1.45 Balakanda - Panchachatvarimsha Sargah

ॐ

1.45 बालकाण्ड - पञ्चचत्वारिंश सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे बालकाण्डम् ।

अथ पञ्चचत्वारिंशस्सर्गः ।

विश्वामित्रवचश्श्रुत्वा राघव स्सहलक्ष्मणः ।

विस्मयं परमं गत्वा विश्वामित्रमथाब्रवीत् ॥ 1 ॥

अत्यद्भुतमिदं ब्रह्मन् कथितं परमं त्वया ।

गङ्गावतरणं पुण्यं सागरस्यापि पूरणम् ॥ 2 ॥

तस्य सा शर्वरी सर्वा सह सौमित्रिणा तदा ।

जगाम चिन्तयानस्य विश्वामित्रकथां शुभाम् ॥ 3 ॥

ततः प्रभाते विमले विश्वामित्रं महामुनिम् ।

उवाच राघवो वाक्यं कृताह्निकमरिन्दमः ॥ 4 ॥

गता भगवती रात्रिश्श्रोतव्यं परमं श्रुतम् ।

क्षणभूतेव नौ रात्रि स्सम्वृत्तेयं महातपः ॥ 5 ॥

इमां चिन्तयतस्सर्वां निखिलेन कथां तव ।

तराम सरितां श्रेष्ठां पुण्यां त्रिपथगां नदीम् ॥ 6 ॥

नौरेषा हि सुखास्तीर्णा ऋषीणां पुण्यकर्मणाम् ।

भगवन्तमिह प्राप्तं ज्ञात्वा त्वरितमागता ॥ 7 ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राघवस्य महात्मनः ।

सन्तारं कारयामास सर्षिसङ्घ स्सराघवः ॥ 8 ॥

उत्तरं तीरमासाद्य सम्पूज्यर्षिगणं तदा ।

गङ्गाकूले निविष्टास्ते विशालां ददृशुः पुरीम् ॥ 9 ॥

ततो मुनिवरस्तूर्णं जगाम सह राघवः ।

विशालां नगरीं रम्यां दिव्यां स्वर्गोपमां तदा ॥ 10 ॥

अथ रामो महाप्राज्ञो विश्वामित्रं महामुनिम् ।

पप्रच्छ प्राञ्जलिर्भूत्वा विशालामुत्तमां पुरीम् ॥ 11 ॥

कतरो राजवंशोऽयं विशालायां महामुने ।

श्रोतुमिच्छामि भद्रं ते परं कौतूहलं हि मे ॥ 12 ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा रामस्य मुनिपुङ्गवः ।

