2.105 Ayodhyakanda - Panchadhikashatatama Sargah

ॐ

2.105 अयोध्याकाण्ड - पञ्चाधिकशततम सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।

अथ पञ्चाधिकशततमस्सर्गः ।

ततः पुरुषसिंहानां वृतानां तै स्सुहृद्गणैः ।

शोचतामेव रजनी दुःखेन व्यत्यवर्तत ॥ 1 ॥

रजन्यां सुप्रभातायां भ्रातरस्ते सुहृद्वृताः ।

मन्दाकिन्यां हुतं जप्यं कृत्वा राममुपागमन् ॥ 2 ॥

तूष्णीं ते समुपासीना न कश्चित्किञ्चिदब्रवीत् ।

भरतस्तु सुहृन्मध्ये रामं वचनमब्रवीत् ॥ 3 ॥

सान्त्विता मामिका माता दत्तं राज्यमिदं मम ।

तद्ददामि तवैवाहं भुङ्क्ष्व राज्यमकण्टकम् ॥ 4 ॥

महतेवाम्बुवेगेन भिन्नस्सेतुर्जलागमे ।

दुरावारं त्वदन्येन राज्यखण्डमिदं महत् ॥ 5 ॥

गतिं खर इवाश्वस्य तार्क्ष्यस्येव पतत्रिणः ।

अनुगन्तुं न शक्तिर्मे गतिं तव महीपते ॥ 6 ॥

सुजीवं नित्यशस्तस्य यः परैरुपजीव्यते ।

राम तेन तु दुर्जीवं यः परानुपजीवति ॥ 7 ॥

यथा तु रोपितो वृक्षः पुरुषेण विवर्धितः ।

ह्रस्वकेण दुरारोहो रूढस्कन्धो महाद्रुमः ॥ 8 ॥

स यदा पुष्पितो भूत्वा फलानि न विदर्शयेत् ।

स तां नानुभवेत्प्रीतिं यस्य हेतोः प्ररोपितः ॥ 9 ॥

एषोपमा महाबाहो तमर्थं वेत्तु मर्हसि ।

यदि त्वमस्मान्वृषभो भर्ता भृत्यान्न शाधि हि ॥ 10 ॥

श्रेणयस्त्वां महाराज पश्यन्त्वग्य्राश्च सर्वशः ।

प्रतपन्तमिवादित्यं राज्ये स्थित मरिन्दमम् ॥ 11 ॥

तवानुयाने काकुत्स्थ मत्ता नर्दन्तु कुञ्जराः ।

अन्तःपुरगता नार्यो नन्दन्तु सुसमाहिताः ॥ 12 ॥

तस्य साध्वित्यमन्यन्त नागरा विविधा जनाः ।

भरतस्य वच श्श्रुत्वा रामं प्रत्यनुयाचतः ॥ 13 ॥

तमेवं दुःखितं प्रेक्ष्य विलपन्तं यशस्विनम् ।

रामः कृतात्मा भरतं समाश्वासयदात्मवान् ॥ 14 ॥

नाऽत्मनः कामकारोऽस्ति पुरुषोऽयमनीश्वरः ।

इतश्चेतरतश्चैनं कृतान्तः परिकर्षति ॥ 15 ॥

सर्वे क्षयान्ताः निचयाः पतनान्ता समुच्छ्रयाः ।

संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं च जीवितम् ॥ 16 ॥

यथा फलानां पक्वानां नान्यत्र पतनाद्भयम् ।

एवं नरस्य जातस्य नान्यत्र मरणाद्भयम् ॥ 17 ॥

यथाऽगारं दृढस्थूणं जीर्णं भूत्वाऽवसीदति ।

तथैव सीदन्ति नरा जरामृत्युवशं गताः ॥ 18 ॥

अत्येति रजनी या तु सा न प्रतिनिवर्तते ।

यात्येव यमुना पूर्णा समुद्रमुदकाकुलम् ॥ 19 ॥

अहो रात्राणि गग्च्छन्ति सर्वेषां प्राणिनां इह ।

आयूम्षि क्षपयन्त्य् आशु ग्रीष्मे जलं इव अंशवः ॥ 20 ॥

आत्मानमनुशोच त्वं किमन्यमनुशोचसि ।

आयुस्ते हीयते यस्य स्थितस्य च गतस्य च ॥ 21 ॥

सहैव मृत्युर्व्रजति सह मृत्युर्निषीदति ।

गत्वासुदीर्घमध्वानं सहमृत्युर्निवर्तते ॥ 22 ॥

गात्रेषु वलयः प्राप्ता श्श्वेताश्चैव शिरोरुहाः ।

जरया पुरुषो जीर्णः किं हि कृत्वा प्रभावयेत् ॥ 23 ॥

नन्दन्त्युदित आदित्ये नन्दन्त्यस्तमितेऽहनि ।

आत्मनो नावबुध्यन्ते मनुष्या जीवितक्षयम् ॥ 24 ॥

हृष्यन्त्यृतुमुखं दृष्ट्वा नवं नवमिहागतम् ।

