2.44 Ayodhyakanda - Chatushchatvarimsha Sargah

ॐ

2.44 अयोध्याकाण्ड - चतुश्चत्वारिंश सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।

अथ चतुश्चत्वारिंशस्सर्गः ।

विलपन्ती तथा तां तु कौसल्यां प्रमदोत्तमाम् ।

इदं धर्मे स्थिता धर्म्यं सुमित्रा वाक्यमब्रवीत् ॥ 1 ॥

तवार्ये सद्गुणैर्युक्तः पुत्र स्स पुरुषोत्तमः ।

किं ते विलपितेनैवं कृपणं रुदितेन वा ॥ 2 ॥

यस्तवार्ये गतः पुत्रस्त्यक्त्वा राज्यं महाबलः ।

साधु कुर्वन् महात्मानं पितरं सत्यवादिनम् ॥ 3 ॥

शिष्टैराचरिते सम्यक्छश्वत्प्रेत्यफलोदये ।

रामो धर्मे स्थित श्रेष्ठो न स शोच्यः कदाचन ॥ 4 ॥

वर्तते चोत्तमां वृत्तिं लक्ष्मणोऽस्मिन् सदानघः ।

दयावान् सर्वभूतेषु लाभस्तस्य महात्मनः ॥ 5 ॥

अरण्यवासे यद्दुःखं जानती वै सुखोचिता ।

अनुगच्छति वैदेही धर्मात्मानं तवात्मजम् ॥ 6 ॥

कीर्तिभूतां पताकां यो लोके भ्रमयति प्रभुः ।

धर्मसत्यव्रतधनः किं न प्राप्तस्तवात्मजः ॥ 7 ॥

व्यक्तं रामस्य विज्ञाय शौचं माहात्म्यमुत्तमम् ।

न गात्रमंशुभि स्सूर्य स्सन्तापयितुमर्हति ॥ 8 ॥

शिवस्सर्वेषु कालेषु काननेभ्यो विनिस्सृतः ।

राघवं युक्तशीतोष्णस्सेविष्यति सुखोऽनिलः ॥ 9 ॥

शयानमनघं रात्रौ पितेवाभिपरिष्वजन् ।

रश्मिभि स्संस्पृशन् शीतैश्चन्द्रमाह्लादयिष्यति ॥ 10 ॥

ददौ चास्त्राणि दिव्यानि यस्मै ब्रह्मा महौजसे ।

दानवेन्द्रं हतं दृष्ट्वा तिमिध्वजसुतं रणे ॥ 11 ॥

स शूरः पुरुषव्याघ्रः स्वबाहुबलमाश्रितः ।

असन्त्रस्तोऽप्यरणस्थो वेश्मनीव निवत्स्यति ॥ 12 ॥

यस्येषुपथमासाद्य विनाशं यान्ति शत्रवः ।

कथं न पृथिवी तस्य शासने स्थातुमर्हति ॥ 13 ॥

या श्री श्शौर्यं च रामस्य या च कल्याणसत्वता ।

निवृत्तारण्यवास स्स क्षिप्रं राज्यमवाप्स्यति ॥ 14 ॥

सूर्यस्यापि भवेत्सूर्यो ह्यग्नेरग्नि प्रभोः प्रभुः ।

श्रियः श्रीश्च भवेदग्र्या कीर्तिः कीर्त्याः क्षमाक्षमा ॥ 15 ॥

दैवतं दैवतानां च भूतानां भूतसत्तमः ।

तस्य के ह्यगुणा देवि वने वाप्यथवा पुरे ॥ 16 ॥

पृथिव्या सह वैदेह्या श्रिया च पुरुषर्षभः ।

क्षिप्रं तिसृभिरेताभि स्सह रामोऽभिषेक्ष्यते ॥ 17 ॥

दुःखजं विसृजन्त्यस्रं निष्क्रामन्तमुदीक्ष्य यम् ।

अयोध्यायां जनास्सर्वे शोकवेगसमाहताः ॥ 18 ॥

कुशचीरधरं देवं गच्छन्तमपराजितम् ।

सीतेवानुगता लक्ष्मी स्तस्य किं नाम दुर्लभम् ॥ 19 ॥

धनुर्ग्रहवरो यस्य बाणखड्गास्त्रभृत्स्वयम् ।

लक्ष्मणो व्रजति ह्यग्रे तस्य किं नाम दुर्लभम् ॥ 20 ॥

निवृत्तवनवासं तं द्रष्टासि पुनरागतम् ।

जहिशोकं च मोहं च देवि सत्यं ब्रवीमि ते ॥ 21 ॥

शिरसा चरणावेतौ वन्दमानमनिन्दिते पुनर्द्रक्ष्यसि कल्याणि पुत्रं चन्द्रमिवोदितम् ॥ 22 ॥

