2.65 Ayodhyakanda - Panchashashtitama Sargah

ॐ

2.65 अयोध्याकाण्ड - पञ्चषष्टितम सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।

अथ पञ्चषष्टितमस्सर्गः ।

अथ रात्र्यां व्यतीतायां प्रातरेवापरेऽहनि ।

वन्दिनः पर्युपातिष्ठंस्तत्पार्थिव निवेशनम् ॥ 1 ॥

सूताः परमसंस्कारा मङ्गलाश्चोत्तमश्रुताः ।

गायकाः स्तुतिशीलाश्च निगदन्तः पृथक् पृथक् ॥ 2 ॥

अथ रात्र्यां व्यतीतायां प्रातरेवापरेऽहनि ।

वन्दिनः पर्युपातिष्ठंस्तत्पार्थिव निवेशनम् ॥ 3 ॥

सूताः परमसंस्कारा मङ्गलाश्चोत्तमश्रुताः ।

गायकाः स्तुतिशीलाश्च निगदन्तः पृथक् पृथक् ॥ 4 ॥

राजानं स्तुवतां तेषामुदात्ताभिहिताशिषाम् ।

प्रासादाऽभोगविस्तीर्णः स्तुतिशब्दोह्यवर्तत ॥ 5 ॥

ततस्तु स्तुवतां तेषां सूतानां पाणिवादकाः ।

अपदानान्युदाहृत्य पाणिवादा नवादयन् ॥ 6 ॥

तेन शब्देन विहगाः प्रतिबुद्धा विसस्वनुः ।

शाखास्थाः पञ्जरस्थाश्च ये राजकुलगोचराः ॥ 7 ॥

व्याहृताः पुण्यशब्दाश्च वीणानां चापि निस्स्वनाः ।

आशीर्गेयं च गाथानां पूरयामास वेश्म तत् ॥ 8 ॥

तत श्शुचिसमाचाराः पर्युपस्थानकोविदाः ।

स्त्रीवर्ष धरभूयिष्ठा उपतस्थुर्यथापुरम् ॥ 9 ॥

हरिचन्दनसम्पृक्तमुदकं काञ्चनैर्घटैः ।

आनिन्युस्स्नानशिक्षाज्ञा यथाकालं यथाविधि ॥ 10 ॥

मङ्गलालम्भनीयानि प्राशनीयान्युपस्करान् ।

उपनिन्युस्तथाप्यन्याः कुमारीबहुलाः स्त्रियः ॥ 11 ॥

सर्वलक्षणसम्पन्नं सर्वं विधिवदर्चितम् ।

सर्वं सुगुणलक्ष्मीवत्तद्बभूवाभिहारिकम् ॥ 12 ॥

तत स्सूर्योदयं यावत्सर्वं परिसमुत्सुकम् ।

तस्थावनुपसम्प्राप्तं किंस्विदित्युपशङ्कितम् ॥ 13 ॥

अथ याः कोसलेन्द्रस्य शयनं प्रत्यनन्तराः ।

ताः स्त्रियस्तु समागम्य भर्तारं प्रत्यबोधयन् ॥ 14 ॥

तथाप्युचितवृत्ता स्ता विनयेन नयेन च ।

नह्यस्य शयनं स्पृष्ट्वा किञ्चिदप्युपलेभिरे ॥ 15 ॥

ताः स्त्रियस्स्वप्नशीलज्ञाश्चेष्टासञ्चलनादिषु ता वेपथुपरीताश्च राज्ञः प्राणेषु शङ्किताः ।

