2.83 Ayodhyakanda - Tryashititama Sargah

ॐ

2.83 अयोध्याकाण्ड - त्र्याशीतितम सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।

अथ त्र्याशीतितमस्सर्गः ।

तत स्समुत्थितः काल्यमास्थाय स्यन्दनोत्तमम् ।

प्रययौ भरतश्शीघ्रं रामदर्शनकाङ्क्षया ॥ 1 ॥

अग्रतः प्रययुस्तस्य सर्वे मन्त्रिपुरोधसः ।

अधिरुह्य हयैर्युक्तान्रथान्सूर्यरथोपमान् ॥ 2 ॥

नवनागसहस्राणि कल्पितानि यथाविधि ।

अन्वयुर्भरतं यान्तमिक्ष्वाकुकुलनन्दनम् ॥ 3 ॥

षष्टी रथसहस्राणि धन्विनो विविधायुधाः ।

अन्वयुर्भरतं यान्तं राजपुत्रं यशस्विनम् ॥ 4 ॥

शतं सहस्राण्यश्वानां समारूढानि राघवम् ।

अन्वयुर्भरतं यान्तं सत्यसन्धं जितेन्द्रियम् ॥ 5 ॥

कैकेयी च सुमित्रा च कौसल्या च यशस्विनी ।

रामानयनसंहृष्टा ययुर्यानेन भास्वता ॥ 6 ॥

प्रयाताश्चार्यसङ्घाता रामं द्रष्टुं सलक्ष्मणम् ।

तस्यैव च कथाश्चित्राः कुर्वाणा हृष्टमानसाः ॥ 7 ॥

मेघश्यामं महाबाहुं स्थिरसत्त्वं दृढव्रतम् ।

कदा द्रक्ष्यामहे रामं जगत श्शोकनाशनम् ॥ 8 ॥

दृष्ट एव हि न श्शोकमपनेष्यति राघवः ।

तम स्सर्वस्य लोकस्य समुद्यन्निव भास्करः ॥ 9 ॥

इत्येवं कथयन्तस्ते सम्प्रहृष्टाः कथा श्शुभाः ।

परिष्वजानाश्चान्योन्यं ययुर्नागरिका जनाः ॥ 10 ॥

ये च तत्रापरे सर्वे सम्मता ये च नैगमाः ।

रामं प्रति ययुर्हृष्टा स्सर्वाः प्रकृतयस्तथा ॥ 11 ॥

मणिकाराश्च ये केचित्कुम्भकाराश्च शोभनाः ।

सूत्रकर्मकृतश्चैव ये च शस्त्रोपजीविनः ॥ 12 ॥

मयूरकाः क्राकचिका रोचका वेधकास्तथा ।

दन्तकारा स्सुधाकारा स्तथा गन्धोपजीविनः ॥ 13 ॥

सुवर्णकाराः प्रख्यातास्तथा कम्बलधावकाः ।

स्नापकोष्णोदका वैद्याधूपकाश्शौण्डिकास्तथा ॥ 14 ॥

रजकास्तुन्नवायाश्च ग्रामघोषमहत्तराः ।

शैलूषाश्च सह स्त्रीभिर्ययुः कैवर्तकास्तथा ॥ 15 ॥

समाहिता वेदविदो ब्राह्मणा वृत्तसम्मताः ।

गोरथैर्भरतं यान्तमनुजग्मु स्सहस्रशः ॥ 16 ॥

सुवेषा श्शुद्धवसनास्ताम्रमृष्टानुलेपनाः ।

सर्वे ते विविधैर्यानै श्शनैर्भरतमन्वयुः ॥ 17 ॥

प्रहृष्टमुदिता सेना साऽन्वयात्कैकयीसुतम् ।

भ्रातुरानयने यान्तं भरतं भ्रातृवत्सलम् ॥ 18 ॥

ते गत्वा दूरमध्वानं रथयानाश्वकुञ्जरैः ।

समासेदुस्ततो गङ्गां शृङ्गीबेरपुरं प्रति ॥ 19 ॥

यत्र रामसखो वीरो गुहो ज्ञातिगणैर्वृतः ।

निवसत्यप्रमादेन देशं तं परिपालयन् ॥ 20 ॥

उपेत्य तीरं गङ्गायाश्चक्रवाकैरलङ्कृतम् ।

व्यवातिष्ठत सा सेना भरतस्यानुयायिनी ॥ 21 ॥

निरीक्ष्यानुगतां सेनां तां च गङ्गां शिवोदकाम् ।

भरतस्सचिवान्सर्वानब्रवीद्वाक्यकोविदः ॥ 22 ॥

निवेशयत मे सैन्यमभिप्रायेण सर्वतः ।

विश्रान्ताः प्रतरिष्यामश्श्व इदानीमिमां नदीम् ॥ 23 ॥

दातुं च तावदिच्छामि स्वर्गतस्य महीपतेः ।

और्ध्वदेहनिमित्तार्थमवतीर्योदकं नदीम् ॥ 24 ॥

तस्यैवं ब्रुवतोऽमात्यास्तथेत्युक्त्वा समाहिताः ।

न्यवेशयंस्तां छन्देन स्वेन स्वेन पृथक्पृथक् ॥ 25 ॥

निवेश्य गङ्गामनु तां महानदीं चमूं विधानैः परिबर्हशोभिनीम् ।

उवास रामस्य तदा महात्मनो विचिन्तयानो भरतो निवर्तनम् ॥ 26 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे त्र्याशीतितमस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha tryāśītitamassargaḥ |

