2.32 Ayodhyakanda - Dvatrimsha Sargah

ॐ

2.32 अयोध्याकाण्ड - द्वात्रिंश सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।

अथ द्वात्रिंशस्सर्गः ।

ततश्शासन माज्ञाय भ्रातु श्शुभतरं प्रियम् ।

गत्वा स प्रविवेशाशु सुयज्ञस्य निवेशनम् ॥ 1 ॥

तं विप्रमग्न्यगारस्थं वन्दित्वा लक्ष्मणोऽब्रवीत् ।

सखेऽभ्यागच्छ पश्य त्वं वेश्म दुष्करकारिणः ॥ 2 ॥

ततस्सन्ध्यामुपास्याशु गत्वा सौमित्रिणा सह ।

जुष्टं तत्प्राविशल्लक्ष्म्या रम्यं रामनिवेशनम् ॥ 3 ॥

तमागतं वेदविदं प्राञ्जलिस्सीतया सह ।

सुयज्ञमभिचक्राम राघवोऽग्निमिवार्चितम् ॥ 4 ॥

जातरूपमयैर्मुख्यैरङ्गदैः कुण्डलैः शुभैः ।

सहेमसूत्रैर्मणिभिः केयूरैर्वलयैरपि ॥ 5 ॥

अन्यैश्च रत्नैर्बहुभिः काकुत्स्थः प्रत्यपूजयत् ।

सुयज्ञं स तदोवाच रामस्सीता प्रचोदितः ॥ 6 ॥

हारं च हेमसूत्रं च भार्यायै सौम्य हारय ।

रशनां चाधुना सीता दातुमिच्छति ते सखे ॥ 7 ॥

अङ्गदानि विचित्राणि केयूराणि शुभानि च ।

प्रयच्छति सखे तुभ्यं भार्यायै गच्छती वनम् ॥ 8 ॥

पर्यङ्कमग्य्रास्तरणं नानारत्नविभूषितम् ।

तमपीच्छति वैदेही प्रतिष्ठापयितुं त्वयि ॥ 9 ॥

नाग श्शत्रुञ्जयो नाम मातुलोऽयं ददौ मम ।

तं ते गजसहस्रेण ददामि द्विजसत्तम ॥ 10 ॥

इत्युक्तस्स हि रामेण सुयज्ञः प्रतिगृहृयतत् ।

रामलक्ष्मणसीतानां प्रयुयोजाशिष श्शुभाः ॥ 11 ॥

अथ भ्रातरमव्यग्रं प्रियं रामः प्रियंवदः ।

सौमित्रिं तमुवाचेदं ब्रह्मेव त्रिदशेश्वरम् ॥ 12 ॥

अगस्त्यं कौशिकं चैव तावुभौ ब्राह्मणोत्तमौ ।

अर्चयाहूय सौमित्रे रत्नैस्सस्यमिवाम्बुभिः ॥ 13 ॥

तर्पयस्व महाबाहो गोसहस्रैश्च मानद ।

सुवर्णै रजतैश्चैव मणिभिश्च महाधनैः ॥ 14 ॥

कौसल्यां च य आशीर्भिर्भक्तः पर्युपतिष्ठति ।

आचार्यस्तैत्तिरीयाणामभिरूपश्च वेदवित् ॥ 15 ॥

तस्य यानं च दासीश्च सौमित्रे सम्प्रदापय ।

कौशेयानि च वस्त्राणि यावत्तुष्यति स द्विजः ॥ 16 ॥

सूतश्चित्ररथश्चार्य सचिवस्सुचिरोषितः ।

तोषयैनं महार्हैश्च रत्नैर्वस्त्रैर्धनैस्तथा ॥ 17 ॥

पशुकाभिश्च सर्वाभिर्गवां दशशतेन च ।

ये चेमे कठकालापा बहवो दण्डमाणवाः ॥ 18 ॥

नित्यस्वाध्यायशीलत्वान्नान्यत्कुर्वन्ति किञ्चन ।

अलसा स्वादुकामाश्च महतां चापि सम्मताः ॥ 19 ॥

तेषामशीतियानानि रत्नपूर्णानि दापय ।

शालिवाहसहस्रं च द्वे शते भद्रकां स्तथा ॥ 20 ॥

व्यञ्जनार्थं च सौमित्रे गोसहस्रमुपाकुरु ।

मेखलीनां महासङ्घः कौसल्यां समुपस्थितः ॥ 21 ॥

तेषां सहस्रं सौमित्रे प्रत्येकं सम्प्रदापय ।

अम्बा यथा च सा नन्देत्कौसल्या मम दक्षिणाम् ॥ 22 ॥

तथा द्विजातीस्ता न्सर्वान् लक्ष्मणार्चय सर्वशः ।

तत स्सपुरुषव्याघ्रस्तद्धनं लक्ष्मणः स्वयम् ॥ 23 ॥

यथोक्तं ब्राह्मणेन्द्राणाम्मददाद्धनदो यथा ।

