2.91 Ayodhyakanda - Ekanavatitama Sargah

ॐ

2.91 अयोध्याकाण्ड - एकनवतितम सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।

अथ एकनवतितमस्सर्गः ।

कृतबुद्धिं निवासाय तत्रैव स मुनिस्तदा ।

भरतं कैकयीपुत्रमातिथ्येनन्यमन्त्रयत् ॥ 1 ॥

अब्रवीद्भरतस्त्वेनं नन्विदं भवता कृतम् ।

पाद्यमर्घ्यं तथाऽतिथ्यं वने यदुपपद्यते ॥ 2 ॥

अथोवाच भरद्वाजो भरतं प्रहसन्निव ।

जाने त्वां प्रीतिसंयुक्तं तुष्येस्त्वं येन केनचित् ॥ 3 ॥

सेनायास्तु तवैतस्याः कर्तुमिच्छामि भोजनम् ।

मम प्रीतिर्यथारूपा तथार्हो मनुजर्षभ ॥ 4 ॥

किमर्थं चापि निक्षिप्य दूरे बलमिहागतः ।

कस्मान्नेहोपयातोऽसि सबलः पुरुषर्षभः ॥ 5 ॥

भरतः प्रत्युवाचेदं प्राञ्जलिस्तं तपोधनम् ।

ससैन्यो नोपयातोऽस्मि भगवन्भगवद्भयात् ॥ 6 ॥

राज्ञा च भगवन्नित्यं राजपुत्रेण वा सदा ।

यत्नतः परिहर्तव्या विषयेषु तपस्विनः ॥ 7 ॥

वाजिमुख्या मनुष्याश्च मत्ताश्च वरवारणाः ।

प्रच्छाद्य भगवन्भूमिं महतीमनुयान्ति माम् ॥ 8 ॥

ते वृक्षानुदकं भूमिमाश्रमेषूटजां स्तथा ।

न हिंस्युरिति तेनाऽहमेक एव समागतः ॥ 9 ॥

आनीयतामितस्सेनेत्याज्ञप्तः परमर्षिणा ।

ततस्तु चक्रे भरतस्सेनायास्समुपागमम् ॥ 10 ॥

अग्निशालां प्रविश्याथ पीत्वाऽपः परिमृज्य च ।

आतिथ्यस्य क्रियाहेतोर्विश्वकर्माणमाह्वयत् ॥ 11 ॥

आह्वये विश्वकर्माणमहं त्वष्टारमेव च ।

आतिथ्यं कर्तुमिच्छामि तत्र मे संविधीयताम् ॥ 12 ॥

आह्वये लोकपालांस्त्रीन् देवान् शक्रमुखांस्तथा ।

आतिथ्यं कर्तुमिच्छामि तत्र मे संविधीयताम् ॥ 13 ॥

प्राक्स्रोतसश्च या नद्यः प्रत्यक्स्रोतस एव च ।

पृथिव्यामन्तरिक्षे च समायान्त्वद्य सर्वशः ॥ 14 ॥

अन्या स्रवन्तु मैरेयं सुरामन्यास्सुविष्ठिताम् ।

अपरा श्चोदकं शीतमिक्षुकाण्डरसोपमम् ॥ 15 ॥

आह्वये देवगन्धर्वान्विश्वावसुहहाहुहून् ।

तथैवाप्सरसो देवीर्गन्धर्वीश्चापि सर्वशः ॥ 16 ॥

घृताचीमथ विश्वाचीं मिश्रकेशीमलम्बुसाम् ।

नागदन्तां च हेमां च हिमामद्रिकृतस्थलाम् ॥ 17 ॥

शक्रं याश्चोपतिष्ठन्ति ब्रह्माणं याश्च योषितः ।

सर्वास्तुम्बुरुणा सार्धमाह्वये सपरिच्छदाः ॥ 18 ॥

वनं कुरुषु यद्दिव्यं वासोभूषणपत्रवत् ।

दिव्यनारीफलं शश्वत्तत्कौबेरमिहैतु च ॥ 19 ॥

इह मे भगवान् सोमो विधत्तामन्नमुत्तमम् ।

भक्ष्यम्भोज्यं च चोष्यं च लेह्यं च विविधं बहु ॥ 20 ॥

विचित्राणि च माल्यानि पादपप्रच्युतानि च ।

सुरादीनि च पेयानि मांसानि विविधानि च ॥ 21 ॥

एवं समाधिना युक्तस्तेजसाऽप्रतिमेन च ।

शीक्षास्वरसमायुक्तं तपसा चाब्रवीन्मुनिः ॥ 22 ॥

मनसा ध्यायतस्तस्य प्राङ्मुखस्य कृताञ्जलेः ।

आजग्मुस्तानि सर्वाणि दैवतानि पृथक्पृथक् ॥ 23 ॥

मलयं दर्दुरं चैव ततस्स्वेदनुदोऽनिलः ।

उपस्पृश्य ववौ युक्त्या सुप्रियात्मा सुखश्शिवः ॥ 24 ॥

ततोऽभ्यवर्षन्त घना दिव्याः कुसुमवृष्टयः ।

