2.9 Ayodhyakanda - Navama Sargah

ॐ

2.9 अयोध्याकाण्ड - नवम सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।

अथ नवमस्सर्गः ।

एवमुक्ता तु कैकेयी क्रोधेन ज्वलितानना ।

दीर्घमुष्णं विनिश्वस्य मन्थरामिदमब्रवीत् ॥ 1 ॥

अद्य राममितः क्षिप्रं वनं प्रस्थापयाम्यहम् ।

यौवराज्ये च भरतं क्षिप्रमेवाभिषेचये ॥ 2 ॥

इदं त्विदानीं सम्पश्य केनोपायेन मन्थरे ।

भरतः प्राप्नुयाद्राज्यं न तु रामः कथञ्चन ॥ 3 ॥

एवमुक्ता तया देव्या मन्थरा पापदर्शिनी ।

रामार्थमुपहिंसन्ती कैकेयीमिदमब्रवीत् ॥ 4 ॥

हन्तेदानीं प्रवक्ष्यामि कैकेयि श्रूयतां च मे ।

यथा ते भरतो राज्यं पुत्रः प्राप्स्यति केवलम् ॥ 5 ॥

किं न स्मरसि कैकेयि स्मरन्ती वा निगूहसे ।

यदुच्यमानमात्मार्थं मत्तस्त्वं श्रोतुमिच्छसि ॥ 6 ॥

मयोच्यमानं यदि ते श्रोतुं छन्दो विलासिनि ।

श्रूयतामभिधास्यामि श्रुत्वा चापि विमृश्यताम् ॥ 7 ॥

श्रुत्वैवं वचनं तस्या मन्थरायास्तु कैकेयी ।

किञ्चिदुत्थाय शयनात्स्वास्तीर्णादिदमब्रवीत् ॥ 8 ॥

कथय त्वं ममोपायं केनोपायेन मन्थरे ।

भरतः प्राप्नुयाद्राज्यं न तु रामः कथञ्चन ॥ 9 ॥

एवमुक्ता तया देव्या मन्थरा पापदर्शिनी ।

रामार्थमुपहिंसन्ती कुब्जा वचनमब्रवीत् ॥ 10 ॥

तव दैवासुरे युद्धे सह राजर्षिभिः पतिः ।

अगच्छत्त्वामुपादाय देवराजस्य साह्यकृत् ॥ 11 ॥

दिशमास्थाय वै देवि दक्षिणां दण्डकान्प्रति ।

वैजयन्तमिति ख्यातं पुरं यत्र तिमिध्वजः ॥ 12 ॥

स शम्बर इति ख्यातश्शतमायो महासुरः ।

ददौ शक्रस्य सङ्ग्रामं देवसङ्घैरनिर्जितः ॥ 13 ॥

तस्मिन्महति सङ्ग्रामे पुरुषान्क्षतविक्षतान् ।

रात्रौ प्रसुप्तान्घ्नन्ति स्म तरसाऽऽसाद्य राक्षसाः ॥ 14 ॥

तत्राकरोन्महद्युद्धं राजा दशरथस्तदा ।

असुरैश्च महाबाहुश्शस्त्रैश्च शकलीकृतः ॥ 15 ॥

अपवाह्य त्वया देवि सङ्ग्रामान्नष्टचेतनः ।

तत्रापि विक्षतश्शस्त्रैः पतिस्ते रक्षितस्त्वया ॥ 16 ॥

तुष्टेन तेन दत्तौ ते द्वौ वरौ शुभदर्शने ।

स त्वयोक्तः पतिर्देवि यदेच्छेयं तदा वरौ ॥ 17 ॥

गृह्णीयामिति तत्तेन तथेत्युक्तं महात्मना ।

अनभिज्ञाम्ह्यहं देवि त्वयैव कथिता पुरा ॥ 18 ॥

कथैषा तव तु स्नेहान्मनसा धार्यते मया ।

रामाभिषेकसम्भारान्निगृह्य विनिवर्तय ॥ 19 ॥

तौ वरौ याच भर्तारं भरतस्याभिषेचनम् ।

प्रव्राजनं च रामस्य त्वं वर्षाणि चतुर्दश ॥ 20 ॥

चतुर्दश हि वर्षाणि रामे प्रव्राजिते वनम् ।

प्रजाभावगतस्नेहस्स्थिरः पुत्रो भविष्यति ॥ 21 ॥

क्रोधागारं प्रविश्याऽद्य क्रुद्धेवाश्वपतेस्सुते ।

शेष्वाऽनन्तर्हितायां त्वं भूमौ मलिनवासिनी ॥ 22 ॥