अथाऽब्रवीद्बाष्पकलांस्तिष्ठतश्चोपजीविनः ॥ 24 ॥

सम्प्रदायबहुद्रव्यमेकैकस्योपजीवनम् ।

लक्ष्मणस्य च यद्वेश्म गृहं च यदिदं मम ॥ 25 ॥

अशून्यं कार्यमेकैकं यावदागमनं मम ।

इत्युक्त्वा दुःखितं सर्वं जनं तमुपजीविनम् ॥ 26 ॥

उवाचेदं धनाध्यक्षं धनमानीयतामिति ।

ततोऽस्य धनमाजह्रुस्सर्वमेवोपजीविनः ॥ 27 ॥

स राशिस्सुमहांस्तत्र दर्शनीयो ह्यदृश्यत ।

ततस्सपुरुषव्याघ्र स्तद्धनं सहलक्ष्मणः ॥ 28 ॥

द्विजेभ्यो बालवृद्धेभ्यः कृपणेभ्योऽह्यदापयत् ।

तत्रासीत्पिङ्गलो गार्ग्यस्त्रिजटो नाम वै द्विजः ॥ 29 ॥

क्षतवृत्तिर्वने नित्यं फालकुद्दाललाङ्गली ।

तं वृद्धं तरुणी भार्या बालानादाय दारकान् ॥ 30 ॥

अब्रवीद्बाह्मणं वाक्यं दारिद्र्येणाभिपीडिता ।

अपास्य फालं कुद्दालं कुरुष्व वचनं मम ॥ 31 ॥

रामं दर्शय धर्मज्ञं यदि किञ्चिदवाप्स्यसि ।

स भार्यावचनं श्रुत्वा शाटीमाच्छाद्य दुश्छदाम् ॥ 32 ॥

स प्रातिष्ठत पन्थानं यत्र रामनिवेशनम् ।

भृग्वङ्गिरसमं दीप्त्या त्रिजटं जनसंसदि ॥ 33 ॥

आपञ्चमायाः कक्ष्यायाः नैनं कश्चिदवारयत् ।

स राजपुत्रमासाद्य त्रिजटो वाक्यमब्रवीत् ॥ 34 ॥

निर्धनो बहुपुत्रोऽस्मि राजपुत्र महायशः ।

उञ्छवृत्तिर्वने नित्यं प्रत्यवेक्षस्व मामिति ॥ 35 ॥

तमुवाच ततो रामः परिहास समन्वितम् ।

गवां सहस्रमप्येकं न नु विश्राणितं मया ॥ 36 ॥

परिक्षिपसि दण्डेन यावत्तावदवाप्स्यसि ।

स शाटीं त्वरितः कट्यां सम्भ्रान्तः परिवेष्ट्य ताम् ॥ 37 ॥

आविद्ध्य दण्डं चिक्षेप सर्वप्राणेन वेगितः ।

स तीर्त्वा सरयूपारं दण्डस्तस्य कराच्च्युतः ॥ 38 ॥

गोव्रजे बहुसाहस्रे पपातोक्षणसन्निधौ ।

तं परिष्वज्य धर्मात्मा आतस्मात्सरयूतटात् ॥ 39 ॥

आनयामास ता गोपै स्त्रिजटायाश्रमं प्रति ।

उवाच स ततो रामस्तं गार्ग्यमभिसान्त्वयन् ।

मन्युर्न खलु कर्तव्यः परिहासो ह्ययं मम ॥ 40 ॥

इदं हि तेजस्तव यद्दुरत्ययं तदेव जिज्ञासितुमिच्छता मया ।

इमं भवानर्थमभि प्रचोदितो वृणीष्व किं चेदपरं व्यवस्यति ॥ 41 ॥

ब्रवीमि सत्येन नतेऽस्ति यन्त्रणा धनं हि यद्यन्मम विप्रकारणात् ।

भवत्सु सम्यक्प्रतिपादनेन त न्मयार्जितं प्रीतियशस्करं भवेत् ॥ 42 ॥

तत स्सभार्य स्त्रिजटो महामुनि र्गवामनीकं प्रतिगृह्य मोदितः ।

यशोबलप्रीतिसुखोपबृंहणी स्तदाशिषः प्रत्यवदन्महात्मनः ॥ 43 ॥

स चापि रामः प्रतिपूर्णमानसो महद्धनं धर्मबलैरुपार्जितम् ।

नियोजयामास सुहृज्जनेऽचिरा द्यथार्हसम्मानवचः प्रचोदितः ॥ 44 ॥

द्विज स्सुहृद्भृत्यजनोऽथवा तदा दरिद्रभिक्षाचरणश्च योऽभवत् ।

न तत्र कश्चिन्न बभूव तर्पितो यथार्हसम्मानन दान सम्भ्रमैः ॥ 45 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे द्वात्रिंशस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha dvātriṃśassargaḥ |

