1.53 Balakanda - Tripanchasha Sargah

ॐ

1.53 बालकाण्ड - त्रिपञ्चाश सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे बालकाण्डम् ।

अथ त्रिपञ्चाशस्सर्गः ।

एवमुक्ता वसिष्ठेन शबला शत्रुसूदन ।

विदधे कामधुक्कामान्यस्य यस्य यथेप्सितम् ॥ 1 ॥

इक्षून्मधूं स्तथा लाजान्मैरेयांश्च वरासनान् ।

पानानि च महार्हाणि भक्ष्यांश्चोच्चावचां स्तथा ॥ 2 ॥

उष्णाढ्यस्योदनस्यात्र राशयः पर्वतोपमाः ।

मृष्टान्नानि च सूपाश्च दधिकुल्यास्तथैव च ॥ 3 ॥

नानास्वादुरसानां च षाडबानां तथैव च ।

भाजनानि सुपूर्णानि गौडानि च सहस्रशः ॥ 4 ॥

सर्वमासीत्सुसन्तुष्ठं हृष्टपुष्टजनायुतम् ।

विश्वामित्रबलं राम वसिष्ठेनाभितर्पितम् ॥ 5 ॥

विश्वामित्रोऽपि राजर्षिर्हृष्टः पुष्टस्तदाभवत् ।

सान्तःपुरवरो राजा सब्राह्मणपुरोहितः ॥ 6 ॥

सामात्यो मन्त्रिसहितस्सभृत्यः पूजितस्तदा ।

युक्तः परमहर्षेण वसिष्ठमिदमब्रवीत् ॥ 7 ॥

पूजितोऽहं त्वया ब्रह्मन् पूजार्हेण सुसत्कृतः ।

श्रूयतामभिधास्यामि वाक्यं वाक्यविशारद ॥ 8 ॥

गवां शतसहस्रेण दीयतां शबला मम ।

रत्नं हि भगवन्नेतद्रत्नहारी च प्रार्थिवः ॥ 9 ॥

तस्मान्मे शबलां देहि ममैषा धर्मतो द्विज ।

एवमुक्तस्तु भगवान्वसिष्ठो मुनिसत्तमः ।

विश्वामित्रेण धर्मात्मा प्रत्युवाच महीपतिम् ॥ 10 ॥

नाहं शतसहस्रेण नापि कोटिशतैर्गवाम् ।

राजन् दास्यामि शबलां राशिभी रजतस्य च ॥ 11 ॥

न परित्यागमर्हेयं मत्सकाशादरिन्दम ।

शाश्वती शबला मह्यं कीर्तिरात्मवतो यथा ॥ 12 ॥

अस्यां हव्यं च कव्यं च प्राणयात्रा तथैव च ।

आयत्तमग्निहोत्रं च बलिर्होमस्तथैव च ॥ 13 ॥

स्वाहाकारवषट्कारौ विद्याश्च विविधा स्तथा ।

आयत्तमत्र राजर्षे सर्वमेतन्न संशयः ॥ 14 ॥

सर्वस्वमेतत्सत्येन मम तुष्टिकरी सदा ।

कारणैर्बहुभी राजन्न दास्ये शबलां तव ॥ 15 ॥

वसिष्ठेनैवमुक्तस्तु विश्वामित्रोऽब्रवीत्ततः ।

संरब्धतरमत्यर्थं वाक्यं वाक्यविशारदः ॥ 16 ॥

हैरण्यकक्ष्याग्रैवेयान् सुवर्णाङ्कुशभूषितान् ।

ददामि कुञ्जरांस्तेषां सहस्राणि चतुर्दश ॥ 17 ॥

हैरण्यानां रथानां च श्वेताश्वानां चतुर्युजाम् ।

ददामि ते शतान्यष्टौ किङ्किणीकविभूषितान् ॥ 18 ॥

हयानां देशजातानां कुलजानां महौजसाम् ।

सहस्रमेकं दश च ददामि तव सुव्रत ॥ 19 ॥

नानावर्णविभक्तानां वयस्स्थानां तथैव च ।

ददाम्येकां गवां कोटिं शबला दीयतां मम ॥ 20 ॥

यावदिच्छसि रत्नं वा हिरण्यं वा द्विजोत्तम ।

तावद्ददामि तत्सर्वं शबला दीयतां मम ॥ 21 ॥

एवमुक्तस्तु भगवान् विश्वामित्रेण धीमता ।

न दास्यामीति शबलां प्राह राजन् कथञ्चन ॥ 22 ॥

एतदेव हि मे रत्नमेतदेव हि मे धनम् ।

एतदेव हि सर्वस्वमेतदेव हि जीवितम् ॥ 23 ॥

दर्शश्च पूर्णमासश्च यज्ञाश्चैवाप्तदक्षिणाः ।

एतदेव हि मे राजन् विविधाश्च क्रियास्तथा ॥ 24 ॥

अदोमूलाः क्रियास्सर्वा मम राजन्न संशयः ।

बहुना किं प्रलापेन न दास्ये कामदोहिनीम् ॥ 25 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये बालकाण्डे त्रिपञ्चाशस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe bālakāṇḍam |

