2.82 Ayodhyakanda - Dvashititama Sargah

ॐ

2.82 अयोध्याकाण्ड - द्वाशीतितम सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।

अथ द्वाशीतितमस्सर्गः ।

तामार्यगणसम्पूर्णां भरतः प्रग्रहां सभाम् ।

ददर्श बुद्धिसम्पन्नः पूर्णचन्द्रो निशामिव ॥ 1 ॥

आसनानि यथान्यायमार्याणां विशतां तदा ।

वस्त्राङ्गरागप्रभया द्योतिता सा सभोत्तमा ॥ 2 ॥

सा विद्वज्जनसम्पूर्णा सभा सुरुचिरा तदा ।

अदृश्यत घनापाये पूर्णचन्द्रेव शर्वरी ॥ 3 ॥

राज्ञस्तु प्रकृती स्सर्वा स्समग्राः प्रेक्ष्य धर्मवित् ।

इदं पुरोहितो वाक्यं भरतं मृदु चाब्रवीत् ॥ 4 ॥

तात राजा दशरथ स्स्वर्गतो धर्ममाचरन् ।

धनधान्यवतीं स्फीतां प्रदाय पृथिवीं तव ॥ 5 ॥

रामस्तथा सत्यधृतिस्सतां धर्ममनुस्मरन् ।

नाजहात्पितुरादेशं शशी ज्योत्स्नामिवोदितः ॥ 6 ॥

पित्रा भ्रात्रा च ते दत्तं राज्यं निहतकण्टकम् ।

तद्भुङ्क्ष्व मुदितामात्यः क्षिप्रमेवाभिषेचय ॥ 7 ॥

उदीच्या श्च प्रतीच्या श्च दाक्षिणात्याश्च केवलाः ।

कोट्यापरान्तास्सामुद्रारत्नान्यभिहरन्तुते ॥ 8 ॥

तच्छ्रुत्वा भरतो वाक्यं शोकेनाभिपरिप्लुतः ।

जगाम मनसा रामं धर्मज्ञो धर्मकाङ्क्षया ॥ 9 ॥

सबाष्पकलया वाचा कलहंसस्वरो युवा ।

विललाप सभामध्ये जगर्हे च पुरोहितम् ॥ 10 ॥

चरितब्रह्मचर्यस्य विद्यास्नातस्य धीमतः ।

धर्मे प्रयतमानस्य को राज्यं मद्विधो हरेत् ॥ 11 ॥

कथं दशरथाज्जातो भवेद्राज्यापहारकः ।

राज्यं चाहं च रामस्य धर्मं वक्तुमिहार्हसि ॥ 12 ॥

ज्येष्ठ श्श्रेष्ठश्च धर्मात्मा दिलीपनहुषोपमः ।

लब्धुमर्हति काकुत्स्थो राज्यं दशरथो यथा ॥ 13 ॥

अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यं कुर्यां पापमहं यदि ।

इक्ष्वाकूणामहं लोके भवेयं कुलपांसनः ॥ 14 ॥

यद्धि मात्रा कृतं पापं नाहं तदपि रोचये ।

इहस्थो वनदुर्गस्थं नमस्यामि कृताञ्जलिः ॥ 15 ॥

राममेवानुगच्छामि राजा स द्विपदां वरः ।

त्रयाणामपि लोकानां राज्यमर्हति राघवः ॥ 16 ॥

तद्वाक्यं धर्मसंयुक्तं श्रुत्वा सर्वे सभासदः ।