दिव्यदुन्दुभिघोषश्च दिक्षु सर्वासु शुश्रुवे ॥ 25 ॥

प्रववुश्चोत्तमा वाता ननृतुश्चाप्सरोगणाः ।

जगुश्च देवगन्धर्वा वीणाः प्रमुमुचुस्स्वरान् ॥ 26 ॥

स शब्दो द्यां च भूमिं च प्राणिनां श्रवणानि च ।

विवेशोच्चरितश्श्लक्ष्णस्समो लयसमन्वितः ॥ 27 ॥

तस्मिन्नुपरते शब्दे दिव्ये श्रोत्र सुखे नृणाम् ।

ददर्श भारतं सैन्यं विधानं विश्वकर्मणः ॥ 28 ॥

बभूव हि समा भूमिस्समन्तात्पञ्चयोजना ।

शाद्वलैर्भहुभिश्चन्ना नीलवैढूर्यसन्निभैः ॥ 29 ॥

तस्मिन्बिल्वाः कपित्थाश्च पनसा बीजपूरकाः ।

आमलक्यो बभूवुश्च चूताश्च फलभूषणाः ॥ 30 ॥

उत्तरेभ्यः कुरुभ्यश्च वनं दिव्योपभोगवत् ।

आजगाम नदी दिव्या तीरजैर्भहुभिर्वृता ॥ 31 ॥

चतुश्शालानि शुभ्राणि शालाश्च गजवाजिनाम् ।

हर्म्यप्रासादसम्बाधास्तोरणानि शुभानि च ॥ 32 ॥

सितमेघनिभं चापि राजवेश्म सुतोरणम् ।

दिव्यमाल्यकृताकारं दिव्यगन्धसमुक्षितम् ॥ 33 ॥

चतुरश्रमसम्बाधं शयनासनयानवत् ।

दिव्यैस्सर्वरसैर्युक्तं दिव्यभोजनवस्त्रवत् ॥ 34 ॥

उपकल्पितसर्वान्नं धौतनिर्मलभाजनम् ।

क्लुप्तसर्वासनं श्रीमत्स्वास्तीर्णशयनोत्तमम् ॥ 35 ॥

प्रविवेश महाबाहुरनुज्ञातो महर्षिणा ।

वेश्म तद्रत्नसम्पूर्णं भरतः कैकयीसुतः ॥ 36 ॥

अनुजग्मुश्च तं सर्वे मन्त्रिणस्सपुरोहिताः ।

बभूवुश्च मुदा युक्ता दृष्ट्वा तं वेश्मसंविधिम् ॥ 37 ॥

तत्र राजासनं दिव्यं व्यजनं छत्रमेव च ।

भरतो मन्त्रिभिस्सार्धमभ्यवर्तत राजवत् ॥ 38 ॥

आसनं पूजयामास रामायाभिप्रणम्य च ।

वालव्यजनमादाय न्यषीदत्सचिवासने ॥ 39 ॥

आनुपूर्व्यान्निषेदुश्च सर्वे मन्त्रिपुरोहिताः ।

ततस्सेनापतिः पश्चात्प्रशास्ताच निषेदतुः ॥ 40 ॥

तत स्तत्र मुहूर्तेन नद्यः पायसकर्दमाः ।

उपातिष्ठन्त भरतं भरद्वाजस्य शासनात् ॥ 41 ॥

तासामुभयतः कूलं पाण्डुमृत्तिकलेपनाः ।

रम्याश्चावसधा दिव्या ब्रह्मणस्तु प्रसादजाः ॥ 42 ॥

तेनैव च मूहूर्तेन दिव्याऽभरणभूषिताः ।

आगुर्विंशतिसाहस्राः ब्रह्मणा प्रहिताः स्त्रियः ॥ 43 ॥

सुवर्णमणिमुक्तेन प्रवालेन च शोभिताः ।

आगुर्विंशतिसाहास्राः कुबेरप्रहिताः स्त्रियः ॥ 44 ॥

याभिर्गृहीतः पुरुषस्सोन्माद इव लक्ष्यते ।

आगुर्विंशतिसाहस्रा नन्दनादप्सरोगणाः ॥ 45 ॥

नारदस्तुम्भुरुर्गोपः प्रवरास्सूर्यवर्चसः ।

एते गन्धर्वराजानो भरतस्याग्रतो जगुः ॥ 46 ॥

अलम्बुसा मिश्रकेशी पुण्डरीकाऽथ वामना ।

उपानृत्यंस्तु भरतं भरद्वाजस्य शासनात् ॥ 47 ॥

यानि माल्यानि देवेषु यानि चैत्ररथे वने ।

प्रयागे तान्यदृश्यन्त भरद्वाजस्य शासनात् ॥ 48 ॥

बिल्वा मार्दङ्गिका आसन् शम्याग्राहा विभीतकाः ।

अश्वत्था नर्तकाश्चासन्भरद्वाजस्य शासनात् ॥ 49 ॥

ततस्सरलतालाश्च तिलका नक्तमालकाः ।

प्रहृष्टास्तत्र सम्पेतुः कुब्जा भूत्वाऽथ वामनाः ॥ 50 ॥

शिंशुपामलकीजम्ब्वो याश्चान्याः काननेषु ताः मालती मल्लिका जातिर्याश्चान्याः कानने लताः ।