ऋतूनां परिवर्तेन प्राणिनां प्राणसङ्क्षयः ॥ 25 ॥

यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महार्णवे ।

समेत्य च व्यपेयातां कालमासाद्य कञ्चन ॥ 26 ॥

एवं भार्याश्चपुत्राश्च ज्ञातयश्च धनानि च ।

समेत्य व्यवधावन्ति ध्रुवो ह्येषां विनाभवः ॥ 27 ॥

यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महार्णवे ।

समेत्य च व्यपेयातां कालमासाद्य कञ्चन ॥ 28 ॥

एवं भार्याश्चपुत्राश्च ज्ञातयश्च धनानि च ।

समेत्य व्यवधावन्ति ध्रुवो ह्येषां विनाभवः ॥ 29 ॥

नात्र कश्चिद्यथाभावं प्राणी समभिवर्तते ।

तेन तस्मिन्न सामर्थ्यं प्रेतस्या स्त्यनुशोचतः ॥ 30 ॥

यथा हि सार्थं गच्छन्तं ब्रूयात्कश्चित्पथि स्थितः ।

अहमप्यागमिष्यामि पृष्ठतो भवता मिति ॥ 31 ॥

एवं पूर्वैर्गतो मार्गः पितृपैतामहो ध्रुवः ।

तमापन्नः कथं शोचेद्यस्य नास्ति व्यतिक्रमः ॥ 32 ॥

वयसः पतमानस्य स्रोतसो वाऽनिवर्तिनः ।

आत्मा सुखे नियोक्तव्यस्सुखभाजः प्रजाः स्मृताः ॥ 33 ॥

धर्मात्मा स शुभैः कृत्स्नैः क्रतुभिश्चाप्तदक्षिणैः ।

स्वर्गं दशरथः प्राप्तः पिता नः पृथिवीपतिः ॥ 34 ॥

भृत्यानां भरणात्सम्यक्प्रजानां परिपालनात् ।

अर्थादानाच्च धर्मेण पिता न स्त्रिदिवङ्गतः ॥ 35 ॥

कर्मभि स्तु शुभैरिष्टैः क्रतुभिश्चाप्तदक्षिणैः ।

स्वर्गं दशरथः प्राप्तः पिता नः पृथिवीपतिः ॥ 36 ॥

इष्ट्वा बहुविधैर्यज्ञैर्भोगां श्चावाप्य पुष्कलान् ।

उत्तमं चायुरासाद्य स्वर्गतः पृथिवीपतिः ॥ 37 ॥

आयुरुत्तममासाद्य भोगानपि च राघवः ।

स न शोच्यः पिता तात स्वर्गत स्सत्कृत स्सताम् ॥ 38 ॥

स जीर्णं मानुषं देहं परित्यज्य पिता हि नः ।

दैवीमृद्धिमनुप्राप्तो ब्रह्मलोकविहारिणीम् ॥ 39 ॥

तं तु नैवंविधः कश्चित्प्राज्ञ श्शोचितुमर्हति ।

तत्विधो मद्विधश्चापि श्रुतवान्बुद्धिमत्तरः ॥ 40 ॥

एते बहुविधा शोका विलापरुदिते तथा ।

वर्जनीया हि धीरेण सर्वावस्थासु धीमता ॥ 41 ॥

स स्वस्थो भव मा शोचेर्यात्वा चावसतां पुरीम् ।

तथा पित्रा नियुक्तोऽसि वशिना वदतां वर ॥ 42 ॥

यत्राहमपि तेनैव नियुक्तः पुण्यकर्मणा ।

तत्रैवाहं करिष्यामि पितुरार्यस्य शासनम् ॥ 43 ॥

न मया शासनं तस्य त्यक्तुं न्याय्य मरिन्दम ।

स त्वयापि सदा मान्यं स वै बन्धु स नः पिता ॥ 44 ॥

तद्वचः पितुरेवाहं सम्मतं धर्मचारिणः ।

कर्मणा पालयिष्यामि वनवासेन राघव ॥ 45 ॥

धार्मिकेणानृशंसेन नरेण गुरुवर्तिना ।

भवितव्यं नरव्याघ्र परलोकं जिगीषता ॥ 46 ॥

आत्मानमनुतिष्ठत्वं स्वभावेन नरर्षभ ।

निशाम्यतु शुभं वृत्तं पितुर्दशरथस्य नः ॥ 47 ॥

इत्येवमुक्त्वा वचनं महात्मा पितुर्निदेश प्रतिपालनार्थम् ।

यवीयसं भ्रातरमर्थवच्च प्रभुर्मुहूर्ताद्विरराम रामः ॥ 48 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे पञ्चाधिकशततमस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha pañcādhikaśatatamassargaḥ |