आख्यातुं तत्समारेभे विशालस्य पुरातनम् ॥ 13 ॥

श्रूयतां राम शक्रस्य कथां कथयतश्शुभाम् ।

अस्मिन् देशे तु यद्वृत्तं तदपि शृणु राघव ॥ 14 ॥

पूर्वं कृतयुगे राम दितेः पुत्रा महाबलाः ।

अदितेश्च महाभाग वीर्यवन्तस्सुधार्मिकाः ॥ 15 ॥

ततस्तेषां नरश्रेष्ठ बुद्धिरासीन्महात्मनाम् ।

अमरा अजराश्चैव कथं स्याम निरामयाः ॥ 16 ॥

तेषां चिन्तयतां राम बुद्धिरासीन्महात्मनाम् ।

क्षीरोदमथनं कृत्वा रसं प्राप्स्याम तत्र वै ॥ 17 ॥

ततो निश्चित्य मथनं योक्त्रं कृत्वा च वासुकिम् ।

मन्थानं मन्दरं कृत्वा ममन्थुरमितौजसः ॥ 18 ॥

अथ वर्षसहस्रेण योक्त्रसर्पशिरांसि च ।

वमन्त्यति विषं तत्र ददंशुर्दशनैश्शिलाः ॥ 19 ॥

उत्पपाताग्निसङ्काशं हालाहलमहाविषम् ।

तेन दग्धं जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम् ॥ 20 ॥

अथ देवा महादेवं शङ्करं शरणार्थिनः ।

जग्मुः पशुपतिं रुद्रं त्राहि त्राहीति तुष्टुवुः ॥ 21 ॥

एवमुक्तस्ततो देवैर्देवदेवेश्वरः प्रभुः ।

प्रादुरासीत्ततोऽत्रैव शङ्खचक्रधरो हरिः ॥ 22 ॥

उवाचैनं स्मितं कृत्वा रुद्रं शूलभृतं हरिः ।

दैवतैर्मथ्यमाने तु यत्पूर्वं समुपस्थितम् ॥ 23 ॥

त्वदीयंहि सुरश्रेष्ठ सुराणामग्रजोऽसि यत् ।

अग्रपूजामिमां मत्वा गृहाणेदं विषं प्रभो ॥ 24 ॥

इत्युक्त्वा च सुरश्रेष्ठस्तत्रैवान्तरधीयत ।

देवतानां भयं दृष्टवाश्रुत्वा वाक्यं तु शार्ङ्गिणः ।

हालाहलविषं घोरं स जग्राहामृतोपमम् ॥ 25 ॥

देवान्विसृज्य देवेशो जगाम भगवान् हरः ।

ततो देवासुरास्सर्वे ममन्थू रघुनन्दन ॥ 26 ॥

प्रविवेशाथ पातालं मन्थानः पर्वतोऽनघ ।

ततो देवास्सगन्धर्वास्तुष्टुवुर्मधुसूदनम् ॥ 27 ॥

त्वं गतिः सर्वभूतानां विशेषेण दिवौकसाम् ।

पालयास्मान्महाबाहो गिरिमुद्धर्तुमर्हसि ॥ 28 ॥

इति श्रुत्वा हृषीकेशः कामठं रूपमास्थितः ।

पर्वतं पृष्ठतः कृत्वा शिश्ये तत्रोदधौ हरिः ॥ 29 ॥

पर्वताग्रे तु लोकात्मा हस्तेनाक्रम्य केशवः ।

देवानां मध्यतः स्थित्वा ममन्थ पुरुषोत्तमः ॥ 30 ॥

अथ वर्षसहस्रेण सदण्डस्सकमण्डलुः ।

पूर्वं धन्वन्तरिर्नाम अप्सराश्च सुवर्चसः ॥ 31 ॥

अप्सु निर्मथनादेव रसास्तस्माद्वरस्त्रियः ।

उत्पेतुर्मनुजश्रेष्ठ तस्मादप्सरसोऽभवन् ॥ 32 ॥

षष्टिः कोट्योऽभवंस्तासां अप्सराणां सुवर्चसाम् ।

असङ्ख्येयास्तु काकुत्स्थ यास्तासां परिचारिकाः ॥ 33 ॥

न तास्स्म परिगृह्णन्ति सर्वे ते देवदानवाः ।

अप्रतिग्रहणात्ताश्च सर्वास्साधारणास्स्मृताः ॥ 34 ॥

वरुणस्य ततः कन्या वारुणी रघुनन्दन ।

उत्पपात महाभागा मार्गमाणा परिग्रहम् ॥ 35 ॥

दितेः पुत्रा न तां राम जगृहुर्वरुणात्मजाम् ।

अदितेस्तु सुता वीर जगृहुस्तामनिन्दिताम् ॥ 36 ॥

असुरास्तेन दैतेयास्सुरास्तेनादितेस्सुताः ।

हृष्टाः प्रमुदिताश्चासन् वारुणीग्रहणात्सुराः ॥ 37 ॥

उच्चैश्श्रवा हयश्रेष्ठो मणिरत्नं च कौस्तुभम् ।

उदतिष्ठन्नरश्रेष्ठ तथैवामृतमुत्तमम् ॥ 38 ॥

अथ तस्य कृते राम महानासीत्कुलक्षयः ।

अदितेस्तु ततः पुत्रा दितेः पुत्रानसूदयन् ॥ 39 ॥

एकतोऽभ्यागमन् सर्वे ह्यसुरा राक्षसैस्सह ।

युद्धमासीन्महाघोरं वीर त्रैलोक्यमोहनम् ॥ 40 ॥

यदा क्षयं गतं सर्वं तदा विष्णुर्महाबलः ।

अमृतं सोऽहरत्त्तूर्णं मायामास्थाय मोहिनीम् ॥ 41 ॥

ये गताऽभिमुखं विष्णुमक्षयं पुरुषोत्तमम् ।

सम्पिष्टास्ते तदा युद्धे विष्णुना प्रभविष्णुना ॥ 42 ॥

अदितेरात्मजा वीरा दितेः पुत्रान्निजघ्निरे ।

तस्मिन् घोरे महायुद्धे दैतेयादित्ययोर्भृशम् ॥ 43 ॥

निहत्य दितिपुत्रांश्च राज्यं प्राप्य पुरन्दरः ।

शशास मुदितो लोकान् सर्षिसङ्घान् सचारणान् ॥ 44 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये बालकाण्डे पञ्चचत्वारिंशस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe bālakāṇḍam |