हर्षान्मुमुचुरश्रूणि रामे निहितचेतसः ॥ 17 ॥

यदि त्वार्यं न शक्ष्यामि विनिवर्तयितुं वनात् ।

वने तत्रैव वत्स्यामि यथाऽर्यो लक्ष्मणस्तथा ॥ 18 ॥

सर्वोपायं तु वर्तिष्ये विनिवर्तयितुं बलात् ।

समक्षमार्यमिश्राणां साधूनां गुणवर्तिनाम् ॥ 19 ॥

विष्टिकर्मान्तिका स्सर्वे मार्गशोधकरक्षकाः ।

प्रस्थापिता मया पूर्वं यत्रापि मम रोचते ॥ 20 ॥

एवमुक्त्वा तु धर्मात्मा भरतो भ्रातृवत्सलः ।

समीपस्थमुवाचेदं सुमन्त्रं मन्त्रकोविदम् ॥ 21 ॥

तूर्णमुत्थाय गच्छ त्वं सुमन्त्र मम शासनात् ।

यात्रामाज्ञापय क्षिप्रं बलं चैव समानय ॥ 22 ॥

एवमुक्त स्सुमन्त्रस्तु भरतेन महात्मना ।

हृष्टस्तदाऽदिशत्सर्वं यथासन्दिष्टमिष्टवत् ॥ 23 ॥

ताः प्रहृष्टाः प्रकृतयो बलाध्यक्षा बलस्य च ।

श्रुत्वा यात्रां समाज्ञप्तां राघवस्य निवर्तने ॥ 24 ॥

ततो योधाङ्गना स्सर्वा भर्त्रून्सर्वान्गृहेगृहे ।

यात्रागमनमाज्ञाय त्वरयन्ति स्म हर्षिताः ॥ 25 ॥

ते हयैर्गोरथैश्शीघ्रैस्स्यन्दनैश्च महाजवैः सह योधैर्बलाध्यक्षा बलं सर्वमचोदयन् ॥ 26 ॥

सज्जं तु तद्बलं दृष्ट्वा भरतो गुरुसन्निधौ ।

रथं मे त्वरयस्वेति सुमन्त्रं पार्श्वतोऽब्रवीत् ॥ 27 ॥

भरतस्य तु तस्याज्ञां प्रतिगृह्य च हर्षितः ।

रथं गृहीत्वा प्रययौ युक्तं परमवाजिभिः ॥ 28 ॥

स राघव स्सत्यधृतिः प्रतापवान् ब्रुवन् सुयुक्तं दृढसत्यविक्रमः ।

गुरुं महारण्यगतं यशस्विनं प्रसादयिष्यन्भरतोऽब्रवीत्तदा ॥ 29 ॥

तूर्णं समुत्थाय सुमन्त्र गच्छ बलस्य योगाय बलप्रधानान् ।

आनेतुमिच्छामि हि तं वनस्थं प्रसाद्य रामं जगतो हिताय ॥ 30 ॥

ससूतपुत्रो भरतेन सम्यगाज्ञापितस्सम्परिपूर्णकामः ।

शशास सर्वान्प्रकृतिप्रधानान्बलस्य मुख्यांश्च सुहृज्जनं च ॥ 31 ॥

तत स्समुत्थाय कुले कुले ते राजन्यवैश्या वृषलाश्च विप्राः ।

अयूयुजन्नुष्ट्रखरान्रथांश्च नागान्हयांश्चैव कुलप्रसूतान् ॥ 32 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे द्वाशीतितमस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha dvāśītitamassargaḥ |