पुनः प्रविष्टं दृष्ट्वा तमभिषिक्तं महाश्रियम् ।

समुत्स्रक्ष्यसि नेत्राभ्यां क्षिप्रमानन्दजं पयः ॥ 23 ॥

मा शोको देवि दुःखं वा न रामे दृश्यतेऽशिवम् ।

क्षिप्रं द्रक्ष्यसि पुत्रं त्वं ससीतं सहलक्ष्मणम् ॥ 24 ॥

त्वया शेषो जनश्चैव समाश्वास्यो यदाऽनघे ।

किमिदानीमिदं देवि करोषि हृदि विक्लबम् ॥ 25 ॥

नार्हा त्वं शोचितुं देवि यस्यास्ते राघवस्सुतः ।

न हि रामात्परो लोके विद्यते सत्पथे स्थितः ॥ 26 ॥

अभिवादयमानं तं दृष्ट्वा ससुहृदं सुतम् ।

मुदाऽश्रृ मोक्ष्यसे क्षिप्रं मेघलेखेव वार्षिकी ॥ 27 ॥

पुत्रस्ते वरदः क्षिप्रमयोध्यां पुनरागतः ।

पाणिभ्यां मृदुपीनाभ्यां चरणौ पीडयिष्यति ॥ 28 ॥

अभिवाद्य नमस्यन्तं शूरं ससुहृदं सुतम् ।

मुदाऽस्रैः प्रोक्ष्यसि पुनर्मेघराजिरिवाचलम् ॥ 29 ॥

आश्वासयन्ती विविधैश्च वाक्यै र्वाक्योपचारे कुशलाऽनवद्या ।

रामस्य तां मातरमेवमुक्त्वा देवी सुमित्रा विरराम रामा ॥ 30 ॥

निशम्य तल्लक्ष्मणमातृवाक्यं रामस्य मातुर्नरदेवपत्न्याः ।

सद्यश्शरीरे विननाश शोकः शरद्गतो मेघ इवाल्पतोयः ॥ 31 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे चतुश्चत्वारिंशस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha catuścatvāriṃśassargaḥ |

