2.118 Ayodhyakanda - Ashtadashadhikashatatama Sargah

ॐ

2.118 अयोध्याकाण्ड - अष्टादशाधिकशततम सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।

अथ अष्टादशाधिकशततमस्सर्गः ।

सात्वेवमुक्ता वैदेही अनसूयाऽनसूयया ।

प्रतिपूज्य वचो मन्दं प्रवक्तुमुपचक्रमे ॥ 1 ॥

नैतदाश्चर्यमार्याया यन्मां त्वमभिभाषसे ।

विदितन्तु ममाप्येतद्यथा नार्याः पतिर्गुरुः ॥ 2 ॥

यद्यप्येष भवेद्भर्ता ममाऽर्ये वृत्तवर्जितः ।

अद्वैधमुपचर्तव्यस्तथाप्येष मया भवेत् ॥ 3 ॥

किं पुनर्यो गुणश्लाघ्य स्सानुक्रोशो जितेन्द्रियः ।

स्थिरानुरागो धर्मात्मा मातृवत्पितृवत्प्रियः ॥ 4 ॥

यां वृत्तिं वर्तते रामः कौसल्यायां महाबलः ।

तामेव नृपनारीणामन्यासामपि वर्तते ॥ 5 ॥

सकृद्दृष्टास्वपि स्त्रिषु नृपेण नृपवत्सलः ।

मातृवद्वर्तते वीरो मानमुत्सृज्य धर्मवित् ॥ 6 ॥

आगच्छन्त्याश्च विजनं वनमेवं भयावहम् ।

समाहितं मे श्वश्र्वा च हृदये तद्धृतं महत् ॥ 7 ॥

पाणिप्रदानकाले च यत्पुरात्वग्नि सन्निधौ ।

अनुशिष्टा जनन्याऽस्मि वाक्यं तदपि मे धृतम् ॥ 8 ॥

नवीकृतं तु तत्सर्वं वाक्यैस्ते धर्मचारिणि ।

पतिशुश्रूषणान्नार्यास्तपो नान्यद्विधीयते ॥ 9 ॥

सावित्री पतिशुश्रूषां कृत्वा स्वर्गे महीयते ।

तथावृत्तिश्च याता त्वं पतिशुश्रूषया दिवम् ॥ 10 ॥

वरिष्ठा सर्वनारीणामेषा च दिवि देवता ।

रोहिणी न विनाचन्द्रं मुहूर्तमपि दृश्यते ॥ 11 ॥

एवंविधाश्च प्रवराः स्त्रियो भर्तृदृढव्रताः ।

देवलोके महीयन्ते पुण्येन स्वेन कर्मणा ॥ 12 ॥

ततोऽनसूया संहृष्टा श्रुत्वोक्तं सीतया वचः ।

शिरस्याघ्राय चोवाच मैथिलीं हर्षयन्त्युत ॥ 13 ॥

नियमैर्विविधैराप्तं तपो हि महदस्ति मे ।

तत्संश्रित्य बलं सीते छन्दये त्वां शुचिव्रते ॥ 14 ॥

उपपन्नं मनोज्ञं च वचनं तव मैथिलि ।

प्रीता चास्म्युचितं किं ते करवाणि ब्रवीहि मे ॥ 15 ॥

तस्यास्तद् वचनं श्रूत्वा विस्मिता मन्दविस्मया ।

कृतमित्यब्रवीत् सीता तपोबलसमन्विताम् ॥ 16 ॥

सा त्वेवमुक्ता धर्मज्ञा तया प्रीततराऽभवत् ।

सफलं च प्रहर्षं ते हन्त सीते करोम्यहम् ॥ 17 ॥

इदं दिव्यं वरं माल्यं वस्त्रमाभरणानि च ।

