2.36 Ayodhyakanda - Shattrimsha Sargah

ॐ

2.36 अयोध्याकाण्ड - षट्त्रिंश सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।

अथ षट्त्रिंशस्सर्गः ।

ततस्सुमन्त्रमैक्ष्वाकः पीडितोऽत्र प्रतिज्ञया ।

सबाष्पमतिनिश्श्वश्य जगादेदं पुनः पुनः ॥ 1 ॥

सूत रत्नसुसम्पूर्णा चतुर्विधबला चमूः ।

राघवस्यानुयात्रार्थं क्षिप्रं प्रतिविधीयताम् ॥ 2 ॥

रूपाजीवाश्च वादिन्यो वणिजश्च महाधनाः ।

शोभयन्तु कुमारस्य वाहिनीं सुप्रसारिताः ॥ 3 ॥

आयुधानि च मुख्यानि नागरा श्शकटानि च ।

अनुगच्छन्तु काकुत्स्थं व्याधाश्चारण्य गोचराः ॥ 4 ॥

निघ्नन् मृगान् कुञ्जरांश्च पिबंश्चारण्यकं मधु ।

नदीश्च विविधाः पश्यन्न राज्यस्य स्मरिष्यति ॥ 5 ॥

धान्यकोशश्च यः कश्चिद्धनकोशश्च मामकः ।

तौ राममनुगच्छेतां वसन्तं निर्जने वने ॥ 6 ॥

यजन् पुण्येषु देशेषु विसृजं श्चाप्तदक्षिणाः ।

ऋषिभिश्च समागम्य प्रवत्स्यति सुखं वने ॥ 7 ॥

भरतश्च महाबाहुरयोध्यां पालयिष्यति ।

सर्वकामैः सह श्रीमान् रामः संसाध्यतामिति ॥ 8 ॥

एवं ब्रुवति काकुत्स्थे कैकेय्या भय मागतम् ।

मुखं चाप्यगमच्छोषं स्वरश्चापि न्यरुध्यत ॥ 9 ॥

सा विषण्णा च सन्त्रस्ता मुखेन परिशुष्यता ।

राजानमेवाभिमुखी कैकेयी वाक्यमब्रवीत् ॥ 10 ॥

राज्यं गतजनं साधो पीतमण्डां सुरामिव ।

निरास्वाद्यतमं शून्यं भरतो नाभिपत्स्यते ॥ 11 ॥

कैकेय्यां मुक्तलज्जायां वदन्त्यामतिदारुणाम् ।

राजा दशरथो वाक्यमुवाचायतलोचनाम् ॥ 12 ॥

वहन्तं किं तुदसि मां नियुज्य धुरि माऽहिते ।

अनार्ये कृत्यमारब्धं किं न पूर्वमुपारुधः ॥ 13 ॥

तस्यैतत्क्रोधसंयुक्तमुक्तं श्रुत्वा वराङ्गना ।

कैकेयी द्विगुणं क्रुद्धा राजानमिदमब्रवीत् ॥ 14 ॥

वैव वंशे सगरो ज्येष्ठं पुत्रमुपारुधत् ।

असमञ्ज इति ख्यातं तथायं गन्तुमर्हति ॥ 15 ॥

एवमुक्तो धिगित्येव राजा दशरथोऽब्रवीत् ।

व्रीडितश्च जनस्सर्व स्सा च तं नावबुध्यत ॥ 16 ॥