मास्मैनं प्रत्युदीक्षेथा मा चैनमभिभाषथाः ।

रुदन्ती चापि तं दृष्ट्वा जगत्यां शोकलालसा ॥ 23 ॥

दयिता त्वं सदा भर्तुरत्र मे नास्ति संशयः ।

त्वत्कृते स महाराजो विशेदपि हुताशनम् ॥ 24 ॥

न त्वां क्रोधयितुं शक्तो न क्रृद्धां प्रत्युदीक्षितुम् ।

तव प्रियार्थं राजा हि प्राणानपि परित्यजेत् ॥ 25 ॥

न ह्यतिक्रमितुं शक्तस्तव वाक्यं महीपतिः ।

मन्दस्वभावे बुध्यस्व सौभाग्यबलमात्मनः ॥ 26 ॥

मणिमुक्तं सुवर्णानि रत्नानि विविधानि च ।

दद्याद्दशरथो राजा मास्म तेषु मनः कृथाः ॥ 27 ॥

यौ तौ दैवासुरे युद्धे वरौ दशरथोऽददात् ।

तौ स्मारय महाभागे सोऽर्थो न त्वामतिक्रमेत् ॥ 28 ॥

यदातु ते वरं दद्यात्स्वयमुत्थाप्य राघवः ।

व्यवस्थाप्य महाराजं त्वमिमं वृणुया वरम् ॥ 29 ॥

रामं प्रव्राजयारण्ये नव वर्षाणि पञ्च च ।

भरतः क्रियतां राजा पृथिव्याः पार्थिवर्षभः ॥ 30 ॥

चतुर्दश हि वर्षाणि रामे प्रव्राजिते वनम् ।

रूढश्च कृतमूलश्च शेषं स्थास्यति ते सुतः ॥ 31 ॥

रामप्रव्राजनं चैव देवि याचस्व तं वरम् ।

एवं सिद्ध्यन्ति पुत्रस्य सर्वार्थास्तव भामिनि ॥ 32 ॥

एवं प्रव्राजितश्चैव रामोऽरामो भविष्यति ।

भरतश्च हतामित्रस्तव राजा भविष्यति ॥ 33 ॥

येन कालेन रामश्च वनात्प्रत्यागमिष्यति ।

तेन कालेन पुत्रस्ते कृतमूलो भविष्यति ॥ 34 ॥

सुगृहीतमनुष्यश्च सुहृद्भिस्सार्धमात्मवान् ।

प्राप्तकालं नु मन्येऽहं राजानं वीतसाध्वसा ॥ 35 ॥

रामाभिषेकसङ्कल्पान्निगृह्य विनिवर्तय ।

अनर्थमर्थरूपेण ग्राहिता सा ततस्तया ॥ 36 ॥

हृष्टा प्रतीता कैकेयी मन्थरामिदमब्रवीत् ।

सा हि वाक्येन कुब्जायाः किशोरीवोत्पथं गता ॥ 37 ॥

कैकेयी विस्मयं प्राप्ता परं परमदर्शना ।

कुब्जे त्वां नाभिजानामि श्रेष्ठां श्रेष्ठाभिथायिनीम् ॥ 38 ॥

पृथिव्यामसि कुब्जानामुत्तमा बुद्धिनिश्चये ।

त्वमेव तु ममाऽर्थेषु नित्ययुक्ता हितैषिणी ॥ 39 ॥

नाहं समवबुध्येयं कुब्जे राज्ञश्चिकीर्षितम् ।

सन्ति दुस्संस्थिताः कुब्जा वक्राः परमदारुणाः ॥ 40 ॥

त्वं पद्ममिव वातेन सन्नता प्रियदर्शना ।

उरस्तेऽभिनिविष्टं वै यावत्स्कन्धात् समुन्नतम् ॥ 41 ॥

अधस्ताच्चोदरं शातं सुनाभमिव लज्जितम् ।

परिपूर्णं तु जघनं सुपीनौ च पयोधरौ ॥ 42 ॥

विमलेन्दुसमं वक्त्रमहोराजसि मन्थरे ।

जघनं तव निर्घुष्टं रशनादामशोभितम् ॥ 43 ॥

जङ्घे भृशमुपन्यस्ते पादौ चाप्यायतावुभौ ।

त्वमायताभ्यां सक्थिभ्यां मन्थरे क्षौमवासिनी ॥ 44 ॥

अग्रतो मम गच्छन्ती राजहंसीव राजसे ।

आसन्याश्शम्बरे मायास्सहस्रमसुराधिपे ॥ 45 ॥

सर्वास्त्वयि निविष्टास्ता भूयश्चान्यास्सहस्रशः ।