अङ्गरागं च वैदेहि महार्हं चानुलेपनम् ॥ 18 ॥

मया दत्तमिदं सीते तव गात्राणि शोभयेत् ।

अनुरूपमसङ्क्लिष्टं नित्यमेव भविष्यति ॥ 19 ॥

अङ्गरागेण दिव्येन लिप्ताङ्गी जनकात्मजे ।

शोभयिष्यसि भर्तारं यथा श्रीर्विष्णुमव्ययम् ॥ 20 ॥

सा वस्त्रमङ्गरागं च भूषणानि स्रजस्तथा ।

मैथिली प्रतिजग्राह प्रीतिदानमनुत्तमम् ॥ 21 ॥

प्रतिगृह्य च तत्सीता प्रीतिदानं यशस्विनी ।

श्लिष्टाञ्जलिपुटा तत्र समुपास्त तपोधनाम् ॥ 22 ॥

तथा सीतामुपासीनामनसूया दृढव्रता ।

वचनं प्रष्टुमारेभे काञ्चित्प्रियकथामनु ॥ 23 ॥

स्वयं वरे किल प्राप्ता त्वमनेन यशस्विना ।

राघवेणेति मे सिते कथा श्रुतिमुपागता ॥ 24 ॥

तां कथां श्रोतुमिच्छामि विस्तरेण च मैथिलि ।

यथाऽनुभूतं कार्त्स्न्येन तन्मे त्वं वक्तुमर्हसि ॥ 25 ॥

एवमुक्ता तु सा सीता तां ततो धर्मचारिणीम् ।

श्रूयतामिति चोक्त्वा वै कथयामास तां कथाम् ॥ 26 ॥

मिथिलाधिपतिर्वीरो जनको नाम धर्मवित् ।

क्षत्रधर्मे ह्यभिरतो न्यायतश्शास्ति मेदिनीम् ॥ 27 ॥

तस्य लाङ्गलहस्तन्य कर्षतः क्षेत्रमण्डलम् ।

अहं किलोत्थिता भित्वा जगतीं नृपतेस्सुता ॥ 28 ॥

स मां दृष्ट्वा नरपतिर्मुष्टिविक्षेपतत्परः ।

पांसुकुण्ठितसर्वाङ्गीं जनको विस्मितोऽभवत् ॥ 29 ॥

अनपत्येन च स्नेहादङ्कमारोप्य च स्वयम् ।

ममेयं तनयेत्युक्त्वा स्नेहो मयि निपातितः ॥ 30 ॥

अन्तरिक्षे च वागुक्ताऽप्रतिमाऽमानुषी किल ।

एवमेतन्नरपते धर्मेण तनया तव ॥ 31 ॥

ततः प्रहृष्टो धर्मात्मा पिता मे मिथिलाधिपः ।

अवाप्तो विपुलां बुद्धिं मामवाप्य नराधिपः ॥ 32 ॥

दत्ता चास्मीष्टवद्देव्यै ज्येष्ठायै पुण्यकर्मणा ।

तया सम्भाविता चास्मि स्निग्धया मातृसौहृदात् ॥ 33 ॥

पतिसंयोगसुलभं वयो दृष्ट्वा तु मे पिता ।

चिन्तामभ्यगमद्धीनो वित्तनाशादिवाधनः ॥ 34 ॥

सदृशाच्चापकृष्टाच्च लोके कन्यापिता जनात् ।

प्रधर्षणामवाप्नोति शक्रेणापि समो भुवि ॥ 35 ॥

तां धर्षणामदूरस्थां दृष्ट्वा चात्मनि पार्थिवः ।

चिन्तार्णवगतः पारं नाससादाप्लवो यथा ॥ 36 ॥

अयोनिजां हि मां ज्ञात्वा नाध्यगच्छद्विचिन्तयन् ।

सदृशं चानुरूपं च महीपालः पतिं मम ॥ 37 ॥