प्रतिस्रोतस्तृणाग्राणां सदृशं सञ्चकाशिरे ॥ 16 ॥

अथ सन्देहमानानां स्त्रीणां दृष्ट्वा च पार्थिवम् ।

यत्तदाशङ्कितं पापं तस्य जज्ञे विनिश्चयः ॥ 17 ॥

कौसल्या च सुमत्रच पुत्रशोकपराजिते ।

प्रसुप्ते न प्रबुध्येते यथा कालसमन्विते ॥ 18 ॥

निष्प्रभा च विवर्णा च सन्ना शोकेन सन्नता ।

न व्यराजत कौसल्या तारेव तिमिरावृता ॥ 19 ॥

कौसल्याऽनन्तरं राज्ञस्सुमित्रा तदन्तनरम् ।

न स्म विभ्राजते देवी शोकाश्रुलुलितानना ॥ 20 ॥

ते च दृष्ट्वा तथा सुप्ते शुभे देव्यौ च तं नृपम् ।

सुप्तमेवोद्गतप्राणमन्तःपुरमदृश्यत ॥ 21 ॥

ततः प्रचुक्रुशुर्दीना स्सस्वरं ता वराङ्गनाः ।

करेणव इवारण्ये स्थानप्रच्युतयूथपाः ॥ 22 ॥

तासामाक्रन्दशब्देन सहसोद्धतचेतने ।

कौसल्या च सुमित्रा च त्यक्त निद्रे बभूवतुः ॥ 23 ॥

कौसल्या च सुमित्रा च दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा च पार्थिवम् ।

हा नाथेति परिक्रुश्य पेततुर्धरणीतले ॥ 24 ॥

सा कोसलेन्द्रदुहिता वेष्टमाना महीतले ।

न बभ्राज रजोध्वस्ता तारेव गगनाच्च्युता ॥ 25 ॥

नृपे शान्तगुणे जाते कौसल्यां पतितां भुवि ।

अपश्यंस्ताः स्त्रियः सर्वा हतां नागवधूमिव ॥ 26 ॥

ततस्सर्वा नरेन्द्रस्य कैकेयीप्रमुखाः स्त्रियः ।

रुदन्त्य श्शोकसन्तप्ता निपेतुर्गतचेतनाः ॥ 27 ॥

ताभिस्स बलवान्नादः क्रोशन्तीभिरनुद्रुतः ।

येन स्फीतीकृतं भूयस्तद्गृहं समनादयत् ॥ 28 ॥

तत् परित्रस्तन्त्रसम्भ्रान्त पर्युत्सुकजनाकुलम् ।

सर्वतस्तुमुलाक्रन्दं परितापार्तबान्धवम् ॥ 29 ॥

सद्यो निपतितानन्दं दीनविक्लबदर्शनम् ।

बभूव नरदेवस्य सद्म दिष्टान्तमीयुषः ॥ 30 ॥

अतीतमाज्ञाय तु पार्थिवर्षभं यशस्विनं सम्परिवार्य पत्नयः ।

भृशं रुदन्त्यः करुणं सुदुःखिताः प्रगृह्य बाहू व्यलपन्ननाथवत् ॥ 31 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे पञ्चषष्टितमस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha pañcaṣaṣṭitamassargaḥ |