तवेदं स्थगु यद्दीर्घं रथघोणमिवायतम् ॥ 46 ॥

मतयः क्षत्रविद्याश्च मायाश्चात्र वसन्ति ते ।

अत्र ते प्रतिमोक्ष्यामि मालां कुब्जे हिरण्मयीम् ॥ 47 ॥

अभिषिक्ते च भरते राघवे च वनं गते ।

जात्येन च सुवर्णेन सुनिष्टप्तेन मन्थरे ॥ 48 ॥

लब्धार्था च प्रतीता च लेपयिष्यामि ते स्थगु ।

मुखे च तिलकं चित्रं जातरूपमयं शुभम् ॥ 49 ॥

कारयिष्यामि ते कुब्जे शुभान्याभरणानि च ।

परिधाय शुभे वस्त्रे देवतेव चरिष्यसि ॥ 50 ॥

चन्द्रमाह्वयमानेन मुखेनाप्रतिमानना ।

गमिष्यसि गतिं मुख्यां गर्वयन्ती द्विषज्जनम् ॥ 51 ॥

तवापि कुब्जाः कुब्जायास्सर्वाभरणभूषिताः ।

पादौ परिचरिष्यन्ति यथैव त्वं सदा मम ॥ 52 ॥

इति प्रशस्यमाना सा कैकेयीमिदमब्रवीत् ।

शयानां शयने शुभ्रे वेद्यामग्निशिखामिव ॥ 53 ॥

गतोदके सेतुबन्धो न कल्याणि विधीयते ।

उत्तिष्ठ कुरु कल्याणि राजानमनुदर्शय ॥ 54 ॥

तथा प्रोत्साहिता देवी गत्वा मन्थरया सह ।

क्रोधागारं विशालाक्षी सौभाग्यमदगर्विता ॥ 55 ॥

अनेकशतसाहस्रं मुक्ताहारं वराङ्गना ।

अवमुच्य वरार्हाणि शुभान्याभरणानि च ॥ 56 ॥

ततो हेमोपमा तत्र कुब्जावाक्यवशं गता ।

संविश्य भूमौ कैकेयी मन्थरामिदमब्रवीत् ॥ 57 ॥

इह वा मां मृतां कुब्जे नृपायावेदयिष्यसि ।

वनं तु राघवे प्राप्ते भरतः प्राप्स्यति क्षितिम् ॥ 58 ॥

न सुवर्णेन मे ह्यर्थो न रत्नैर्न च भूषणैः ।

एष मे जीवितस्यान्तो रामो यद्यभिषिच्यते ॥ 59 ॥

अथो पुनस्तां महिषीं महीक्षितो वचोभिरत्यर्थमहापराक्रमैः ।

उवाच कुब्जा भरतस्य मातरं हितं वचो राममुपेत्य चाहितम् ॥ 60 ॥

प्रपत्स्यते राज्यमिदं हि राघवो यदि ध्रुवं त्वं ससुता च तप्स्यसे ।

अतो हि कल्याणि यतस्व तत्तथा यथा सुतस्ते भरतोऽभिषेक्ष्यते ॥ 61 ॥

तथाऽतिविद्धा महिषी तु कुब्जया समाहता वागिषुभिर्मुहुर्मुहुः ।

निधायहस्तौ हृदयेऽतिविस्मिता शशंस कुब्जां कुपिता पुनः पुनः ॥ 62 ॥

यमस्य वा मां विषयं गतामितो निशाम्य कुब्जे प्रतिवेदयिष्यसि ।

वनं गते वा सुचिराय राघवे समृद्धकामो भरतो भविष्यति ॥ 63 ॥

अहं हि नैवास्तरणानि न स्रजो न चन्दनं नाञ्जनपानभोजनम् ।

न किञ्चिदिच्छामि न चेह जीवितं न चेदितो गच्छति राघवो वनम् ॥ 64 ॥

अथैतदुक्त्वा वचनं सुदारुणं निधाय सर्वाभरणानि भामिनी ।

असंवृतामास्तरणेन मेदिनीं तदाऽधिशिश्ये पतितेव किन्नरी ॥ 65 ॥

उदीर्णसंरम्भतमोवृतानना तथाऽवमुक्तोत्तममाल्यभूषणा ।

नरेन्द्रपत्नी विमना बभूव सा तमोवृता द्यौरिव मग्नतारका ॥ 66 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे नवमस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha navamassargaḥ |