तस्य बुद्धिरियं जाता चिन्तयानस्य सन्ततम् ।

स्वयंवरं तनूजायाः करिष्यामीति धीमतः ॥ 38 ॥

महायज्ञे तदा तस्य वरुणेन महात्मना ।

दत्तं धनुर्वरं प्रीत्या तूणी चाक्षयसायकौ ॥ 39 ॥

असञ्चाल्यं मनुष्यैश्च यत्नेनापि च गौरवात् ।

तन्न शक्ता नमयितुं स्वप्नेष्वपि नराधिपाः ॥ 40 ॥

तद्धनुः प्राप्य मे पित्रा व्याहृतं सत्यवादिना ।

समवाये नरेन्द्राणां पूर्वमामन्त्र्य पार्थिवान् ॥ 41 ॥

इदं च धनुरुद्यम्य सज्यं यः कुरुते नरः ।

तस्य मे दुहिता भार्या भविष्यति न संशयः ॥ 42 ॥

तच्च दृष्ट्वा धनुश्श्रेष्ठं गौरवाद्गिरिसन्निभम् ।

अभिवाद्य नृपा जग्मुरशक्तास्तस्य तोलने ॥ 43 ॥

सुदीर्घस्य तु कालस्य राघवोऽयं महाद्युतिः ।

विश्वामित्रेण सहितो यज्ञं द्रष्टुं समागतः ॥ 44 ॥

लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा राम स्सत्यपराक्रमः ।

विश्वामित्रस्तु धर्मात्मा मम पित्रा सुपूजितः ॥ 45 ॥

प्रोवाच पितरं तत्र भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।

सुतौ दशरथस्येमौ धनुर्दर्शकाङ्क्षिणौ ।

धनुर्दर्शय रामाय राजपुत्राय दैविकम् ॥ 46 ॥

इत्युक्तस्तेन विप्रेण तद्धनुस्समुपानयत् ॥ 47 ॥

निमेषान्तरमात्रेण तदाऽनम्य महाबलः ।

ज्यां समारोप्य झडिति पूरयामास वीर्यवान् ॥ 48 ॥

तेन पूरयता वेगान्मध्ये भग्नं द्विधा धनुः ।

तस्य शब्दो भवद्भीमः पतितस्याशनेरिव ॥ 49 ॥

ततोऽहं तत्र रामाय पित्रा सत्याभिसन्धिना ।

निश्चिता दातुमुद्यम्य जलभाजनमुत्तमम् ॥ 50 ॥

दीयमानां न तु तदा प्रतिजग्राह राघवः ।

अविज्ञाय पितुश्छन्दमयोध्याऽधिपतेः प्रभोः ॥ 51 ॥

तत श्श्वशुरमामन्त्र्य वृद्धं दशरथं नृपम् ।

मम पित्रा त्वहं दत्ता रामाय विदितात्मने ॥ 52 ॥

मम चैवानुजा साध्वी ऊर्मिला प्रियदर्शना ।

भार्यार्थे लक्ष्मणस्यापि दत्ता पित्रा मम स्वयम् ॥ 53 ॥

एवं दत्ताऽस्मि रामाय तदा तस्मिन्स्वयंवरे ।

अनुरक्ताऽस्मि धर्मेण पतिं वीर्यवतां वरम् ॥ 54 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे अष्टादशाधिकशततमस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha aṣṭādaśādhikaśatatamassargaḥ |

