2.76 Ayodhyakanda - Shatsaptatitama Sargah

ॐ

2.76 अयोध्याकाण्ड - षट्सप्ततितम सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।

अथ षट्सप्ततितमस्सर्गः ।

तमेवं शोकसन्तप्तं भरतं कैकयी सुतम् ।

उवाच वदतां श्रेष्ठो वसिष्ठ श्श्रेष्ठवागृषिः ॥ 1 ॥

अलं शोकेन भद्रं ते राजपुत्र महायशः ।

प्राप्तकालं नरपतेः कुरु संयानमुत्तमम् ॥ 2 ॥

वसिष्ठस्य वच श्शृत्वा भरतो धारणां गतः ।

प्रेतकार्याणि सर्वाणि कारयामास धर्मवित् ॥ 3 ॥

उद्धृतं तैलसंरोधात्सतु भूमौ निवेशितम् ।

आपीतवर्णवदनं प्रसुप्तमिव भूमिपम् ॥ 4 ॥

संवेश्य शयने चाग्य्रे नानारत्नपरिष्कृते ।

ततो दशरथं पुत्रो विललाप सुदुःखितः ॥ 5 ॥

किं ते व्यवसितं राजन् प्रोषिते मय्यनागते ।

विवास्य रामं धर्मज्ञं लक्ष्मणं च महाबलम् ॥ 6 ॥

क्व यास्यसि महाराज हित्वेमं दुःखितं जनम् ।

हीनं पुरुषसिंहेन रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥ 7 ॥

योगक्षेमं तु ते राजन् कोऽस्मिन्कल्पयिता पुरे त्वयि प्रयाते स्वस्तात रामे च वनमाश्रिते ॥ 8 ॥

विधवा पृथिवी राजन् स्त्वया हीना न राजते ।

हीनचन्द्रेव रजनी नगरी प्रतिभाति मा ॥ 9 ॥

एवं विलपमानं तं भरतं दीनमानसम् ।

अब्रवीद्वचनं भूयो वसिष्ठस्तु महामुनिः ॥ 10 ॥

प्रेतकार्याणि यान्यस्य कर्तव्यानि विशां पतेः ।

तान्यव्यग्रं महाबाहो क्रियान्तामविचारितम् ॥ 11 ॥

तथेति भरतो वाक्यं वसिष्ठस्याभिपूज्य तत् ।

ऋत्विक्पुरोहिताचार्यान् स्त्वरयामास सर्वशः ॥ 12 ॥

ये त्वग्नयो नरेन्द्रेस्य चाग्न्यगाराद्बहिष्कृताः ।

ऋत्विग्भिर्याजकैश्चैव ते आह्रियन्त यथाविधि ॥ 13 ॥

शिबिकायामथाऽरोप्य राजानं गतचेतसम् ।

बाष्पकण्ठा विमनसस्तमूहुः परिचारकाः ॥ 14 ॥

हिरण्यं च सुवर्णं च वासांसि विविधानि च ।

प्रकिरन्तो जना मार्गं नृपतेरग्रतो ययुः ॥ 15 ॥

चन्दनागरुनिर्यासान् सरलं पद्मकं तथा ।

देवदारूणि चाहृत्य क्षेपयन्ति तथापरे ॥ 16 ॥

गन्धानुच्चावचांश्चान्यां स्तत्र गत्वाथ भूमिपम् ।

तत्र संवेशयामासुश्चितामध्ये तमृत्विजः ॥ 17 ॥

तदा हुताशनं हुत्वा जेपुस्तस्य तदृत्विजः ।

जगुश्च ते यथाशास्त्र तत्र सामानि सामगाः ॥ 18 ॥

शिबिकाभिश्च यानैश्च यथार्हं तस्य योषितः ।

नगरा न्निर्ययुस्तत्र वृद्धैः परिवृता स्तदा ॥ 19 ॥

प्रसव्यं चापि तं चकुः ऋत्विजोऽग्निचितं नृपम् ।

स्त्रियश्च शोकसन्तप्ताः कौसल्याप्रमुखास्तदा ॥ 20 ॥

क्रौञ्चीनामिव नारीणां निनादस्तत्र शुश्रुवे ।

आर्तानां करुणं काले क्रोशन्तीनां सहस्रशः ॥ 21 ॥

ततो रुदन्त्यो विवशाविलप्य च पुनः पुनः ।

यानेभ्यस्सरयूतीरमवतेरुर्वराङ्गनाः ॥ 22 ॥

कृत्वोदकं ते भरतेन सार्धं नृपाङ्गना मन्त्रिपुरोहिता श्च ।

पुरम्प्रविश्याश्रुपरीतनेत्राः भूमौ दशाहं व्यनयन्त दुःखम् ॥ 23 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे षट्सप्ततितमस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha ṣaṭsaptatitamassargaḥ |