प्रमदाविग्रहं कृत्वा भरद्वाजाश्रमेऽवदन् ॥ 51 ॥

सुरास्सुरापाः पिबत पायसं च बुभुक्षिताः ॥ 52 ॥

मांसानि च सुमेध्यानि भक्ष्यन्तां यावदिच्छथ ॥ 53 ॥

उच्छाद्य स्नापयन्ति स्म नदीतीरेष वल्गुषु ।

अप्येकमेकं पुरषं प्रमदास्सप्त चाष्ट च ॥ 54 ॥

संवाहन्त्यस्समापेतुर्नार्यो रुचिरलोचनाः ।

परिमृज्य तथाऽन्योन्यं पाययन्ति वराङ्गनाः ॥ 55 ॥

हयान् गजान् खारानुष्ट्रान्तथैव सुरभेस्सुतान् ।

अभोजयन्वाहनपास्तेषां भोज्यं यथाविधि ॥ 56 ॥

इक्षूंश्च मधुलाजांश्च भोजयन्ति स्म वाहनान् ।

इक्ष्वाकुवरयोधानां चोदयन्तो महाबलाः ॥ 57 ॥

नाश्वबन्धोऽश्वमाजानान्नगजं कुञ्जरग्रहः ।

मत्तप्रमत्तमुदिता चमूः सा तत्र सम्बभौ ॥ 58 ॥

तर्पितास्सर्वकामैस्ते रक्तचन्दनरूषिताः ।

अप्सरोगणसंयुक्तास्सैन्या वाचमुदैरयन् ॥ 59 ॥

नैवायोध्यां गमिष्यामो नगमिष्याम दण्डकान् ।

कुशलं भरतस्यास्तु रामस्यास्तु तथा सुखम् ॥ 60 ॥

इति पादातयोधाश्च हस्त्यश्वारोहबन्धकाः ।

अनाथास्तं विधिं लब्ध्वा वाचमेतामुदीरयन् ॥ 61 ॥

सम्म्प्रहृष्टा विनेदुस्ते नरास्तत्र सहस्रशः ।

भरतस्यानुयातारस्स्वर्गोऽयमिति चाब्रुवन् ॥ 62 ॥

नृत्यन्ति स्म हसन्ति स्म गायन्ति स्म च सैनिकाः समन्तात्परिधावन्ति माल्योपेतास्सहस्रशः ॥ 63 ॥