sātvevamuktā vaidehī anasūyā'nasūyayā |

pratipūjya vaco mandaṃ pravaktumupacakrame || 1 ||

naitadāścaryamāryāyā yanmāṃ tvamabhibhāṣase |

viditantu mamāpyetadyathā nāryāḥ patirguruḥ || 2 ||

yadyapyeṣa bhavedbhartā mamā'rye vṛttavarjitaḥ |

advaidhamupacartavyastathāpyeṣa mayā bhavet || 3 ||

kiṃ punaryo guṇaślāghya ssānukrośo jitendriyaḥ |

sthirānurāgo dharmātmā mātṛvatpitṛvatpriyaḥ || 4 ||

yāṃ vṛttiṃ vartate rāmaḥ kausalyāyāṃ mahābalaḥ |

tāmeva nṛpanārīṇāmanyāsāmapi vartate || 5 ||

sakṛddṛṣṭāsvapi striṣu nṛpeṇa nṛpavatsalaḥ |

mātṛvadvartate vīro mānamutsṛjya dharmavit || 6 ||

āgacchantyāśca vijanaṃ vanamevaṃ bhayāvaham |

samāhitaṃ me śvaśrvā ca hṛdaye taddhṛtaṃ mahat || 7 ||

pāṇipradānakāle ca yatpurātvagni sannidhau |

anuśiṣṭā jananyā'smi vākyaṃ tadapi me dhṛtam || 8 ||

navīkṛtaṃ tu tatsarvaṃ vākyaiste dharmacāriṇi |

patiśuśrūṣaṇānnāryāstapo nānyadvidhīyate || 9 ||

sāvitrī patiśuśrūṣāṃ kṛtvā svarge mahīyate |

tathāvṛttiśca yātā tvaṃ patiśuśrūṣayā divam || 10 ||

variṣṭhā sarvanārīṇāmeṣā ca divi devatā |

rohiṇī na vinācandraṃ muhūrtamapi dṛśyate || 11 ||

evaṃvidhāśca pravarāḥ striyo bhartṛdṛḍhavratāḥ |

devaloke mahīyante puṇyena svena karmaṇā || 12 ||

tato'nasūyā saṃhṛṣṭā śrutvoktaṃ sītayā vacaḥ |

śirasyāghrāya covāca maithilīṃ harṣayantyuta || 13 ||

niyamairvividhairāptaṃ tapo hi mahadasti me |

tatsaṃśritya balaṃ sīte chandaye tvāṃ śucivrate || 14 ||

upapannaṃ manojñaṃ ca vacanaṃ tava maithili |

prītā cāsmyucitaṃ kiṃ te karavāṇi bravīhi me || 15 ||

tasyāstad vacanaṃ śrūtvā vismitā mandavismayā |

kṛtamityabravīt sītā tapobalasamanvitām || 16 ||

sā tvevamuktā dharmajñā tayā prītatarā'bhavat |

saphalaṃ ca praharṣaṃ te hanta sīte karomyaham || 17 ||

idaṃ divyaṃ varaṃ mālyaṃ vastramābharaṇāni ca |

aṅgarāgaṃ ca vaidehi mahārhaṃ cānulepanam || 18 ||

mayā dattamidaṃ sīte tava gātrāṇi śobhayet |

anurūpamasaṅkliṣṭaṃ nityameva bhaviṣyati || 19 ||

aṅgarāgeṇa divyena liptāṅgī janakātmaje |

śobhayiṣyasi bhartāraṃ yathā śrīrviṣṇumavyayam || 20 ||

sā vastramaṅgarāgaṃ ca bhūṣaṇāni srajastathā |

maithilī pratijagrāha prītidānamanuttamam || 21 ||

pratigṛhya ca tatsītā prītidānaṃ yaśasvinī |

śliṣṭāñjalipuṭā tatra samupāsta tapodhanām || 22 ||

tathā sītāmupāsīnāmanasūyā dṛḍhavratā |

vacanaṃ praṣṭumārebhe kāñcitpriyakathāmanu || 23 ||

svayaṃ vare kila prāptā tvamanena yaśasvinā |

rāghaveṇeti me site kathā śrutimupāgatā || 24 ||

tāṃ kathāṃ śrotumicchāmi vistareṇa ca maithili |

yathā'nubhūtaṃ kārtsnyena tanme tvaṃ vaktumarhasi || 25 ||

evamuktā tu sā sītā tāṃ tato dharmacāriṇīm |

śrūyatāmiti coktvā vai kathayāmāsa tāṃ kathām || 26 ||

mithilādhipatirvīro janako nāma dharmavit |

kṣatradharme hyabhirato nyāyataśśāsti medinīm || 27 ||

tasya lāṅgalahastanya karṣataḥ kṣetramaṇḍalam |