tamevaṃ śokasantaptaṃ bharataṃ kaikayī sutam |

uvāca vadatāṃ śreṣṭho vasiṣṭha śśreṣṭhavāgṛṣiḥ || 1 ||

alaṃ śokena bhadraṃ te rājaputra mahāyaśaḥ |

prāptakālaṃ narapateḥ kuru saṃyānamuttamam || 2 ||

vasiṣṭhasya vaca śśṛtvā bharato dhāraṇāṃ gataḥ |

pretakāryāṇi sarvāṇi kārayāmāsa dharmavit || 3 ||

uddhṛtaṃ tailasaṃrodhātsatu bhūmau niveśitam |

āpītavarṇavadanaṃ prasuptamiva bhūmipam || 4 ||

saṃveśya śayane cāgyre nānāratnapariṣkṛte |

tato daśarathaṃ putro vilalāpa suduḥkhitaḥ || 5 ||

kiṃ te vyavasitaṃ rājan proṣite mayyanāgate |

vivāsya rāmaṃ dharmajñaṃ lakṣmaṇaṃ ca mahābalam || 6 ||

kva yāsyasi mahārāja hitvemaṃ duḥkhitaṃ janam |

hīnaṃ puruṣasiṃhena rāmeṇākliṣṭakarmaṇā || 7 ||

yogakṣemaṃ tu te rājan ko'sminkalpayitā pure tvayi prayāte svastāta rāme ca vanamāśrite || 8 ||

vidhavā pṛthivī rājan stvayā hīnā na rājate |

hīnacandreva rajanī nagarī pratibhāti mā || 9 ||

evaṃ vilapamānaṃ taṃ bharataṃ dīnamānasam |

abravīdvacanaṃ bhūyo vasiṣṭhastu mahāmuniḥ || 10 ||

pretakāryāṇi yānyasya kartavyāni viśāṃ pateḥ |

tānyavyagraṃ mahābāho kriyāntāmavicāritam || 11 ||

tatheti bharato vākyaṃ vasiṣṭhasyābhipūjya tat |

ṛtvikpurohitācāryān stvarayāmāsa sarvaśaḥ || 12 ||

ye tvagnayo narendresya cāgnyagārādbahiṣkṛtāḥ |

ṛtvigbhiryājakaiścaiva te āhriyanta yathāvidhi || 13 ||

śibikāyāmathā'ropya rājānaṃ gatacetasam |

bāṣpakaṇṭhā vimanasastamūhuḥ paricārakāḥ || 14 ||

hiraṇyaṃ ca suvarṇaṃ ca vāsāṃsi vividhāni ca |

prakiranto janā mārgaṃ nṛpateragrato yayuḥ || 15 ||

candanāgaruniryāsān saralaṃ padmakaṃ tathā |

devadārūṇi cāhṛtya kṣepayanti tathāpare || 16 ||

gandhānuccāvacāṃścānyāṃ statra gatvātha bhūmipam |

tatra saṃveśayāmāsuścitāmadhye tamṛtvijaḥ || 17 ||

tadā hutāśanaṃ hutvā jepustasya tadṛtvijaḥ |

jaguśca te yathāśāstra tatra sāmāni sāmagāḥ || 18 ||

śibikābhiśca yānaiśca yathārhaṃ tasya yoṣitaḥ |

nagarā nniryayustatra vṛddhaiḥ parivṛtā stadā || 19 ||

prasavyaṃ cāpi taṃ cakuḥ ṛtvijo'gnicitaṃ nṛpam |

striyaśca śokasantaptāḥ kausalyāpramukhāstadā || 20 ||

krauñcīnāmiva nārīṇāṃ ninādastatra śuśruve |

ārtānāṃ karuṇaṃ kāle krośantīnāṃ sahasraśaḥ || 21 ||

tato rudantyo vivaśāvilapya ca punaḥ punaḥ |

yānebhyassarayūtīramavaterurvarāṅganāḥ || 22 ||

kṛtvodakaṃ te bharatena sārdhaṃ nṛpāṅganā mantripurohitā śca |

purampraviśyāśruparītanetrāḥ bhūmau daśāhaṃ vyanayanta duḥkham || 23 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ṣaṭsaptatitamassargaḥ ||