ततो भुक्तवतां तेषां तदन्नममृतोपमम् ।

दिव्यानुद्वीक्ष्य भक्ष्यां स्तानभवद्भक्षणे मतिः ॥ 64 ॥

प्रेष्याश्चेट्यश्च वध्वश्च बलस्थाश्च सहस्रशः ।

बभूवुस्ते भृशं दृप्तास्सर्वे चाहतवाससः ॥ 65 ॥

कुञ्जराश्च खरोष्ट्राश्च गोऽश्वाश्च मृगपक्षिणः ।

बभूवुस्सुभृतास्तत्र नान्यो ह्यन्यमकल्पयत् ॥ 66 ॥

नाऽशुक्लवासा स्तत्राऽसीत्क्षुधितो मलिनोऽपि वा ।

रजसा ध्वस्तकेशो वा नरः कश्चिददृश्यत ॥ 67 ॥

आजैश्चापि च वाराहैर्निष्ठानवरसञ्चयैः ।

फलनिर्यूह संसिद्दैस्सूपैर्गन्ध रसान्वितैः ॥ 68 ॥

पुष्पध्वजवतीः पूर्णाश्शुक्लस्यान्नस्य चाभितः ।

ददृशुर्विस्मितास्तत्रनरा लौहीस्सहस्रशः ॥ 69 ॥

बभूवुर्वनपार्श्वेषु कूपाः पायसकर्दमाः ।

ताश्चकामदुघा गावो द्रुमाश्चासन्मधुश्च्युतः ॥ 70 ॥

वाप्यो मैरेयपूर्णाश्च मृष्टमांसचयैर्वृताः ।

प्रतप्तपिठरैश्चापि मार्गमायूरकौक्कुटैः ॥ 71 ॥

पात्रीणां च सहस्राणि स्थालीनां नियुतानि च ।

न्यर्बुधानि च पात्राणि शातकुम्भमयानि च ॥ 72 ॥

स्थाल्यः कुम्भ्य करम्भ्य श्च दधिपूर्णास्सुसंस्कृताः ।

यौवनस्थस्य गौरस्य कपित्थस्य सुगन्धिनः ॥ 73 ॥

ह्रदाः पूर्णा रसालस्य दध्नश्श्वेतस्य चापरे ।

बभूवुः पायसस्यान्ये शर्करायावसञ्चयाः ॥ 74 ॥

कल्कान्चूर्णकषायांश्च स्नानानि विविधानि च ।

ददृशुर्भाजनस्थानि तीर्थेषु सरतां नराः ॥ 75 ॥

शुक्लानंशुमतश्चापि दन्तधावनसञ्चयान् ।

शुक्लांश्चन्दनकल्कांश्च समुद्गेष्ववतिष्ठतः ॥ 76 ॥

दर्पणापरिमृष्टांश्च वाससां चापि सञ्चयान् ।

पादुकोपानहां चैव युग्मानिच सहस्रशः ॥ 77 ॥

आञ्जनीः कङ्कतान्कूर्चान् शस्त्राणि च धनूंषि च ।

मर्मत्राणानि चित्राणि शयनान्यासनानि च ॥ 78 ॥

प्रतिपानह्रदान्पूर्णन्खरोष्ट्रगजवाजिनाम् ।

अवगाह्यसुतीर्थांश्चह्रदान् सोत्पलपुष्करान् ॥ 79 ॥

आकाश वर्णप्रतिमान् स्वच्छतोयान्सुखप्लवान् ।

नीपवैडूर्यवर्णांश्च मृदून्यवससञ्चयान् ।

निर्वापार्थान् पशूनां ते ददृशुस्तत्र सर्वशः ॥ 80 ॥

व्यस्मयन्त मनुष्यास्ते स्वप्नकल्पं तदद्भुतम् ।

दृष्ट्वाऽतिथ्यं कृतं तादृग्भरतस्य महर्षिणा ॥ 81 ॥

इत्येवं रममाणानां देवानामिव नन्दने ।

भरद्वाजाश्रमे रम्ये सा रात्रिर्व्यत्यवर्तत ॥ 82 ॥

प्रतिजग्मुश्च ता नद्यो गन्धर्वाश्च यथागतम् ।

भरद्वाजमनुज्ञाप्य ताश्च सर्वा वराङ्गनाः ॥ 83 ॥

तथैव मत्ता मदिरोत्कटा नरास्तथैव दिव्यागरुचन्दनोक्षिताः ।

तथैव दिव्या विविधास्स्रगुत्तमाः पृथक्प्रकीर्णा मनुजैः प्रमर्दिताः ॥ 84 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे एकनवतितमस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha ekanavatitamassargaḥ |