tāmāryagaṇasampūrṇāṃ bharataḥ pragrahāṃ sabhām |

dadarśa buddhisampannaḥ pūrṇacandro niśāmiva || 1 ||

āsanāni yathānyāyamāryāṇāṃ viśatāṃ tadā |

vastrāṅgarāgaprabhayā dyotitā sā sabhottamā || 2 ||

sā vidvajjanasampūrṇā sabhā surucirā tadā |

adṛśyata ghanāpāye pūrṇacandreva śarvarī || 3 ||

rājñastu prakṛtī ssarvā ssamagrāḥ prekṣya dharmavit |

idaṃ purohito vākyaṃ bharataṃ mṛdu cābravīt || 4 ||

tāta rājā daśaratha ssvargato dharmamācaran |

dhanadhānyavatīṃ sphītāṃ pradāya pṛthivīṃ tava || 5 ||

rāmastathā satyadhṛtissatāṃ dharmamanusmaran |

nājahātpiturādeśaṃ śaśī jyotsnāmivoditaḥ || 6 ||

pitrā bhrātrā ca te dattaṃ rājyaṃ nihatakaṇṭakam |

tadbhuṅkṣva muditāmātyaḥ kṣipramevābhiṣecaya || 7 ||

udīcyā śca pratīcyā śca dākṣiṇātyāśca kevalāḥ |

koṭyāparāntāssāmudrāratnānyabhiharantute || 8 ||

tacchrutvā bharato vākyaṃ śokenābhipariplutaḥ |

jagāma manasā rāmaṃ dharmajño dharmakāṅkṣayā || 9 ||

sabāṣpakalayā vācā kalahaṃsasvaro yuvā |

vilalāpa sabhāmadhye jagarhe ca purohitam || 10 ||

caritabrahmacaryasya vidyāsnātasya dhīmataḥ |

dharme prayatamānasya ko rājyaṃ madvidho haret || 11 ||

kathaṃ daśarathājjāto bhavedrājyāpahārakaḥ |

rājyaṃ cāhaṃ ca rāmasya dharmaṃ vaktumihārhasi || 12 ||

jyeṣṭha śśreṣṭhaśca dharmātmā dilīpanahuṣopamaḥ |

labdhumarhati kākutstho rājyaṃ daśaratho yathā || 13 ||

anāryajuṣṭamasvargyaṃ kuryāṃ pāpamahaṃ yadi |

ikṣvākūṇāmahaṃ loke bhaveyaṃ kulapāṃsanaḥ || 14 ||

yaddhi mātrā kṛtaṃ pāpaṃ nāhaṃ tadapi rocaye |

ihastho vanadurgasthaṃ namasyāmi kṛtāñjaliḥ || 15 ||

rāmamevānugacchāmi rājā sa dvipadāṃ varaḥ |

trayāṇāmapi lokānāṃ rājyamarhati rāghavaḥ || 16 ||

tadvākyaṃ dharmasaṃyuktaṃ śrutvā sarve sabhāsadaḥ |

harṣānmumucuraśrūṇi rāme nihitacetasaḥ || 17 ||

yadi tvāryaṃ na śakṣyāmi vinivartayituṃ vanāt |

vane tatraiva vatsyāmi yathā'ryo lakṣmaṇastathā || 18 ||

sarvopāyaṃ tu vartiṣye vinivartayituṃ balāt |

samakṣamāryamiśrāṇāṃ sādhūnāṃ guṇavartinām || 19 ||

viṣṭikarmāntikā ssarve mārgaśodhakarakṣakāḥ |

prasthāpitā mayā pūrvaṃ yatrāpi mama rocate || 20 ||

evamuktvā tu dharmātmā bharato bhrātṛvatsalaḥ |

samīpasthamuvācedaṃ sumantraṃ mantrakovidam || 21 ||

tūrṇamutthāya gaccha tvaṃ sumantra mama śāsanāt |

yātrāmājñāpaya kṣipraṃ balaṃ caiva samānaya || 22 ||

evamukta ssumantrastu bharatena mahātmanā |

hṛṣṭastadā'diśatsarvaṃ yathāsandiṣṭamiṣṭavat || 23 ||

tāḥ prahṛṣṭāḥ prakṛtayo balādhyakṣā balasya ca |

śrutvā yātrāṃ samājñaptāṃ rāghavasya nivartane || 24 ||

tato yodhāṅganā ssarvā bhartrūnsarvāngṛhegṛhe |

yātrāgamanamājñāya tvarayanti sma harṣitāḥ || 25 ||

te hayairgorathaiśśīghraissyandanaiśca mahājavaiḥ saha yodhairbalādhyakṣā balaṃ sarvamacodayan || 26 ||

sajjaṃ tu tadbalaṃ dṛṣṭvā bharato gurusannidhau |

rathaṃ me tvarayasveti sumantraṃ pārśvato'bravīt || 27 ||

bharatasya tu tasyājñāṃ pratigṛhya ca harṣitaḥ |

rathaṃ gṛhītvā prayayau yuktaṃ paramavājibhiḥ || 28 ||

sa rāghava ssatyadhṛtiḥ pratāpavān bruvan suyuktaṃ dṛḍhasatyavikramaḥ |

guruṃ mahāraṇyagataṃ yaśasvinaṃ prasādayiṣyanbharato'bravīttadā || 29 ||

tūrṇaṃ samutthāya sumantra gaccha balasya yogāya balapradhānān |

ānetumicchāmi hi taṃ vanasthaṃ prasādya rāmaṃ jagato hitāya || 30 ||

sasūtaputro bharatena samyagājñāpitassamparipūrṇakāmaḥ |

śaśāsa sarvānprakṛtipradhānānbalasya mukhyāṃśca suhṛjjanaṃ ca || 31 ||

tata ssamutthāya kule kule te rājanyavaiśyā vṛṣalāśca viprāḥ |

ayūyujannuṣṭrakharānrathāṃśca nāgānhayāṃścaiva kulaprasūtān || 32 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe dvāśītitamassargaḥ ||