tataśśāsana mājñāya bhrātu śśubhataraṃ priyam |

gatvā sa praviveśāśu suyajñasya niveśanam || 1 ||

taṃ vipramagnyagārasthaṃ vanditvā lakṣmaṇo'bravīt |

sakhe'bhyāgaccha paśya tvaṃ veśma duṣkarakāriṇaḥ || 2 ||

tatassandhyāmupāsyāśu gatvā saumitriṇā saha |

juṣṭaṃ tatprāviśallakṣmyā ramyaṃ rāmaniveśanam || 3 ||

tamāgataṃ vedavidaṃ prāñjalissītayā saha |

suyajñamabhicakrāma rāghavo'gnimivārcitam || 4 ||

jātarūpamayairmukhyairaṅgadaiḥ kuṇḍalaiḥ śubhaiḥ |

sahemasūtrairmaṇibhiḥ keyūrairvalayairapi || 5 ||

anyaiśca ratnairbahubhiḥ kākutsthaḥ pratyapūjayat |

suyajñaṃ sa tadovāca rāmassītā pracoditaḥ || 6 ||

hāraṃ ca hemasūtraṃ ca bhāryāyai saumya hāraya |

raśanāṃ cādhunā sītā dātumicchati te sakhe || 7 ||

aṅgadāni vicitrāṇi keyūrāṇi śubhāni ca |

prayacchati sakhe tubhyaṃ bhāryāyai gacchatī vanam || 8 ||

paryaṅkamagyrāstaraṇaṃ nānāratnavibhūṣitam |

tamapīcchati vaidehī pratiṣṭhāpayituṃ tvayi || 9 ||

nāga śśatruñjayo nāma mātulo'yaṃ dadau mama |

taṃ te gajasahasreṇa dadāmi dvijasattama || 10 ||

ityuktassa hi rāmeṇa suyajñaḥ pratigṛhṛyatat |

rāmalakṣmaṇasītānāṃ prayuyojāśiṣa śśubhāḥ || 11 ||

atha bhrātaramavyagraṃ priyaṃ rāmaḥ priyaṃvadaḥ |

saumitriṃ tamuvācedaṃ brahmeva tridaśeśvaram || 12 ||

agastyaṃ kauśikaṃ caiva tāvubhau brāhmaṇottamau |

arcayāhūya saumitre ratnaissasyamivāmbubhiḥ || 13 ||

tarpayasva mahābāho gosahasraiśca mānada |

suvarṇai rajataiścaiva maṇibhiśca mahādhanaiḥ || 14 ||

kausalyāṃ ca ya āśīrbhirbhaktaḥ paryupatiṣṭhati |

ācāryastaittirīyāṇāmabhirūpaśca vedavit || 15 ||

tasya yānaṃ ca dāsīśca saumitre sampradāpaya |

kauśeyāni ca vastrāṇi yāvattuṣyati sa dvijaḥ || 16 ||

sūtaścitrarathaścārya sacivassuciroṣitaḥ |

toṣayainaṃ mahārhaiśca ratnairvastrairdhanaistathā || 17 ||

paśukābhiśca sarvābhirgavāṃ daśaśatena ca |

ye ceme kaṭhakālāpā bahavo daṇḍamāṇavāḥ || 18 ||

nityasvādhyāyaśīlatvānnānyatkurvanti kiñcana |

alasā svādukāmāśca mahatāṃ cāpi sammatāḥ || 19 ||

teṣāmaśītiyānāni ratnapūrṇāni dāpaya |

śālivāhasahasraṃ ca dve śate bhadrakāṃ stathā || 20 ||

vyañjanārthaṃ ca saumitre gosahasramupākuru |

mekhalīnāṃ mahāsaṅghaḥ kausalyāṃ samupasthitaḥ || 21 ||

teṣāṃ sahasraṃ saumitre pratyekaṃ sampradāpaya |

ambā yathā ca sā nandetkausalyā mama dakṣiṇām || 22 ||

tathā dvijātīstā nsarvān lakṣmaṇārcaya sarvaśaḥ |

tata ssapuruṣavyāghrastaddhanaṃ lakṣmaṇaḥ svayam || 23 ||

yathoktaṃ brāhmaṇendrāṇāmmadadāddhanado yathā |

athā'bravīdbāṣpakalāṃstiṣṭhataścopajīvinaḥ || 24 ||