kṛtabuddhiṃ nivāsāya tatraiva sa munistadā |

bharataṃ kaikayīputramātithyenanyamantrayat || 1 ||

abravīdbharatastvenaṃ nanvidaṃ bhavatā kṛtam |

pādyamarghyaṃ tathā'tithyaṃ vane yadupapadyate || 2 ||

athovāca bharadvājo bharataṃ prahasanniva |

jāne tvāṃ prītisaṃyuktaṃ tuṣyestvaṃ yena kenacit || 3 ||

senāyāstu tavaitasyāḥ kartumicchāmi bhojanam |

mama prītiryathārūpā tathārho manujarṣabha || 4 ||

kimarthaṃ cāpi nikṣipya dūre balamihāgataḥ |

kasmānnehopayāto'si sabalaḥ puruṣarṣabhaḥ || 5 ||

bharataḥ pratyuvācedaṃ prāñjalistaṃ tapodhanam |

sasainyo nopayāto'smi bhagavanbhagavadbhayāt || 6 ||

rājñā ca bhagavannityaṃ rājaputreṇa vā sadā |

yatnataḥ parihartavyā viṣayeṣu tapasvinaḥ || 7 ||

vājimukhyā manuṣyāśca mattāśca varavāraṇāḥ |

pracchādya bhagavanbhūmiṃ mahatīmanuyānti mām || 8 ||

te vṛkṣānudakaṃ bhūmimāśrameṣūṭajāṃ stathā |

na hiṃsyuriti tenā'hameka eva samāgataḥ || 9 ||

ānīyatāmitassenetyājñaptaḥ paramarṣiṇā |

tatastu cakre bharatassenāyāssamupāgamam || 10 ||

agniśālāṃ praviśyātha pītvā'paḥ parimṛjya ca |

ātithyasya kriyāhetorviśvakarmāṇamāhvayat || 11 ||

āhvaye viśvakarmāṇamahaṃ tvaṣṭārameva ca |

ātithyaṃ kartumicchāmi tatra me saṃvidhīyatām || 12 ||

āhvaye lokapālāṃstrīn devān śakramukhāṃstathā |

ātithyaṃ kartumicchāmi tatra me saṃvidhīyatām || 13 ||

prāksrotasaśca yā nadyaḥ pratyaksrotasa eva ca |

pṛthivyāmantarikṣe ca samāyāntvadya sarvaśaḥ || 14 ||

anyā sravantu maireyaṃ surāmanyāssuviṣṭhitām |

aparā ścodakaṃ śītamikṣukāṇḍarasopamam || 15 ||

āhvaye devagandharvānviśvāvasuhahāhuhūn |

tathaivāpsaraso devīrgandharvīścāpi sarvaśaḥ || 16 ||

ghṛtācīmatha viśvācīṃ miśrakeśīmalambusām |

nāgadantāṃ ca hemāṃ ca himāmadrikṛtasthalām || 17 ||

śakraṃ yāścopatiṣṭhanti brahmāṇaṃ yāśca yoṣitaḥ |

sarvāstumburuṇā sārdhamāhvaye saparicchadāḥ || 18 ||

vanaṃ kuruṣu yaddivyaṃ vāsobhūṣaṇapatravat |

divyanārīphalaṃ śaśvattatkauberamihaitu ca || 19 ||

iha me bhagavān somo vidhattāmannamuttamam |

bhakṣyambhojyaṃ ca coṣyaṃ ca lehyaṃ ca vividhaṃ bahu || 20 ||

vicitrāṇi ca mālyāni pādapapracyutāni ca |

surādīni ca peyāni māṃsāni vividhāni ca || 21 ||