atha rātryāṃ vyatītāyāṃ prātarevāpare'hani |

vandinaḥ paryupātiṣṭhaṃstatpārthiva niveśanam || 1 ||

sūtāḥ paramasaṃskārā maṅgalāścottamaśrutāḥ |

gāyakāḥ stutiśīlāśca nigadantaḥ pṛthak pṛthak || 2 ||

atha rātryāṃ vyatītāyāṃ prātarevāpare'hani |

vandinaḥ paryupātiṣṭhaṃstatpārthiva niveśanam || 3 ||

sūtāḥ paramasaṃskārā maṅgalāścottamaśrutāḥ |

gāyakāḥ stutiśīlāśca nigadantaḥ pṛthak pṛthak || 4 ||

rājānaṃ stuvatāṃ teṣāmudāttābhihitāśiṣām |

prāsādā'bhogavistīrṇaḥ stutiśabdohyavartata || 5 ||

tatastu stuvatāṃ teṣāṃ sūtānāṃ pāṇivādakāḥ |

apadānānyudāhṛtya pāṇivādā navādayan || 6 ||

tena śabdena vihagāḥ pratibuddhā visasvanuḥ |

śākhāsthāḥ pañjarasthāśca ye rājakulagocarāḥ || 7 ||

vyāhṛtāḥ puṇyaśabdāśca vīṇānāṃ cāpi nissvanāḥ |

āśīrgeyaṃ ca gāthānāṃ pūrayāmāsa veśma tat || 8 ||

tata śśucisamācārāḥ paryupasthānakovidāḥ |

strīvarṣa dharabhūyiṣṭhā upatasthuryathāpuram || 9 ||

haricandanasampṛktamudakaṃ kāñcanairghaṭaiḥ |

āninyussnānaśikṣājñā yathākālaṃ yathāvidhi || 10 ||

maṅgalālambhanīyāni prāśanīyānyupaskarān |

upaninyustathāpyanyāḥ kumārībahulāḥ striyaḥ || 11 ||

sarvalakṣaṇasampannaṃ sarvaṃ vidhivadarcitam |

sarvaṃ suguṇalakṣmīvattadbabhūvābhihārikam || 12 ||

tata ssūryodayaṃ yāvatsarvaṃ parisamutsukam |

tasthāvanupasamprāptaṃ kiṃsvidityupaśaṅkitam || 13 ||

atha yāḥ kosalendrasya śayanaṃ pratyanantarāḥ |

tāḥ striyastu samāgamya bhartāraṃ pratyabodhayan || 14 ||

tathāpyucitavṛttā stā vinayena nayena ca |

nahyasya śayanaṃ spṛṣṭvā kiñcidapyupalebhire || 15 ||

tāḥ striyassvapnaśīlajñāśceṣṭāsañcalanādiṣu tā vepathuparītāśca rājñaḥ prāṇeṣu śaṅkitāḥ |

pratisrotastṛṇāgrāṇāṃ sadṛśaṃ sañcakāśire || 16 ||

atha sandehamānānāṃ strīṇāṃ dṛṣṭvā ca pārthivam |

yattadāśaṅkitaṃ pāpaṃ tasya jajñe viniścayaḥ || 17 ||

kausalyā ca sumatraca putraśokaparājite |

prasupte na prabudhyete yathā kālasamanvite || 18 ||

niṣprabhā ca vivarṇā ca sannā śokena sannatā |

na vyarājata kausalyā tāreva timirāvṛtā || 19 ||

kausalyā'nantaraṃ rājñassumitrā tadantanaram |

na sma vibhrājate devī śokāśrululitānanā || 20 ||

te ca dṛṣṭvā tathā supte śubhe devyau ca taṃ nṛpam |

suptamevodgataprāṇamantaḥpuramadṛśyata || 21 ||

tataḥ pracukruśurdīnā ssasvaraṃ tā varāṅganāḥ |

kareṇava ivāraṇye sthānapracyutayūthapāḥ || 22 ||

tāsāmākrandaśabdena sahasoddhatacetane |

kausalyā ca sumitrā ca tyakta nidre babhūvatuḥ || 23 ||

kausalyā ca sumitrā ca dṛṣṭvā spṛṣṭvā ca pārthivam |

hā nātheti parikruśya petaturdharaṇītale || 24 ||

sā kosalendraduhitā veṣṭamānā mahītale |

na babhrāja rajodhvastā tāreva gaganāccyutā || 25 ||

nṛpe śāntaguṇe jāte kausalyāṃ patitāṃ bhuvi |

apaśyaṃstāḥ striyaḥ sarvā hatāṃ nāgavadhūmiva || 26 ||

tatassarvā narendrasya kaikeyīpramukhāḥ striyaḥ |

rudantya śśokasantaptā nipeturgatacetanāḥ || 27 ||

tābhissa balavānnādaḥ krośantībhiranudrutaḥ |

yena sphītīkṛtaṃ bhūyastadgṛhaṃ samanādayat || 28 ||

tat paritrastantrasambhrānta paryutsukajanākulam |

sarvatastumulākrandaṃ paritāpārtabāndhavam || 29 ||

sadyo nipatitānandaṃ dīnaviklabadarśanam |

babhūva naradevasya sadma diṣṭāntamīyuṣaḥ || 30 ||

atītamājñāya tu pārthivarṣabhaṃ yaśasvinaṃ samparivārya patnayaḥ |

bhṛśaṃ rudantyaḥ karuṇaṃ suduḥkhitāḥ pragṛhya bāhū vyalapannanāthavat || 31 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe pañcaṣaṣṭitamassargaḥ ||