sampradāyabahudravyamekaikasyopajīvanam |

lakṣmaṇasya ca yadveśma gṛhaṃ ca yadidaṃ mama || 25 ||

aśūnyaṃ kāryamekaikaṃ yāvadāgamanaṃ mama |

ityuktvā duḥkhitaṃ sarvaṃ janaṃ tamupajīvinam || 26 ||

uvācedaṃ dhanādhyakṣaṃ dhanamānīyatāmiti |

tato'sya dhanamājahrussarvamevopajīvinaḥ || 27 ||

sa rāśissumahāṃstatra darśanīyo hyadṛśyata |

tatassapuruṣavyāghra staddhanaṃ sahalakṣmaṇaḥ || 28 ||

dvijebhyo bālavṛddhebhyaḥ kṛpaṇebhyo'hyadāpayat |

tatrāsītpiṅgalo gārgyastrijaṭo nāma vai dvijaḥ || 29 ||

kṣatavṛttirvane nityaṃ phālakuddālalāṅgalī |

taṃ vṛddhaṃ taruṇī bhāryā bālānādāya dārakān || 30 ||

abravīdbāhmaṇaṃ vākyaṃ dāridryeṇābhipīḍitā |

apāsya phālaṃ kuddālaṃ kuruṣva vacanaṃ mama || 31 ||

rāmaṃ darśaya dharmajñaṃ yadi kiñcidavāpsyasi |

sa bhāryāvacanaṃ śrutvā śāṭīmācchādya duśchadām || 32 ||

sa prātiṣṭhata panthānaṃ yatra rāmaniveśanam |

bhṛgvaṅgirasamaṃ dīptyā trijaṭaṃ janasaṃsadi || 33 ||

āpañcamāyāḥ kakṣyāyāḥ nainaṃ kaścidavārayat |

sa rājaputramāsādya trijaṭo vākyamabravīt || 34 ||

nirdhano bahuputro'smi rājaputra mahāyaśaḥ |

uñchavṛttirvane nityaṃ pratyavekṣasva māmiti || 35 ||

tamuvāca tato rāmaḥ parihāsa samanvitam |

gavāṃ sahasramapyekaṃ na nu viśrāṇitaṃ mayā || 36 ||

parikṣipasi daṇḍena yāvattāvadavāpsyasi |

sa śāṭīṃ tvaritaḥ kaṭyāṃ sambhrāntaḥ pariveṣṭya tām || 37 ||

āviddhya daṇḍaṃ cikṣepa sarvaprāṇena vegitaḥ |

sa tīrtvā sarayūpāraṃ daṇḍastasya karāccyutaḥ || 38 ||

govraje bahusāhasre papātokṣaṇasannidhau |

taṃ pariṣvajya dharmātmā ātasmātsarayūtaṭāt || 39 ||

ānayāmāsa tā gopai strijaṭāyāśramaṃ prati |

uvāca sa tato rāmastaṃ gārgyamabhisāntvayan |

manyurna khalu kartavyaḥ parihāso hyayaṃ mama || 40 ||

idaṃ hi tejastava yadduratyayaṃ tadeva jijñāsitumicchatā mayā |

imaṃ bhavānarthamabhi pracodito vṛṇīṣva kiṃ cedaparaṃ vyavasyati || 41 ||

bravīmi satyena nate'sti yantraṇā dhanaṃ hi yadyanmama viprakāraṇāt |

bhavatsu samyakpratipādanena ta nmayārjitaṃ prītiyaśaskaraṃ bhavet || 42 ||

tata ssabhārya strijaṭo mahāmuni rgavāmanīkaṃ pratigṛhya moditaḥ |

yaśobalaprītisukhopabṛṃhaṇī stadāśiṣaḥ pratyavadanmahātmanaḥ || 43 ||

sa cāpi rāmaḥ pratipūrṇamānaso mahaddhanaṃ dharmabalairupārjitam |

niyojayāmāsa suhṛjjane'cirā dyathārhasammānavacaḥ pracoditaḥ || 44 ||

dvija ssuhṛdbhṛtyajano'thavā tadā daridrabhikṣācaraṇaśca yo'bhavat |

na tatra kaścinna babhūva tarpito yathārhasammānana dāna sambhramaiḥ || 45 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe dvātriṃśassargaḥ ||