असमञ्जो गृहीत्वा तु क्रीडतः पथि बालकान् ।

सरय्वाः प्रक्षिपन्नप्सु रमते तेन दुर्मतिः ॥ 17 ॥

तं दृष्ट्वा नागरा स्सर्वे कृद्धा राजानमब्रुवन् ।

असमञ्जं वृणीष्वैकमस्मान्वा राष्ट्रवर्धन ॥ 18 ॥

तानुवाच ततो राजा किन्निमित्तमिदं भयम् ।

ताश्चापि राज्ञा सम्पृष्टा वाक्यं प्रकृतयोऽब्रुवन् ॥ 19 ॥

डक्रीडतस्त्वेष नः पुत्रान् बालानुद्भ्रान्तचेतनः ।

सरय्वां प्रक्षिपन्मौर्ख्यादतुलां प्रीतिमश्नुते ॥ 20 ॥

स तासां वचनं श्रुत्वा प्रकृतीनां नराधिपः ।

तं तत्याजाहितं पुत्रं तेषां प्रियचिकीर्षया ॥ 21 ॥

तं यानं शीघ्रमारोप्य सभार्यं सपरिच्छदम् ।

यावज्जीवं विवास्योऽयमिति स्वानन्वशात्पिता ॥ 22 ॥

स फालपिटकं गृह्य गिरिदुर्गाण्यलोडयत् ।

दिश स्सर्वास्त्वनुचरन् स यथा पापकर्मकृत् ॥ 23 ॥

इत्येनमत्यजद्राजा सगरो वै सुधार्मिकः ।

रामः किमकरोत्पापं येनैवमुपरुध्यते ॥ 24 ॥

न हि कञ्चन पश्यामो राघवस्यागुणं वयम् ।

दुर्लभो ह्यस्य निरय श्शशाङ्कस्येव कल्मषम् ॥ 25 ॥

अथवा देवि दोषं त्वं कञ्चित्पश्यसि राघवे ।

तमद्य ब्रूहि तत्वेन तदा रामो विवास्यताम् ॥ 26 ॥

अदुष्टस्य हि सन्त्यागः सत्पथे निरतस्य च ।

निर्दहेदपि शक्रस्य द्युतिं धर्मनिरोधनात् ॥ 27 ॥

तदलं देवि रामस्य श्रिया विहतया त्वया ।

लोकतोऽपि हि ते रक्ष्यः परिवादः शुभानने ॥ 28 ॥

श्रुत्वा तु सिद्धार्थवचो राजा श्रान्ततरस्वनः ।

शोकोपहतया वाचा कैकेयीमिदमब्रवीत् ॥ 29 ॥

एतद्वचो नेच्छसि पापवृत्ते हितं न जानासि ममात्मनो वा ।

आस्थाय मार्गं कृपणं कुचेष्टा चेष्टा हि ते साधुपथादपेता ॥ 30 ॥

अनुव्रजिष्याम्यहमद्य रामं राज्यं परित्यज्य सुखं धनं च ।

सहैव राज्ञा भरतेन च त्वं यथासुखं भुङ्क्ष्व चिराय राज्यम् ॥ 31 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे षट्त्रिंशस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha ṣaṭtriṃśassargaḥ |