ahaṃ kilotthitā bhitvā jagatīṃ nṛpatessutā || 28 ||

sa māṃ dṛṣṭvā narapatirmuṣṭivikṣepatatparaḥ |

pāṃsukuṇṭhitasarvāṅgīṃ janako vismito'bhavat || 29 ||

anapatyena ca snehādaṅkamāropya ca svayam |

mameyaṃ tanayetyuktvā sneho mayi nipātitaḥ || 30 ||

antarikṣe ca vāguktā'pratimā'mānuṣī kila |

evametannarapate dharmeṇa tanayā tava || 31 ||

tataḥ prahṛṣṭo dharmātmā pitā me mithilādhipaḥ |

avāpto vipulāṃ buddhiṃ māmavāpya narādhipaḥ || 32 ||

dattā cāsmīṣṭavaddevyai jyeṣṭhāyai puṇyakarmaṇā |

tayā sambhāvitā cāsmi snigdhayā mātṛsauhṛdāt || 33 ||

patisaṃyogasulabhaṃ vayo dṛṣṭvā tu me pitā |

cintāmabhyagamaddhīno vittanāśādivādhanaḥ || 34 ||

sadṛśāccāpakṛṣṭācca loke kanyāpitā janāt |

pradharṣaṇāmavāpnoti śakreṇāpi samo bhuvi || 35 ||

tāṃ dharṣaṇāmadūrasthāṃ dṛṣṭvā cātmani pārthivaḥ |

cintārṇavagataḥ pāraṃ nāsasādāplavo yathā || 36 ||

ayonijāṃ hi māṃ jñātvā nādhyagacchadvicintayan |

sadṛśaṃ cānurūpaṃ ca mahīpālaḥ patiṃ mama || 37 ||

tasya buddhiriyaṃ jātā cintayānasya santatam |

svayaṃvaraṃ tanūjāyāḥ kariṣyāmīti dhīmataḥ || 38 ||

mahāyajñe tadā tasya varuṇena mahātmanā |

dattaṃ dhanurvaraṃ prītyā tūṇī cākṣayasāyakau || 39 ||

asañcālyaṃ manuṣyaiśca yatnenāpi ca gauravāt |

tanna śaktā namayituṃ svapneṣvapi narādhipāḥ || 40 ||

taddhanuḥ prāpya me pitrā vyāhṛtaṃ satyavādinā |

samavāye narendrāṇāṃ pūrvamāmantrya pārthivān || 41 ||

idaṃ ca dhanurudyamya sajyaṃ yaḥ kurute naraḥ |

tasya me duhitā bhāryā bhaviṣyati na saṃśayaḥ || 42 ||

tacca dṛṣṭvā dhanuśśreṣṭhaṃ gauravādgirisannibham |

abhivādya nṛpā jagmuraśaktāstasya tolane || 43 ||

sudīrghasya tu kālasya rāghavo'yaṃ mahādyutiḥ |

viśvāmitreṇa sahito yajñaṃ draṣṭuṃ samāgataḥ || 44 ||

lakṣmaṇena saha bhrātrā rāma ssatyaparākramaḥ |

viśvāmitrastu dharmātmā mama pitrā supūjitaḥ || 45 ||

provāca pitaraṃ tatra bhrātarau rāmalakṣmaṇau |

sutau daśarathasyemau dhanurdarśakāṅkṣiṇau |

dhanurdarśaya rāmāya rājaputrāya daivikam || 46 ||

ityuktastena vipreṇa taddhanussamupānayat || 47 ||

nimeṣāntaramātreṇa tadā'namya mahābalaḥ |

jyāṃ samāropya jhaḍiti pūrayāmāsa vīryavān || 48 ||

tena pūrayatā vegānmadhye bhagnaṃ dvidhā dhanuḥ |

tasya śabdo bhavadbhīmaḥ patitasyāśaneriva || 49 ||

tato'haṃ tatra rāmāya pitrā satyābhisandhinā |

niścitā dātumudyamya jalabhājanamuttamam || 50 ||

dīyamānāṃ na tu tadā pratijagrāha rāghavaḥ |

avijñāya pituśchandamayodhyā'dhipateḥ prabhoḥ || 51 ||

tata śśvaśuramāmantrya vṛddhaṃ daśarathaṃ nṛpam |

mama pitrā tvahaṃ dattā rāmāya viditātmane || 52 ||

mama caivānujā sādhvī ūrmilā priyadarśanā |

bhāryārthe lakṣmaṇasyāpi dattā pitrā mama svayam || 53 ||

evaṃ dattā'smi rāmāya tadā tasminsvayaṃvare |

anuraktā'smi dharmeṇa patiṃ vīryavatāṃ varam || 54 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe aṣṭādaśādhikaśatatamassargaḥ ||