atha tripañcāśassargaḥ |

evamuktā vasiṣṭhena śabalā śatrusūdana |

vidadhe kāmadhukkāmānyasya yasya yathepsitam || 1 ||

ikṣūnmadhūṃ stathā lājānmaireyāṃśca varāsanān |

pānāni ca mahārhāṇi bhakṣyāṃścoccāvacāṃ stathā || 2 ||

uṣṇāḍhyasyodanasyātra rāśayaḥ parvatopamāḥ |

mṛṣṭānnāni ca sūpāśca dadhikulyāstathaiva ca || 3 ||

nānāsvādurasānāṃ ca ṣāḍabānāṃ tathaiva ca |

bhājanāni supūrṇāni gauḍāni ca sahasraśaḥ || 4 ||

sarvamāsītsusantuṣṭhaṃ hṛṣṭapuṣṭajanāyutam |

viśvāmitrabalaṃ rāma vasiṣṭhenābhitarpitam || 5 ||

viśvāmitro'pi rājarṣirhṛṣṭaḥ puṣṭastadābhavat |

sāntaḥpuravaro rājā sabrāhmaṇapurohitaḥ || 6 ||

sāmātyo mantrisahitassabhṛtyaḥ pūjitastadā |

yuktaḥ paramaharṣeṇa vasiṣṭhamidamabravīt || 7 ||

pūjito'haṃ tvayā brahman pūjārheṇa susatkṛtaḥ |

śrūyatāmabhidhāsyāmi vākyaṃ vākyaviśārada || 8 ||

gavāṃ śatasahasreṇa dīyatāṃ śabalā mama |

ratnaṃ hi bhagavannetadratnahārī ca prārthivaḥ || 9 ||

tasmānme śabalāṃ dehi mamaiṣā dharmato dvija |

evamuktastu bhagavānvasiṣṭho munisattamaḥ |

viśvāmitreṇa dharmātmā pratyuvāca mahīpatim || 10 ||

nāhaṃ śatasahasreṇa nāpi koṭiśatairgavām |

rājan dāsyāmi śabalāṃ rāśibhī rajatasya ca || 11 ||

na parityāgamarheyaṃ matsakāśādarindama |

śāśvatī śabalā mahyaṃ kīrtirātmavato yathā || 12 ||

asyāṃ havyaṃ ca kavyaṃ ca prāṇayātrā tathaiva ca |

āyattamagnihotraṃ ca balirhomastathaiva ca || 13 ||

svāhākāravaṣaṭkārau vidyāśca vividhā stathā |

āyattamatra rājarṣe sarvametanna saṃśayaḥ || 14 ||

sarvasvametatsatyena mama tuṣṭikarī sadā |

kāraṇairbahubhī rājanna dāsye śabalāṃ tava || 15 ||

vasiṣṭhenaivamuktastu viśvāmitro'bravīttataḥ |

saṃrabdhataramatyarthaṃ vākyaṃ vākyaviśāradaḥ || 16 ||

hairaṇyakakṣyāgraiveyān suvarṇāṅkuśabhūṣitān |

dadāmi kuñjarāṃsteṣāṃ sahasrāṇi caturdaśa || 17 ||

hairaṇyānāṃ rathānāṃ ca śvetāśvānāṃ caturyujām |

dadāmi te śatānyaṣṭau kiṅkiṇīkavibhūṣitān || 18 ||

hayānāṃ deśajātānāṃ kulajānāṃ mahaujasām |

sahasramekaṃ daśa ca dadāmi tava suvrata || 19 ||

nānāvarṇavibhaktānāṃ vayassthānāṃ tathaiva ca |

dadāmyekāṃ gavāṃ koṭiṃ śabalā dīyatāṃ mama || 20 ||

yāvadicchasi ratnaṃ vā hiraṇyaṃ vā dvijottama |

tāvaddadāmi tatsarvaṃ śabalā dīyatāṃ mama || 21 ||

evamuktastu bhagavān viśvāmitreṇa dhīmatā |

na dāsyāmīti śabalāṃ prāha rājan kathañcana || 22 ||

etadeva hi me ratnametadeva hi me dhanam |

etadeva hi sarvasvametadeva hi jīvitam || 23 ||

darśaśca pūrṇamāsaśca yajñāścaivāptadakṣiṇāḥ |

etadeva hi me rājan vividhāśca kriyāstathā || 24 ||

adomūlāḥ kriyāssarvā mama rājanna saṃśayaḥ |

bahunā kiṃ pralāpena na dāsye kāmadohinīm || 25 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye bālakāṇḍe tripañcāśassargaḥ ||