evaṃ samādhinā yuktastejasā'pratimena ca |

śīkṣāsvarasamāyuktaṃ tapasā cābravīnmuniḥ || 22 ||

manasā dhyāyatastasya prāṅmukhasya kṛtāñjaleḥ |

ājagmustāni sarvāṇi daivatāni pṛthakpṛthak || 23 ||

malayaṃ darduraṃ caiva tatassvedanudo'nilaḥ |

upaspṛśya vavau yuktyā supriyātmā sukhaśśivaḥ || 24 ||

tato'bhyavarṣanta ghanā divyāḥ kusumavṛṣṭayaḥ |

divyadundubhighoṣaśca dikṣu sarvāsu śuśruve || 25 ||

pravavuścottamā vātā nanṛtuścāpsarogaṇāḥ |

jaguśca devagandharvā vīṇāḥ pramumucussvarān || 26 ||

sa śabdo dyāṃ ca bhūmiṃ ca prāṇināṃ śravaṇāni ca |

viveśoccaritaśślakṣṇassamo layasamanvitaḥ || 27 ||

tasminnuparate śabde divye śrotra sukhe nṛṇām |

dadarśa bhārataṃ sainyaṃ vidhānaṃ viśvakarmaṇaḥ || 28 ||

babhūva hi samā bhūmissamantātpañcayojanā |

śādvalairbhahubhiścannā nīlavaiḍhūryasannibhaiḥ || 29 ||

tasminbilvāḥ kapitthāśca panasā bījapūrakāḥ |

āmalakyo babhūvuśca cūtāśca phalabhūṣaṇāḥ || 30 ||

uttarebhyaḥ kurubhyaśca vanaṃ divyopabhogavat |

ājagāma nadī divyā tīrajairbhahubhirvṛtā || 31 ||

catuśśālāni śubhrāṇi śālāśca gajavājinām |

harmyaprāsādasambādhāstoraṇāni śubhāni ca || 32 ||

sitameghanibhaṃ cāpi rājaveśma sutoraṇam |

divyamālyakṛtākāraṃ divyagandhasamukṣitam || 33 ||

caturaśramasambādhaṃ śayanāsanayānavat |

divyaissarvarasairyuktaṃ divyabhojanavastravat || 34 ||

upakalpitasarvānnaṃ dhautanirmalabhājanam |

kluptasarvāsanaṃ śrīmatsvāstīrṇaśayanottamam || 35 ||

praviveśa mahābāhuranujñāto maharṣiṇā |

veśma tadratnasampūrṇaṃ bharataḥ kaikayīsutaḥ || 36 ||

anujagmuśca taṃ sarve mantriṇassapurohitāḥ |

babhūvuśca mudā yuktā dṛṣṭvā taṃ veśmasaṃvidhim || 37 ||

tatra rājāsanaṃ divyaṃ vyajanaṃ chatrameva ca |

bharato mantribhissārdhamabhyavartata rājavat || 38 ||

āsanaṃ pūjayāmāsa rāmāyābhipraṇamya ca |

vālavyajanamādāya nyaṣīdatsacivāsane || 39 ||

ānupūrvyānniṣeduśca sarve mantripurohitāḥ |

tatassenāpatiḥ paścātpraśāstāca niṣedatuḥ || 40 ||

tata statra muhūrtena nadyaḥ pāyasakardamāḥ |

upātiṣṭhanta bharataṃ bharadvājasya śāsanāt || 41 ||

tāsāmubhayataḥ kūlaṃ pāṇḍumṛttikalepanāḥ |