evamuktā tu kaikeyī krodhena jvalitānanā |

dīrghamuṣṇaṃ viniśvasya mantharāmidamabravīt || 1 ||

adya rāmamitaḥ kṣipraṃ vanaṃ prasthāpayāmyaham |

yauvarājye ca bharataṃ kṣipramevābhiṣecaye || 2 ||

idaṃ tvidānīṃ sampaśya kenopāyena manthare |

bharataḥ prāpnuyādrājyaṃ na tu rāmaḥ kathañcana || 3 ||

evamuktā tayā devyā mantharā pāpadarśinī |

rāmārthamupahiṃsantī kaikeyīmidamabravīt || 4 ||

hantedānīṃ pravakṣyāmi kaikeyi śrūyatāṃ ca me |

yathā te bharato rājyaṃ putraḥ prāpsyati kevalam || 5 ||

kiṃ na smarasi kaikeyi smarantī vā nigūhase |

yaducyamānamātmārthaṃ mattastvaṃ śrotumicchasi || 6 ||

mayocyamānaṃ yadi te śrotuṃ chando vilāsini |

śrūyatāmabhidhāsyāmi śrutvā cāpi vimṛśyatām || 7 ||

śrutvaivaṃ vacanaṃ tasyā mantharāyāstu kaikeyī |

kiñcidutthāya śayanātsvāstīrṇādidamabravīt || 8 ||

kathaya tvaṃ mamopāyaṃ kenopāyena manthare |

bharataḥ prāpnuyādrājyaṃ na tu rāmaḥ kathañcana || 9 ||

evamuktā tayā devyā mantharā pāpadarśinī |

rāmārthamupahiṃsantī kubjā vacanamabravīt || 10 ||

tava daivāsure yuddhe saha rājarṣibhiḥ patiḥ |

agacchattvāmupādāya devarājasya sāhyakṛt || 11 ||

diśamāsthāya vai devi dakṣiṇāṃ daṇḍakānprati |

vaijayantamiti khyātaṃ puraṃ yatra timidhvajaḥ || 12 ||

sa śambara iti khyātaśśatamāyo mahāsuraḥ |

dadau śakrasya saṅgrāmaṃ devasaṅghairanirjitaḥ || 13 ||

tasminmahati saṅgrāme puruṣānkṣatavikṣatān |

rātrau prasuptānghnanti sma tarasā''sādya rākṣasāḥ || 14 ||

tatrākaronmahadyuddhaṃ rājā daśarathastadā |

asuraiśca mahābāhuśśastraiśca śakalīkṛtaḥ || 15 ||

apavāhya tvayā devi saṅgrāmānnaṣṭacetanaḥ |

tatrāpi vikṣataśśastraiḥ patiste rakṣitastvayā || 16 ||

tuṣṭena tena dattau te dvau varau śubhadarśane |

sa tvayoktaḥ patirdevi yadeccheyaṃ tadā varau || 17 ||

gṛhṇīyāmiti tattena tathetyuktaṃ mahātmanā |

anabhijñāmhyahaṃ devi tvayaiva kathitā purā || 18 ||

kathaiṣā tava tu snehānmanasā dhāryate mayā |

rāmābhiṣekasambhārānnigṛhya vinivartaya || 19 ||

tau varau yāca bhartāraṃ bharatasyābhiṣecanam |

pravrājanaṃ ca rāmasya tvaṃ varṣāṇi caturdaśa || 20 ||

caturdaśa hi varṣāṇi rāme pravrājite vanam |

prajābhāvagatasnehassthiraḥ putro bhaviṣyati || 21 ||

krodhāgāraṃ praviśyā'dya kruddhevāśvapatessute |

śeṣvā'nantarhitāyāṃ tvaṃ bhūmau malinavāsinī || 22 ||

māsmainaṃ pratyudīkṣethā mā cainamabhibhāṣathāḥ |

rudantī cāpi taṃ dṛṣṭvā jagatyāṃ śokalālasā || 23 ||