tataḥ puruṣasiṃhānāṃ vṛtānāṃ tai ssuhṛdgaṇaiḥ |

śocatāmeva rajanī duḥkhena vyatyavartata || 1 ||

rajanyāṃ suprabhātāyāṃ bhrātaraste suhṛdvṛtāḥ |

mandākinyāṃ hutaṃ japyaṃ kṛtvā rāmamupāgaman || 2 ||

tūṣṇīṃ te samupāsīnā na kaścitkiñcidabravīt |

bharatastu suhṛnmadhye rāmaṃ vacanamabravīt || 3 ||

sāntvitā māmikā mātā dattaṃ rājyamidaṃ mama |

taddadāmi tavaivāhaṃ bhuṅkṣva rājyamakaṇṭakam || 4 ||

mahatevāmbuvegena bhinnasseturjalāgame |

durāvāraṃ tvadanyena rājyakhaṇḍamidaṃ mahat || 5 ||

gatiṃ khara ivāśvasya tārkṣyasyeva patatriṇaḥ |

anugantuṃ na śaktirme gatiṃ tava mahīpate || 6 ||

sujīvaṃ nityaśastasya yaḥ parairupajīvyate |

rāma tena tu durjīvaṃ yaḥ parānupajīvati || 7 ||

yathā tu ropito vṛkṣaḥ puruṣeṇa vivardhitaḥ |

hrasvakeṇa durāroho rūḍhaskandho mahādrumaḥ || 8 ||

sa yadā puṣpito bhūtvā phalāni na vidarśayet |

sa tāṃ nānubhavetprītiṃ yasya hetoḥ praropitaḥ || 9 ||

eṣopamā mahābāho tamarthaṃ vettu marhasi |

yadi tvamasmānvṛṣabho bhartā bhṛtyānna śādhi hi || 10 ||

śreṇayastvāṃ mahārāja paśyantvagyrāśca sarvaśaḥ |

pratapantamivādityaṃ rājye sthita marindamam || 11 ||

tavānuyāne kākutstha mattā nardantu kuñjarāḥ |

antaḥpuragatā nāryo nandantu susamāhitāḥ || 12 ||

tasya sādhvityamanyanta nāgarā vividhā janāḥ |

bharatasya vaca śśrutvā rāmaṃ pratyanuyācataḥ || 13 ||

tamevaṃ duḥkhitaṃ prekṣya vilapantaṃ yaśasvinam |

rāmaḥ kṛtātmā bharataṃ samāśvāsayadātmavān || 14 ||

nā'tmanaḥ kāmakāro'sti puruṣo'yamanīśvaraḥ |

itaścetarataścainaṃ kṛtāntaḥ parikarṣati || 15 ||

sarve kṣayāntāḥ nicayāḥ patanāntā samucchrayāḥ |

saṃyogā viprayogāntā maraṇāntaṃ ca jīvitam || 16 ||

yathā phalānāṃ pakvānāṃ nānyatra patanādbhayam |

evaṃ narasya jātasya nānyatra maraṇādbhayam || 17 ||

yathā'gāraṃ dṛḍhasthūṇaṃ jīrṇaṃ bhūtvā'vasīdati |

tathaiva sīdanti narā jarāmṛtyuvaśaṃ gatāḥ || 18 ||

atyeti rajanī yā tu sā na pratinivartate |

yātyeva yamunā pūrṇā samudramudakākulam || 19 ||

aho rātrāṇi gagcchanti sarveṣāṃ prāṇināṃ iha |

āyūmṣi kṣapayanty āśu grīṣme jalaṃ iva aṃśavaḥ || 20 ||

ātmānamanuśoca tvaṃ kimanyamanuśocasi |

āyuste hīyate yasya sthitasya ca gatasya ca || 21 ||

sahaiva mṛtyurvrajati saha mṛtyurniṣīdati |

gatvāsudīrghamadhvānaṃ sahamṛtyurnivartate || 22 ||

gātreṣu valayaḥ prāptā śśvetāścaiva śiroruhāḥ |

jarayā puruṣo jīrṇaḥ kiṃ hi kṛtvā prabhāvayet || 23 ||

nandantyudita āditye nandantyastamite'hani |

ātmano nāvabudhyante manuṣyā jīvitakṣayam || 24 ||

hṛṣyantyṛtumukhaṃ dṛṣṭvā navaṃ navamihāgatam |

ṛtūnāṃ parivartena prāṇināṃ prāṇasaṅkṣayaḥ || 25 ||