ramyāścāvasadhā divyā brahmaṇastu prasādajāḥ || 42 ||

tenaiva ca mūhūrtena divyā'bharaṇabhūṣitāḥ |

āgurviṃśatisāhasrāḥ brahmaṇā prahitāḥ striyaḥ || 43 ||

suvarṇamaṇimuktena pravālena ca śobhitāḥ |

āgurviṃśatisāhāsrāḥ kuberaprahitāḥ striyaḥ || 44 ||

yābhirgṛhītaḥ puruṣassonmāda iva lakṣyate |

āgurviṃśatisāhasrā nandanādapsarogaṇāḥ || 45 ||

nāradastumbhururgopaḥ pravarāssūryavarcasaḥ |

ete gandharvarājāno bharatasyāgrato jaguḥ || 46 ||

alambusā miśrakeśī puṇḍarīkā'tha vāmanā |

upānṛtyaṃstu bharataṃ bharadvājasya śāsanāt || 47 ||

yāni mālyāni deveṣu yāni caitrarathe vane |

prayāge tānyadṛśyanta bharadvājasya śāsanāt || 48 ||

bilvā mārdaṅgikā āsan śamyāgrāhā vibhītakāḥ |

aśvatthā nartakāścāsanbharadvājasya śāsanāt || 49 ||

tatassaralatālāśca tilakā naktamālakāḥ |

prahṛṣṭāstatra sampetuḥ kubjā bhūtvā'tha vāmanāḥ || 50 ||

śiṃśupāmalakījambvo yāścānyāḥ kānaneṣu tāḥ mālatī mallikā jātiryāścānyāḥ kānane latāḥ |

pramadāvigrahaṃ kṛtvā bharadvājāśrame'vadan || 51 ||

surāssurāpāḥ pibata pāyasaṃ ca bubhukṣitāḥ || 52 ||

māṃsāni ca sumedhyāni bhakṣyantāṃ yāvadicchatha || 53 ||

ucchādya snāpayanti sma nadītīreṣa valguṣu |

apyekamekaṃ puraṣaṃ pramadāssapta cāṣṭa ca || 54 ||

saṃvāhantyassamāpeturnāryo ruciralocanāḥ |

parimṛjya tathā'nyonyaṃ pāyayanti varāṅganāḥ || 55 ||

hayān gajān khārānuṣṭrāntathaiva surabhessutān |

abhojayanvāhanapāsteṣāṃ bhojyaṃ yathāvidhi || 56 ||

ikṣūṃśca madhulājāṃśca bhojayanti sma vāhanān |

ikṣvākuvarayodhānāṃ codayanto mahābalāḥ || 57 ||

nāśvabandho'śvamājānānnagajaṃ kuñjaragrahaḥ |

mattapramattamuditā camūḥ sā tatra sambabhau || 58 ||

tarpitāssarvakāmaiste raktacandanarūṣitāḥ |

apsarogaṇasaṃyuktāssainyā vācamudairayan || 59 ||

naivāyodhyāṃ gamiṣyāmo nagamiṣyāma daṇḍakān |

kuśalaṃ bharatasyāstu rāmasyāstu tathā sukham || 60 ||

iti pādātayodhāśca hastyaśvārohabandhakāḥ |

anāthāstaṃ vidhiṃ labdhvā vācametāmudīrayan || 61 ||

sammprahṛṣṭā vineduste narāstatra sahasraśaḥ |

bharatasyānuyātārassvargo'yamiti cābruvan || 62 ||

nṛtyanti sma hasanti sma gāyanti sma ca sainikāḥ samantātparidhāvanti mālyopetāssahasraśaḥ || 63 ||