dayitā tvaṃ sadā bharturatra me nāsti saṃśayaḥ |

tvatkṛte sa mahārājo viśedapi hutāśanam || 24 ||

na tvāṃ krodhayituṃ śakto na krṛddhāṃ pratyudīkṣitum |

tava priyārthaṃ rājā hi prāṇānapi parityajet || 25 ||

na hyatikramituṃ śaktastava vākyaṃ mahīpatiḥ |

mandasvabhāve budhyasva saubhāgyabalamātmanaḥ || 26 ||

maṇimuktaṃ suvarṇāni ratnāni vividhāni ca |

dadyāddaśaratho rājā māsma teṣu manaḥ kṛthāḥ || 27 ||

yau tau daivāsure yuddhe varau daśaratho'dadāt |

tau smāraya mahābhāge so'rtho na tvāmatikramet || 28 ||

yadātu te varaṃ dadyātsvayamutthāpya rāghavaḥ |

vyavasthāpya mahārājaṃ tvamimaṃ vṛṇuyā varam || 29 ||

rāmaṃ pravrājayāraṇye nava varṣāṇi pañca ca |

bharataḥ kriyatāṃ rājā pṛthivyāḥ pārthivarṣabhaḥ || 30 ||

caturdaśa hi varṣāṇi rāme pravrājite vanam |

rūḍhaśca kṛtamūlaśca śeṣaṃ sthāsyati te sutaḥ || 31 ||

rāmapravrājanaṃ caiva devi yācasva taṃ varam |

evaṃ siddhyanti putrasya sarvārthāstava bhāmini || 32 ||

evaṃ pravrājitaścaiva rāmo'rāmo bhaviṣyati |

bharataśca hatāmitrastava rājā bhaviṣyati || 33 ||

yena kālena rāmaśca vanātpratyāgamiṣyati |

tena kālena putraste kṛtamūlo bhaviṣyati || 34 ||

sugṛhītamanuṣyaśca suhṛdbhissārdhamātmavān |

prāptakālaṃ nu manye'haṃ rājānaṃ vītasādhvasā || 35 ||

rāmābhiṣekasaṅkalpānnigṛhya vinivartaya |

anarthamartharūpeṇa grāhitā sā tatastayā || 36 ||

hṛṣṭā pratītā kaikeyī mantharāmidamabravīt |

sā hi vākyena kubjāyāḥ kiśorīvotpathaṃ gatā || 37 ||

kaikeyī vismayaṃ prāptā paraṃ paramadarśanā |

kubje tvāṃ nābhijānāmi śreṣṭhāṃ śreṣṭhābhithāyinīm || 38 ||

pṛthivyāmasi kubjānāmuttamā buddhiniścaye |

tvameva tu mamā'rtheṣu nityayuktā hitaiṣiṇī || 39 ||

nāhaṃ samavabudhyeyaṃ kubje rājñaścikīrṣitam |

santi dussaṃsthitāḥ kubjā vakrāḥ paramadāruṇāḥ || 40 ||

tvaṃ padmamiva vātena sannatā priyadarśanā |

uraste'bhiniviṣṭaṃ vai yāvatskandhāt samunnatam || 41 ||

adhastāccodaraṃ śātaṃ sunābhamiva lajjitam |

paripūrṇaṃ tu jaghanaṃ supīnau ca payodharau || 42 ||

vimalendusamaṃ vaktramahorājasi manthare |

jaghanaṃ tava nirghuṣṭaṃ raśanādāmaśobhitam || 43 ||

jaṅghe bhṛśamupanyaste pādau cāpyāyatāvubhau |

tvamāyatābhyāṃ sakthibhyāṃ manthare kṣaumavāsinī || 44 ||

agrato mama gacchantī rājahaṃsīva rājase |

āsanyāśśambare māyāssahasramasurādhipe || 45 ||

sarvāstvayi niviṣṭāstā bhūyaścānyāssahasraśaḥ |

tavedaṃ sthagu yaddīrghaṃ rathaghoṇamivāyatam || 46 ||

