2.31 Ayodhyakanda - Ekatrimsha Sargah

ॐ

2.31 अयोध्याकाण्ड - एकत्रिंश सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।

अथ एकत्रिंशस्सर्गः ।

एवं शृत्वा तु संवादं लक्ष्मणः पूर्वमागतः ।

बाष्पपर्याकुलमुखः शोकं सोढुमशक्नुवन् ॥ 1 ॥

स भ्रातुश्चरणौ गाढं निपीड्य रघुनन्दनः ।

सीतामुवाचातियशां राघवं च महाव्रतम् ॥ 2 ॥

एवं शृत्वा तु संवादं लक्ष्मणः पूर्वमागतः ।

बाष्पपर्याकुलमुखः शोकं सोढुमशक्नुवन् ॥ 3 ॥

स भ्रातुश्चरणौ गाढं निपीड्य रघुनन्दनः ।

सीतामुवाचातियशां राघवं च महाव्रतम् ॥ 4 ॥

यदि गन्तुं कृताबुद्धिर्वनं मृगगजायुतम् ।

अहं त्वानुगमिष्यामि वनमग्रे धनुर्धरः ॥ 5 ॥

मया समेतोऽरण्यानि बहूनि विचरिष्यसि ।

पक्षिभिर्मृगयूथैश्च सङ्घुष्टानि समन्ततः ॥ 6 ॥

न देवलोकाक्रमणं नामरत्वमहं वृणे ।

ऐश्वर्यं वापि लोकानां कामये न त्वया विना ॥ 7 ॥

एवं ब्रुवाणस्सौमित्रिर्वनवासाय निश्चितः ।

रामेण बहुभिस्सान्त्वैर्निषिध्दः पुनरब्रवीत् ॥ 8 ॥

अनुज्ञातश्च भवता पूर्वमेव यदस्म्यहम् ।

किमिदानीं पुनरिदं क्रियते मन्निवारणम् ॥ 9 ॥

यदर्थं प्रतिषेधो मे क्रियते गन्तुमिच्छतः ।

एतदिच्छामि विज्ञातुं संशयो हि ममानघ ॥ 10 ॥

ततोऽब्रवीन्महातेजा रामो लक्ष्मणमग्रतः ।

स्थितं प्राग्गामिनं वीरं याचमानं कृताञ्जलिम् ॥ 11 ॥

स्निग्धो धर्मरतो वीरस्सततं सत्पथे स्थितः ।

प्रियः प्राणसमो वश्यो भ्राता चापि सखा च मे ॥ 12 ॥

मयाऽद्य सह सौमित्रे त्वयि गच्छति तद्वनम् ।

को भरिष्यति कौसल्यां सुमित्रां वा यशस्विनीम् ॥ 13 ॥

अभिवर्षति कामैर्यः पर्जन्यः पृथिवीमिव ।

स कामपाशपर्यस्तो महातेजा महीपतिः ॥ 14 ॥

सा हि राज्यमिदं प्राप्य नृपस्याश्वपते स्सुता ।

दुःखितानां सपत्नीनां न करिष्यति शोभनम् ॥ 15 ॥

न स्मरिष्यति कौसल्यां सुमित्रां च सुदुःखिताम् ।

भरतो राज्यमासाद्य कैकेय्यां पर्यवस्थितः ॥ 16 ॥

तामार्यां स्वयमेवेह राजानुग्रहणेन वा ।

सौमित्रे भर कौशल्यामुक्तमर्थमिमं चर ॥ 17 ॥

एवं मम च ते भक्तिर्भविष्यति सुदर्शिता ।

धर्मज्ञ गुरुपूजायां धर्मश्चाप्यतुलो महान् ॥ 18 ॥

एवं कुरुष्व सौमित्रे मत्कृते रघुनन्दन ।

अस्माभिर्विप्रहीणाया मातुर्नो न भवेत्सुखम् ॥ 19 ॥

एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मण श्श्लक्ष्णया गिरा ।

प्रत्युवाच तदा रामं वाक्यज्ञो वाक्यकोविदम् ॥ 20 ॥

तवैव तेजसा वीर भरतः पूजयिष्यति ।

कौसल्यां च सुमित्रां च प्रयतो नात्र संशयः ॥ 21 ॥

कौशल्या बिभृयादार्या सहस्रमपि मद्विधान् ।

यस्यास्सहस्रं ग्रामाणां सम्प्राप्त मुपजीवनम् ॥ 22 ॥

तदात्मभरणे चैव मम मातुस्तथैव च ।

पर्याप्ता मद्विधानां च भरणाय यशस्विनी ॥ 23 ॥

कुरुष्व मामनुचरं वैधर्म्यं नेह विद्यते ।

कृतार्थोऽहं भविष्यामि तव चार्थः प्रकल्पते ॥ 24 ॥

धनुरादाय सशरं खनित्रपिटकाधरः ।

अग्रतस्ते गमिष्यामि पन्थानमनुदर्शयन् ॥ 25 ॥

आहरिष्यामि ते नित्यं मूलानि च फलानि च ।

वन्यानि यानि चान्यानि स्वाहाराणि तपस्विनाम् ॥ 26 ॥

भवांस्तु सह वैदेह्या गिरिसानुषु रंस्यते ।

अहं सर्वं करिष्यामि जाग्रत स्स्वपतश्च ते ॥ 27 ॥

रामस्त्वनेन वाक्येन सुप्रीतः प्रत्युवाच तम् ।

व्रजापृच्छस्व सौमित्रे सर्वमेव सुहृज्जनम् ॥ 28 ॥

ये च राज्ञो ददौ दिव्ये महात्मा वरुण स्स्वयम् ।

जनकस्य महायज्ञे धनुषी रौद्रदर्शने ॥ 29 ॥

अभेद्यकवचे दिव्ये तूणी चाक्षयसायकौ ।

आदित्यविमलौ चोभौ खड्गौ हेमपरिष्कृतौ ॥ 30 ॥

सत्कृत्य निहितं सर्वमेतदाचार्यसद्मनि ।

सर्वमायुधमादाय क्षिप्रमाव्रज लक्ष्मण ॥ 31 ॥

स सुहृज्जनमामन्त्र्यवनवासाय निश्चितः ।

इक्ष्वाकुगुरुमागम्य जग्राहायुधमुत्तमम् ॥ 32 ॥

तद्धिव्यं राजशार्दूल सत्कृतं माल्यभूषितम् ।

रामाय दर्शयामास सौमित्रिस्सर्वमायुधम् ॥ 33 ॥

तमुवाचात्मवान् रामः प्रीत्या लक्ष्मणमागतम् ।

काले त्वमागत सौम्य काङ्क्षिते मम लक्ष्मण ॥ 34 ॥

अहं प्रदातुमिच्छामि यदिदं मामकं धनम् ।

ब्राह्मणेभ्यस्तपस्विभ्यस्त्वया सह परन्तप ॥ 35 ॥

वसन्तीह दृढं भक्त्या गुरुषु द्विजसत्तमाः ।

तेषामपि च मे भूयस्सर्वेषाञ्चोपजीविनाम् ॥ 36 ॥

वशिष्ठपुत्रं तु सुयज्ञमार्यं त्वमानयाशु प्रवरं द्विजानाम् ।

अभिप्रयास्यामि वनं समस्ता नभ्यर्च्य शिष्टानपरान् द्विजातीन् ॥ 37 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे एकत्रिंशस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha ekatriṃśassargaḥ |

