaḥ || 16 ||

tathā ceme biladvāri snigdhāstiṣṭhanti pādapāḥ |

ityuktvā tadbilaṃ sarve viviśustimirāvṛtam || 17 ||

acandrasūryaṃ harayo dadṛśū romaharṣaṇam |

niśāmya tasmāt śiṃhāṃśca tāṃstāṃśca mṛgapakṣṇiḥ || 18 ||

praviṣṭā hariśārdūlā bilaṃ timirasaṃvṛtam |

na teṣāṃ sajjate cakṣurna tejo na parākramaḥ || 19 ||

vāyoriva gatisteṣāṃ dṛṣṭistamasi vartate |

te praviṣṭāstu vegena tadbilaṃ kapikuñjarāḥ || 20 ||

prakāśamabhirāmaṃ ca dadṛśurdeśamuttamam |

tatastasminbile durge nānāpādapasaṅkule || 21 ||

anyonyaṃ sampariṣvajya jagmuryojanamantaram |

te naṣṭasañjñāstṛṣitāssambhrāntāssalilārthinaḥ || 22 ||

paripeturbile tasminkañcitkālamatandritāḥ |

te kṛśā dīnavadanāḥ pariśrāntāḥ plavaṅgamāḥ || 23 ||

ālokaṃ dadṛśurvīrā nirāśā jīvite yadā |

tatastaṃ deśamāgamya saumyā vitimiraṃ vanam || 24 ||

dadṛśuḥ kāñcanānvṛkṣāndīptavaiśvānaraprabhān |

sālāṃ stālāṃśca punnāgānkakubhānvañjulāndhavān || 25 ||

campakān nāgavṛkṣāṃśca karṇikārāṃśca puṣpitān |

stabakaiḥ kāñcanaiścitrai raktaiḥ kisalayaistathā || 26 ||

āpīḍaiśca latābhiśca hemābharaṇabhūṣitān |

taruṇādityasaṅkāśānvaiḍhūryakṛtavedikān || 27 ||

vibhrājamānānvapuṣā pādapāṃśca hiraṇmayān |

nīlavaiḍhūryavarṇāśca padminīḥ patagāvṛtāḥ || 28 ||

mahadbhiḥ kāñcanaiḥ padmairvṛtā bālārkasannibhaiḥ |

jātarūpamayairmatsyairmahadbhiśca sakacchapaiḥ || 29 ||

tapanīya gavākṣāṇi muktā jāla āvṛtāni ca |

haima rājata bhaumāni vaidūrya maṇimanti ca || 30 ||

tapanīyagavākṣāṇi muktājālāvṛtāni ca |

haimarājatabhaumāni vaidūryamaṇimanti ca || 31 ||

kāñcana bhramarān caiva madhūni ca samantataḥ |

maṇi kāñcana citrāṇi śayanāni āsanāni ca || 32 ||

kāñcanabhramarāṃścaiva madhūni ca samantataḥ |

maṇikāñcanacitrāṇi śayanānyāsanāni ca || 33 ||

mahārhāṇi cayānāni dadṛśuste samantataḥ |

haimarājatakāṃsyānāṃ bhājanānāṃ ca saṃñcayān || 34 ||

agarūṇāṃ ca divyānāṃ candanānāṃ ca saṃñcāyān |

śucīnyabhyavahāryāṇi mūlāni ca phalāni ca || 35 ||

mahārhāṇi ca pānāni madhūni rasavanti ca |

divyānāmambarāṇāṃ ca mahārhāṇāṃ ca sañcayān || 36 ||

kambalānāṃ ca citrāṇāmajinānāṃ ca sañcayān |

tatra tatra ca vinyastāndīptānvaiśvānaraprabhān || 37 ||

dadṛśurvānarāśśubhrāñjātarūpasya sañcayān |

tatra tatra vicinvanto bile tasminmahābalāḥ || 38 ||

dadṛśurvānarāśśūrāḥ striyaṃ kāñcidadūrataḥ |

tāṃ dṛṣṭvā bhṛśasantrastāścīrakṛṣṇājināmbarām || 39 ||

tāpasīṃ niyatāhārāṃ jvalantīmiva tejasā |

vismitā harayastatra vyavatiṣṭhanta sarvaśaḥ || 40 ||

papraccha hanumāṃstatra kā'si tvaṃ kasya vā bilam |

tato hanūmāngirisannikāśaḥ kṛtājñalistāmabhivādya vṛddhām |

papraccha kā tvaṃ bhavanaṃ bilaṃ ca ratnāni cemāni vadasva kasya || 41 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe pañcāśassargaḥ ||