tata ssamutthitaḥ kālyamāsthāya syandanottamam |

prayayau bharataśśīghraṃ rāmadarśanakāṅkṣayā || 1 ||

agrataḥ prayayustasya sarve mantripurodhasaḥ |

adhiruhya hayairyuktānrathānsūryarathopamān || 2 ||

navanāgasahasrāṇi kalpitāni yathāvidhi |

anvayurbharataṃ yāntamikṣvākukulanandanam || 3 ||

ṣaṣṭī rathasahasrāṇi dhanvino vividhāyudhāḥ |

anvayurbharataṃ yāntaṃ rājaputraṃ yaśasvinam || 4 ||

śataṃ sahasrāṇyaśvānāṃ samārūḍhāni rāghavam |

anvayurbharataṃ yāntaṃ satyasandhaṃ jitendriyam || 5 ||

kaikeyī ca sumitrā ca kausalyā ca yaśasvinī |

rāmānayanasaṃhṛṣṭā yayuryānena bhāsvatā || 6 ||

prayātāścāryasaṅghātā rāmaṃ draṣṭuṃ salakṣmaṇam |

tasyaiva ca kathāścitrāḥ kurvāṇā hṛṣṭamānasāḥ || 7 ||

meghaśyāmaṃ mahābāhuṃ sthirasattvaṃ dṛḍhavratam |

kadā drakṣyāmahe rāmaṃ jagata śśokanāśanam || 8 ||

dṛṣṭa eva hi na śśokamapaneṣyati rāghavaḥ |

tama ssarvasya lokasya samudyanniva bhāskaraḥ || 9 ||

ityevaṃ kathayantaste samprahṛṣṭāḥ kathā śśubhāḥ |

pariṣvajānāścānyonyaṃ yayurnāgarikā janāḥ || 10 ||

ye ca tatrāpare sarve sammatā ye ca naigamāḥ |

rāmaṃ prati yayurhṛṣṭā ssarvāḥ prakṛtayastathā || 11 ||

maṇikārāśca ye kecitkumbhakārāśca śobhanāḥ |

sūtrakarmakṛtaścaiva ye ca śastropajīvinaḥ || 12 ||

mayūrakāḥ krākacikā rocakā vedhakāstathā |

dantakārā ssudhākārā stathā gandhopajīvinaḥ || 13 ||

suvarṇakārāḥ prakhyātāstathā kambaladhāvakāḥ |

snāpakoṣṇodakā vaidyādhūpakāśśauṇḍikāstathā || 14 ||

rajakāstunnavāyāśca grāmaghoṣamahattarāḥ |

śailūṣāśca saha strībhiryayuḥ kaivartakāstathā || 15 ||

samāhitā vedavido brāhmaṇā vṛttasammatāḥ |

gorathairbharataṃ yāntamanujagmu ssahasraśaḥ || 16 ||

suveṣā śśuddhavasanāstāmramṛṣṭānulepanāḥ |

sarve te vividhairyānai śśanairbharatamanvayuḥ || 17 ||

prahṛṣṭamuditā senā sā'nvayātkaikayīsutam |

bhrāturānayane yāntaṃ bharataṃ bhrātṛvatsalam || 18 ||

te gatvā dūramadhvānaṃ rathayānāśvakuñjaraiḥ |

samāsedustato gaṅgāṃ śṛṅgīberapuraṃ prati || 19 ||

yatra rāmasakho vīro guho jñātigaṇairvṛtaḥ |

nivasatyapramādena deśaṃ taṃ paripālayan || 20 ||

upetya tīraṃ gaṅgāyāścakravākairalaṅkṛtam |

vyavātiṣṭhata sā senā bharatasyānuyāyinī || 21 ||

nirīkṣyānugatāṃ senāṃ tāṃ ca gaṅgāṃ śivodakām |

bharatassacivānsarvānabravīdvākyakovidaḥ || 22 ||

niveśayata me sainyamabhiprāyeṇa sarvataḥ |

viśrāntāḥ pratariṣyāmaśśva idānīmimāṃ nadīm || 23 ||

dātuṃ ca tāvadicchāmi svargatasya mahīpateḥ |

aurdhvadehanimittārthamavatīryodakaṃ nadīm || 24 ||

tasyaivaṃ bruvato'mātyāstathetyuktvā samāhitāḥ |

nyaveśayaṃstāṃ chandena svena svena pṛthakpṛthak || 25 ||

niveśya gaṅgāmanu tāṃ mahānadīṃ camūṃ vidhānaiḥ paribarhaśobhinīm |

uvāsa rāmasya tadā mahātmano vicintayāno bharato nivartanam || 26 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe tryāśītitamassargaḥ ||