matayaḥ kṣatravidyāśca māyāścātra vasanti te |

atra te pratimokṣyāmi mālāṃ kubje hiraṇmayīm || 47 ||

abhiṣikte ca bharate rāghave ca vanaṃ gate |

jātyena ca suvarṇena suniṣṭaptena manthare || 48 ||

labdhārthā ca pratītā ca lepayiṣyāmi te sthagu |

mukhe ca tilakaṃ citraṃ jātarūpamayaṃ śubham || 49 ||

kārayiṣyāmi te kubje śubhānyābharaṇāni ca |

paridhāya śubhe vastre devateva cariṣyasi || 50 ||

candramāhvayamānena mukhenāpratimānanā |

gamiṣyasi gatiṃ mukhyāṃ garvayantī dviṣajjanam || 51 ||

tavāpi kubjāḥ kubjāyāssarvābharaṇabhūṣitāḥ |

pādau paricariṣyanti yathaiva tvaṃ sadā mama || 52 ||

iti praśasyamānā sā kaikeyīmidamabravīt |

śayānāṃ śayane śubhre vedyāmagniśikhāmiva || 53 ||

gatodake setubandho na kalyāṇi vidhīyate |

uttiṣṭha kuru kalyāṇi rājānamanudarśaya || 54 ||

tathā protsāhitā devī gatvā mantharayā saha |

krodhāgāraṃ viśālākṣī saubhāgyamadagarvitā || 55 ||

anekaśatasāhasraṃ muktāhāraṃ varāṅganā |

avamucya varārhāṇi śubhānyābharaṇāni ca || 56 ||

tato hemopamā tatra kubjāvākyavaśaṃ gatā |

saṃviśya bhūmau kaikeyī mantharāmidamabravīt || 57 ||

iha vā māṃ mṛtāṃ kubje nṛpāyāvedayiṣyasi |

vanaṃ tu rāghave prāpte bharataḥ prāpsyati kṣitim || 58 ||

na suvarṇena me hyartho na ratnairna ca bhūṣaṇaiḥ |

eṣa me jīvitasyānto rāmo yadyabhiṣicyate || 59 ||

atho punastāṃ mahiṣīṃ mahīkṣito vacobhiratyarthamahāparākramaiḥ |

uvāca kubjā bharatasya mātaraṃ hitaṃ vaco rāmamupetya cāhitam || 60 ||

prapatsyate rājyamidaṃ hi rāghavo yadi dhruvaṃ tvaṃ sasutā ca tapsyase |

ato hi kalyāṇi yatasva tattathā yathā sutaste bharato'bhiṣekṣyate || 61 ||

tathā'tividdhā mahiṣī tu kubjayā samāhatā vāgiṣubhirmuhurmuhuḥ |

nidhāyahastau hṛdaye'tivismitā śaśaṃsa kubjāṃ kupitā punaḥ punaḥ || 62 ||

yamasya vā māṃ viṣayaṃ gatāmito niśāmya kubje prativedayiṣyasi |

vanaṃ gate vā sucirāya rāghave samṛddhakāmo bharato bhaviṣyati || 63 ||

ahaṃ hi naivāstaraṇāni na srajo na candanaṃ nāñjanapānabhojanam |

na kiñcidicchāmi na ceha jīvitaṃ na cedito gacchati rāghavo vanam || 64 ||

athaitaduktvā vacanaṃ sudāruṇaṃ nidhāya sarvābharaṇāni bhāminī |

asaṃvṛtāmāstaraṇena medinīṃ tadā'dhiśiśye patiteva kinnarī || 65 ||

udīrṇasaṃrambhatamovṛtānanā tathā'vamuktottamamālyabhūṣaṇā |

narendrapatnī vimanā babhūva sā tamovṛtā dyauriva magnatārakā || 66 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe navamassargaḥ ||