yathā kāṣṭhaṃ ca kāṣṭhaṃ ca sameyātāṃ mahārṇave |

sametya ca vyapeyātāṃ kālamāsādya kañcana || 26 ||

evaṃ bhāryāścaputrāśca jñātayaśca dhanāni ca |

sametya vyavadhāvanti dhruvo hyeṣāṃ vinābhavaḥ || 27 ||

yathā kāṣṭhaṃ ca kāṣṭhaṃ ca sameyātāṃ mahārṇave |

sametya ca vyapeyātāṃ kālamāsādya kañcana || 28 ||

evaṃ bhāryāścaputrāśca jñātayaśca dhanāni ca |

sametya vyavadhāvanti dhruvo hyeṣāṃ vinābhavaḥ || 29 ||

nātra kaścidyathābhāvaṃ prāṇī samabhivartate |

tena tasminna sāmarthyaṃ pretasyā styanuśocataḥ || 30 ||

yathā hi sārthaṃ gacchantaṃ brūyātkaścitpathi sthitaḥ |

ahamapyāgamiṣyāmi pṛṣṭhato bhavatā miti || 31 ||

evaṃ pūrvairgato mārgaḥ pitṛpaitāmaho dhruvaḥ |

tamāpannaḥ kathaṃ śocedyasya nāsti vyatikramaḥ || 32 ||

vayasaḥ patamānasya srotaso vā'nivartinaḥ |

ātmā sukhe niyoktavyassukhabhājaḥ prajāḥ smṛtāḥ || 33 ||

dharmātmā sa śubhaiḥ kṛtsnaiḥ kratubhiścāptadakṣiṇaiḥ |

svargaṃ daśarathaḥ prāptaḥ pitā naḥ pṛthivīpatiḥ || 34 ||

bhṛtyānāṃ bharaṇātsamyakprajānāṃ paripālanāt |

arthādānācca dharmeṇa pitā na stridivaṅgataḥ || 35 ||

karmabhi stu śubhairiṣṭaiḥ kratubhiścāptadakṣiṇaiḥ |

svargaṃ daśarathaḥ prāptaḥ pitā naḥ pṛthivīpatiḥ || 36 ||

iṣṭvā bahuvidhairyajñairbhogāṃ ścāvāpya puṣkalān |

uttamaṃ cāyurāsādya svargataḥ pṛthivīpatiḥ || 37 ||

āyuruttamamāsādya bhogānapi ca rāghavaḥ |

sa na śocyaḥ pitā tāta svargata ssatkṛta ssatām || 38 ||

sa jīrṇaṃ mānuṣaṃ dehaṃ parityajya pitā hi naḥ |

daivīmṛddhimanuprāpto brahmalokavihāriṇīm || 39 ||

taṃ tu naivaṃvidhaḥ kaścitprājña śśocitumarhati |

tatvidho madvidhaścāpi śrutavānbuddhimattaraḥ || 40 ||

ete bahuvidhā śokā vilāparudite tathā |

varjanīyā hi dhīreṇa sarvāvasthāsu dhīmatā || 41 ||

sa svastho bhava mā śoceryātvā cāvasatāṃ purīm |

tathā pitrā niyukto'si vaśinā vadatāṃ vara || 42 ||

yatrāhamapi tenaiva niyuktaḥ puṇyakarmaṇā |

tatraivāhaṃ kariṣyāmi piturāryasya śāsanam || 43 ||

na mayā śāsanaṃ tasya tyaktuṃ nyāyya marindama |

sa tvayāpi sadā mānyaṃ sa vai bandhu sa naḥ pitā || 44 ||

tadvacaḥ piturevāhaṃ sammataṃ dharmacāriṇaḥ |

karmaṇā pālayiṣyāmi vanavāsena rāghava || 45 ||

dhārmikeṇānṛśaṃsena nareṇa guruvartinā |

bhavitavyaṃ naravyāghra paralokaṃ jigīṣatā || 46 ||

ātmānamanutiṣṭhatvaṃ svabhāvena nararṣabha |

niśāmyatu śubhaṃ vṛttaṃ piturdaśarathasya naḥ || 47 ||

ityevamuktvā vacanaṃ mahātmā piturnideśa pratipālanārtham |

yavīyasaṃ bhrātaramarthavacca prabhurmuhūrtādvirarāma rāmaḥ || 48 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe pañcādhikaśatatamassargaḥ ||