tato bhuktavatāṃ teṣāṃ tadannamamṛtopamam |

divyānudvīkṣya bhakṣyāṃ stānabhavadbhakṣaṇe matiḥ || 64 ||

preṣyāśceṭyaśca vadhvaśca balasthāśca sahasraśaḥ |

babhūvuste bhṛśaṃ dṛptāssarve cāhatavāsasaḥ || 65 ||

kuñjarāśca kharoṣṭrāśca go'śvāśca mṛgapakṣiṇaḥ |

babhūvussubhṛtāstatra nānyo hyanyamakalpayat || 66 ||

nā'śuklavāsā statrā'sītkṣudhito malino'pi vā |

rajasā dhvastakeśo vā naraḥ kaścidadṛśyata || 67 ||

ājaiścāpi ca vārāhairniṣṭhānavarasañcayaiḥ |

phalaniryūha saṃsiddaissūpairgandha rasānvitaiḥ || 68 ||

puṣpadhvajavatīḥ pūrṇāśśuklasyānnasya cābhitaḥ |

dadṛśurvismitāstatranarā lauhīssahasraśaḥ || 69 ||

babhūvurvanapārśveṣu kūpāḥ pāyasakardamāḥ |

tāścakāmadughā gāvo drumāścāsanmadhuścyutaḥ || 70 ||

vāpyo maireyapūrṇāśca mṛṣṭamāṃsacayairvṛtāḥ |

prataptapiṭharaiścāpi mārgamāyūrakaukkuṭaiḥ || 71 ||

pātrīṇāṃ ca sahasrāṇi sthālīnāṃ niyutāni ca |

nyarbudhāni ca pātrāṇi śātakumbhamayāni ca || 72 ||

sthālyaḥ kumbhya karambhya śca dadhipūrṇāssusaṃskṛtāḥ |

yauvanasthasya gaurasya kapitthasya sugandhinaḥ || 73 ||

hradāḥ pūrṇā rasālasya dadhnaśśvetasya cāpare |

babhūvuḥ pāyasasyānye śarkarāyāvasañcayāḥ || 74 ||

kalkāncūrṇakaṣāyāṃśca snānāni vividhāni ca |

dadṛśurbhājanasthāni tīrtheṣu saratāṃ narāḥ || 75 ||

śuklānaṃśumataścāpi dantadhāvanasañcayān |

śuklāṃścandanakalkāṃśca samudgeṣvavatiṣṭhataḥ || 76 ||

darpaṇāparimṛṣṭāṃśca vāsasāṃ cāpi sañcayān |

pādukopānahāṃ caiva yugmānica sahasraśaḥ || 77 ||

āñjanīḥ kaṅkatānkūrcān śastrāṇi ca dhanūṃṣi ca |

marmatrāṇāni citrāṇi śayanānyāsanāni ca || 78 ||

pratipānahradānpūrṇankharoṣṭragajavājinām |

avagāhyasutīrthāṃścahradān sotpalapuṣkarān || 79 ||

ākāśa varṇapratimān svacchatoyānsukhaplavān |

nīpavaiḍūryavarṇāṃśca mṛdūnyavasasañcayān |

nirvāpārthān paśūnāṃ te dadṛśustatra sarvaśaḥ || 80 ||

vyasmayanta manuṣyāste svapnakalpaṃ tadadbhutam |

dṛṣṭvā'tithyaṃ kṛtaṃ tādṛgbharatasya maharṣiṇā || 81 ||

ityevaṃ ramamāṇānāṃ devānāmiva nandane |

bharadvājāśrame ramye sā rātrirvyatyavartata || 82 ||

pratijagmuśca tā nadyo gandharvāśca yathāgatam |

bharadvājamanujñāpya tāśca sarvā varāṅganāḥ || 83 ||

tathaiva mattā madirotkaṭā narāstathaiva divyāgarucandanokṣitāḥ |

tathaiva divyā vividhāssraguttamāḥ pṛthakprakīrṇā manujaiḥ pramarditāḥ || 84 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ekanavatitamassargaḥ ||