evaṃ śṛtvā tu saṃvādaṃ lakṣmaṇaḥ pūrvamāgataḥ |

bāṣpaparyākulamukhaḥ śokaṃ soḍhumaśaknuvan || 1 ||

sa bhrātuścaraṇau gāḍhaṃ nipīḍya raghunandanaḥ |

sītāmuvācātiyaśāṃ rāghavaṃ ca mahāvratam || 2 ||

evaṃ śṛtvā tu saṃvādaṃ lakṣmaṇaḥ pūrvamāgataḥ |

bāṣpaparyākulamukhaḥ śokaṃ soḍhumaśaknuvan || 3 ||

sa bhrātuścaraṇau gāḍhaṃ nipīḍya raghunandanaḥ |

sītāmuvācātiyaśāṃ rāghavaṃ ca mahāvratam || 4 ||

yadi gantuṃ kṛtābuddhirvanaṃ mṛgagajāyutam |

ahaṃ tvānugamiṣyāmi vanamagre dhanurdharaḥ || 5 ||

mayā sameto'raṇyāni bahūni vicariṣyasi |

pakṣibhirmṛgayūthaiśca saṅghuṣṭāni samantataḥ || 6 ||

na devalokākramaṇaṃ nāmaratvamahaṃ vṛṇe |

aiśvaryaṃ vāpi lokānāṃ kāmaye na tvayā vinā || 7 ||

evaṃ bruvāṇassaumitrirvanavāsāya niścitaḥ |

rāmeṇa bahubhissāntvairniṣidhdaḥ punarabravīt || 8 ||

anujñātaśca bhavatā pūrvameva yadasmyaham |

kimidānīṃ punaridaṃ kriyate mannivāraṇam || 9 ||

yadarthaṃ pratiṣedho me kriyate gantumicchataḥ |

etadicchāmi vijñātuṃ saṃśayo hi mamānagha || 10 ||

tato'bravīnmahātejā rāmo lakṣmaṇamagrataḥ |

sthitaṃ prāggāminaṃ vīraṃ yācamānaṃ kṛtāñjalim || 11 ||

snigdho dharmarato vīrassatataṃ satpathe sthitaḥ |

priyaḥ prāṇasamo vaśyo bhrātā cāpi sakhā ca me || 12 ||

mayā'dya saha saumitre tvayi gacchati tadvanam |

ko bhariṣyati kausalyāṃ sumitrāṃ vā yaśasvinīm || 13 ||

abhivarṣati kāmairyaḥ parjanyaḥ pṛthivīmiva |

sa kāmapāśaparyasto mahātejā mahīpatiḥ || 14 ||

sā hi rājyamidaṃ prāpya nṛpasyāśvapate ssutā |

duḥkhitānāṃ sapatnīnāṃ na kariṣyati śobhanam || 15 ||

na smariṣyati kausalyāṃ sumitrāṃ ca suduḥkhitām |

bharato rājyamāsādya kaikeyyāṃ paryavasthitaḥ || 16 ||

tāmāryāṃ svayameveha rājānugrahaṇena vā |

saumitre bhara kauśalyāmuktamarthamimaṃ cara || 17 ||

evaṃ mama ca te bhaktirbhaviṣyati sudarśitā |

dharmajña gurupūjāyāṃ dharmaścāpyatulo mahān || 18 ||

evaṃ kuruṣva saumitre matkṛte raghunandana |

asmābhirviprahīṇāyā māturno na bhavetsukham || 19 ||

evamuktastu rāmeṇa lakṣmaṇa śślakṣṇayā girā |

pratyuvāca tadā rāmaṃ vākyajño vākyakovidam || 20 ||

tavaiva tejasā vīra bharataḥ pūjayiṣyati |

kausalyāṃ ca sumitrāṃ ca prayato nātra saṃśayaḥ || 21 ||

kauśalyā bibhṛyādāryā sahasramapi madvidhān |

yasyāssahasraṃ grāmāṇāṃ samprāpta mupajīvanam || 22 ||

tadātmabharaṇe caiva mama mātustathaiva ca |

paryāptā madvidhānāṃ ca bharaṇāya yaśasvinī || 23 ||

kuruṣva māmanucaraṃ vaidharmyaṃ neha vidyate |

kṛtārtho'haṃ bhaviṣyāmi tava cārthaḥ prakalpate || 24 ||

dhanurādāya saśaraṃ khanitrapiṭakādharaḥ |

agrataste gamiṣyāmi panthānamanudarśayan || 25 ||

āhariṣyāmi te nityaṃ mūlāni ca phalāni ca |

vanyāni yāni cānyāni svāhārāṇi tapasvinām || 26 ||

bhavāṃstu saha vaidehyā girisānuṣu raṃsyate |

ahaṃ sarvaṃ kariṣyāmi jāgrata ssvapataśca te || 27 ||

rāmastvanena vākyena suprītaḥ pratyuvāca tam |

vrajāpṛcchasva saumitre sarvameva suhṛjjanam || 28 ||

ye ca rājño dadau divye mahātmā varuṇa ssvayam |

janakasya mahāyajñe dhanuṣī raudradarśane || 29 ||

abhedyakavace divye tūṇī cākṣayasāyakau |

ādityavimalau cobhau khaḍgau hemapariṣkṛtau || 30 ||

satkṛtya nihitaṃ sarvametadācāryasadmani |

sarvamāyudhamādāya kṣipramāvraja lakṣmaṇa || 31 ||

sa suhṛjjanamāmantryavanavāsāya niścitaḥ |

ikṣvākugurumāgamya jagrāhāyudhamuttamam || 32 ||

taddhivyaṃ rājaśārdūla satkṛtaṃ mālyabhūṣitam |

rāmāya darśayāmāsa saumitrissarvamāyudham || 33 ||

tamuvācātmavān rāmaḥ prītyā lakṣmaṇamāgatam |

kāle tvamāgata saumya kāṅkṣite mama lakṣmaṇa || 34 ||

ahaṃ pradātumicchāmi yadidaṃ māmakaṃ dhanam |

brāhmaṇebhyastapasvibhyastvayā saha parantapa || 35 ||

vasantīha dṛḍhaṃ bhaktyā guruṣu dvijasattamāḥ |

teṣāmapi ca me bhūyassarveṣāñcopajīvinām || 36 ||

vaśiṣṭhaputraṃ tu suyajñamāryaṃ tvamānayāśu pravaraṃ dvijānām |

abhiprayāsyāmi vanaṃ samastā nabhyarcya śiṣṭānaparān dvijātīn || 37 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ekatriṃśassargaḥ ||