tatassumantramaikṣvākaḥ pīḍito'tra pratijñayā |

sabāṣpamatiniśśvaśya jagādedaṃ punaḥ punaḥ || 1 ||

sūta ratnasusampūrṇā caturvidhabalā camūḥ |

rāghavasyānuyātrārthaṃ kṣipraṃ pratividhīyatām || 2 ||

rūpājīvāśca vādinyo vaṇijaśca mahādhanāḥ |

śobhayantu kumārasya vāhinīṃ suprasāritāḥ || 3 ||

āyudhāni ca mukhyāni nāgarā śśakaṭāni ca |

anugacchantu kākutsthaṃ vyādhāścāraṇya gocarāḥ || 4 ||

nighnan mṛgān kuñjarāṃśca pibaṃścāraṇyakaṃ madhu |

nadīśca vividhāḥ paśyanna rājyasya smariṣyati || 5 ||

dhānyakośaśca yaḥ kaściddhanakośaśca māmakaḥ |

tau rāmamanugacchetāṃ vasantaṃ nirjane vane || 6 ||

yajan puṇyeṣu deśeṣu visṛjaṃ ścāptadakṣiṇāḥ |

ṛṣibhiśca samāgamya pravatsyati sukhaṃ vane || 7 ||

bharataśca mahābāhurayodhyāṃ pālayiṣyati |

sarvakāmaiḥ saha śrīmān rāmaḥ saṃsādhyatāmiti || 8 ||

evaṃ bruvati kākutsthe kaikeyyā bhaya māgatam |

mukhaṃ cāpyagamacchoṣaṃ svaraścāpi nyarudhyata || 9 ||

sā viṣaṇṇā ca santrastā mukhena pariśuṣyatā |

rājānamevābhimukhī kaikeyī vākyamabravīt || 10 ||

rājyaṃ gatajanaṃ sādho pītamaṇḍāṃ surāmiva |

nirāsvādyatamaṃ śūnyaṃ bharato nābhipatsyate || 11 ||

kaikeyyāṃ muktalajjāyāṃ vadantyāmatidāruṇām |

rājā daśaratho vākyamuvācāyatalocanām || 12 ||

vahantaṃ kiṃ tudasi māṃ niyujya dhuri mā'hite |

anārye kṛtyamārabdhaṃ kiṃ na pūrvamupārudhaḥ || 13 ||

tasyaitatkrodhasaṃyuktamuktaṃ śrutvā varāṅganā |

kaikeyī dviguṇaṃ kruddhā rājānamidamabravīt || 14 ||

vaiva vaṃśe sagaro jyeṣṭhaṃ putramupārudhat |

asamañja iti khyātaṃ tathāyaṃ gantumarhati || 15 ||

evamukto dhigityeva rājā daśaratho'bravīt |

vrīḍitaśca janassarva ssā ca taṃ nāvabudhyata || 16 ||

asamañjo gṛhītvā tu krīḍataḥ pathi bālakān |

sarayvāḥ prakṣipannapsu ramate tena durmatiḥ || 17 ||

taṃ dṛṣṭvā nāgarā ssarve kṛddhā rājānamabruvan |

asamañjaṃ vṛṇīṣvaikamasmānvā rāṣṭravardhana || 18 ||

tānuvāca tato rājā kinnimittamidaṃ bhayam |

tāścāpi rājñā sampṛṣṭā vākyaṃ prakṛtayo'bruvan || 19 ||

ḍakrīḍatastveṣa naḥ putrān bālānudbhrāntacetanaḥ |

sarayvāṃ prakṣipanmaurkhyādatulāṃ prītimaśnute || 20 ||

sa tāsāṃ vacanaṃ śrutvā prakṛtīnāṃ narādhipaḥ |

taṃ tatyājāhitaṃ putraṃ teṣāṃ priyacikīrṣayā || 21 ||

taṃ yānaṃ śīghramāropya sabhāryaṃ saparicchadam |

yāvajjīvaṃ vivāsyo'yamiti svānanvaśātpitā || 22 ||

sa phālapiṭakaṃ gṛhya giridurgāṇyaloḍayat |

diśa ssarvāstvanucaran sa yathā pāpakarmakṛt || 23 ||

ityenamatyajadrājā sagaro vai sudhārmikaḥ |

rāmaḥ kimakarotpāpaṃ yenaivamuparudhyate || 24 ||

na hi kañcana paśyāmo rāghavasyāguṇaṃ vayam |

durlabho hyasya niraya śśaśāṅkasyeva kalmaṣam || 25 ||

athavā devi doṣaṃ tvaṃ kañcitpaśyasi rāghave |

tamadya brūhi tatvena tadā rāmo vivāsyatām || 26 ||

aduṣṭasya hi santyāgaḥ satpathe niratasya ca |

nirdahedapi śakrasya dyutiṃ dharmanirodhanāt || 27 ||

tadalaṃ devi rāmasya śriyā vihatayā tvayā |

lokato'pi hi te rakṣyaḥ parivādaḥ śubhānane || 28 ||

śrutvā tu siddhārthavaco rājā śrāntatarasvanaḥ |

śokopahatayā vācā kaikeyīmidamabravīt || 29 ||

etadvaco necchasi pāpavṛtte hitaṃ na jānāsi mamātmano vā |

āsthāya mārgaṃ kṛpaṇaṃ kuceṣṭā ceṣṭā hi te sādhupathādapetā || 30 ||

anuvrajiṣyāmyahamadya rāmaṃ rājyaṃ parityajya sukhaṃ dhanaṃ ca |

sahaiva rājñā bharatena ca tvaṃ yathāsukhaṃ bhuṅkṣva cirāya rājyam || 31 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ṣaṭtriṃśassargaḥ ||