vilapantī tathā tāṃ tu kausalyāṃ pramadottamām |

idaṃ dharme sthitā dharmyaṃ sumitrā vākyamabravīt || 1 ||

tavārye sadguṇairyuktaḥ putra ssa puruṣottamaḥ |

kiṃ te vilapitenaivaṃ kṛpaṇaṃ ruditena vā || 2 ||

yastavārye gataḥ putrastyaktvā rājyaṃ mahābalaḥ |

sādhu kurvan mahātmānaṃ pitaraṃ satyavādinam || 3 ||

śiṣṭairācarite samyakchaśvatpretyaphalodaye |

rāmo dharme sthita śreṣṭho na sa śocyaḥ kadācana || 4 ||

vartate cottamāṃ vṛttiṃ lakṣmaṇo'smin sadānaghaḥ |

dayāvān sarvabhūteṣu lābhastasya mahātmanaḥ || 5 ||

araṇyavāse yadduḥkhaṃ jānatī vai sukhocitā |

anugacchati vaidehī dharmātmānaṃ tavātmajam || 6 ||

kīrtibhūtāṃ patākāṃ yo loke bhramayati prabhuḥ |

dharmasatyavratadhanaḥ kiṃ na prāptastavātmajaḥ || 7 ||

vyaktaṃ rāmasya vijñāya śaucaṃ māhātmyamuttamam |

na gātramaṃśubhi ssūrya ssantāpayitumarhati || 8 ||

śivassarveṣu kāleṣu kānanebhyo vinissṛtaḥ |

rāghavaṃ yuktaśītoṣṇasseviṣyati sukho'nilaḥ || 9 ||

śayānamanaghaṃ rātrau pitevābhipariṣvajan |

raśmibhi ssaṃspṛśan śītaiścandramāhlādayiṣyati || 10 ||

dadau cāstrāṇi divyāni yasmai brahmā mahaujase |

dānavendraṃ hataṃ dṛṣṭvā timidhvajasutaṃ raṇe || 11 ||

sa śūraḥ puruṣavyāghraḥ svabāhubalamāśritaḥ |

asantrasto'pyaraṇastho veśmanīva nivatsyati || 12 ||

yasyeṣupathamāsādya vināśaṃ yānti śatravaḥ |

kathaṃ na pṛthivī tasya śāsane sthātumarhati || 13 ||

yā śrī śśauryaṃ ca rāmasya yā ca kalyāṇasatvatā |

nivṛttāraṇyavāsa ssa kṣipraṃ rājyamavāpsyati || 14 ||

sūryasyāpi bhavetsūryo hyagneragni prabhoḥ prabhuḥ |

śriyaḥ śrīśca bhavedagryā kīrtiḥ kīrtyāḥ kṣamākṣamā || 15 ||

daivataṃ daivatānāṃ ca bhūtānāṃ bhūtasattamaḥ |

tasya ke hyaguṇā devi vane vāpyathavā pure || 16 ||

pṛthivyā saha vaidehyā śriyā ca puruṣarṣabhaḥ |

kṣipraṃ tisṛbhiretābhi ssaha rāmo'bhiṣekṣyate || 17 ||

duḥkhajaṃ visṛjantyasraṃ niṣkrāmantamudīkṣya yam |

ayodhyāyāṃ janāssarve śokavegasamāhatāḥ || 18 ||

kuśacīradharaṃ devaṃ gacchantamaparājitam |

sītevānugatā lakṣmī stasya kiṃ nāma durlabham || 19 ||

dhanurgrahavaro yasya bāṇakhaḍgāstrabhṛtsvayam |

lakṣmaṇo vrajati hyagre tasya kiṃ nāma durlabham || 20 ||

nivṛttavanavāsaṃ taṃ draṣṭāsi punarāgatam |

jahiśokaṃ ca mohaṃ ca devi satyaṃ bravīmi te || 21 ||

śirasā caraṇāvetau vandamānamanindite punardrakṣyasi kalyāṇi putraṃ candramivoditam || 22 ||

punaḥ praviṣṭaṃ dṛṣṭvā tamabhiṣiktaṃ mahāśriyam |

samutsrakṣyasi netrābhyāṃ kṣipramānandajaṃ payaḥ || 23 ||

mā śoko devi duḥkhaṃ vā na rāme dṛśyate'śivam |

kṣipraṃ drakṣyasi putraṃ tvaṃ sasītaṃ sahalakṣmaṇam || 24 ||

tvayā śeṣo janaścaiva samāśvāsyo yadā'naghe |

kimidānīmidaṃ devi karoṣi hṛdi viklabam || 25 ||

nārhā tvaṃ śocituṃ devi yasyāste rāghavassutaḥ |

na hi rāmātparo loke vidyate satpathe sthitaḥ || 26 ||

abhivādayamānaṃ taṃ dṛṣṭvā sasuhṛdaṃ sutam |

mudā'śrṛ mokṣyase kṣipraṃ meghalekheva vārṣikī || 27 ||

putraste varadaḥ kṣipramayodhyāṃ punarāgataḥ |

pāṇibhyāṃ mṛdupīnābhyāṃ caraṇau pīḍayiṣyati || 28 ||

abhivādya namasyantaṃ śūraṃ sasuhṛdaṃ sutam |

mudā'sraiḥ prokṣyasi punarmegharājirivācalam || 29 ||

āśvāsayantī vividhaiśca vākyai rvākyopacāre kuśalā'navadyā |

rāmasya tāṃ mātaramevamuktvā devī sumitrā virarāma rāmā || 30 ||

niśamya tallakṣmaṇamātṛvākyaṃ rāmasya māturnaradevapatnyāḥ |

sadyaśśarīre vinanāśa śokaḥ śaradgato megha ivālpatoyaḥ || 31 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe catuścatvāriṃśassargaḥ ||