atha pañcacatvāriṃśassargaḥ |

viśvāmitravacaśśrutvā rāghava ssahalakṣmaṇaḥ |

vismayaṃ paramaṃ gatvā viśvāmitramathābravīt || 1 ||

atyadbhutamidaṃ brahman kathitaṃ paramaṃ tvayā |

gaṅgāvataraṇaṃ puṇyaṃ sāgarasyāpi pūraṇam || 2 ||

tasya sā śarvarī sarvā saha saumitriṇā tadā |

jagāma cintayānasya viśvāmitrakathāṃ śubhām || 3 ||

tataḥ prabhāte vimale viśvāmitraṃ mahāmunim |

uvāca rāghavo vākyaṃ kṛtāhnikamarindamaḥ || 4 ||

gatā bhagavatī rātriśśrotavyaṃ paramaṃ śrutam |

kṣaṇabhūteva nau rātri ssamvṛtteyaṃ mahātapaḥ || 5 ||

imāṃ cintayatassarvāṃ nikhilena kathāṃ tava |

tarāma saritāṃ śreṣṭhāṃ puṇyāṃ tripathagāṃ nadīm || 6 ||

naureṣā hi sukhāstīrṇā ṛṣīṇāṃ puṇyakarmaṇām |

bhagavantamiha prāptaṃ jñātvā tvaritamāgatā || 7 ||

tasya tadvacanaṃ śrutvā rāghavasya mahātmanaḥ |

santāraṃ kārayāmāsa sarṣisaṅgha ssarāghavaḥ || 8 ||

uttaraṃ tīramāsādya sampūjyarṣigaṇaṃ tadā |

gaṅgākūle niviṣṭāste viśālāṃ dadṛśuḥ purīm || 9 ||

tato munivarastūrṇaṃ jagāma saha rāghavaḥ |

viśālāṃ nagarīṃ ramyāṃ divyāṃ svargopamāṃ tadā || 10 ||

atha rāmo mahāprājño viśvāmitraṃ mahāmunim |

papraccha prāñjalirbhūtvā viśālāmuttamāṃ purīm || 11 ||

kataro rājavaṃśo'yaṃ viśālāyāṃ mahāmune |

śrotumicchāmi bhadraṃ te paraṃ kautūhalaṃ hi me || 12 ||

tasya tadvacanaṃ śrutvā rāmasya munipuṅgavaḥ |

ākhyātuṃ tatsamārebhe viśālasya purātanam || 13 ||

śrūyatāṃ rāma śakrasya kathāṃ kathayataśśubhām |

asmin deśe tu yadvṛttaṃ tadapi śṛṇu rāghava || 14 ||

pūrvaṃ kṛtayuge rāma diteḥ putrā mahābalāḥ |

aditeśca mahābhāga vīryavantassudhārmikāḥ || 15 ||

tatasteṣāṃ naraśreṣṭha buddhirāsīnmahātmanām |

amarā ajarāścaiva kathaṃ syāma nirāmayāḥ || 16 ||

teṣāṃ cintayatāṃ rāma buddhirāsīnmahātmanām |

kṣīrodamathanaṃ kṛtvā rasaṃ prāpsyāma tatra vai || 17 ||

tato niścitya mathanaṃ yoktraṃ kṛtvā ca vāsukim |

manthānaṃ mandaraṃ kṛtvā mamanthuramitaujasaḥ || 18 ||

atha varṣasahasreṇa yoktrasarpaśirāṃsi ca |

vamantyati viṣaṃ tatra dadaṃśurdaśanaiśśilāḥ || 19 ||

utpapātāgnisaṅkāśaṃ hālāhalamahāviṣam |

tena dagdhaṃ jagatsarvaṃ sadevāsuramānuṣam || 20 ||

atha devā mahādevaṃ śaṅkaraṃ śaraṇārthinaḥ |

jagmuḥ paśupatiṃ rudraṃ trāhi trāhīti tuṣṭuvuḥ || 21 ||

evamuktastato devairdevadeveśvaraḥ prabhuḥ |

prādurāsīttato'traiva śaṅkhacakradharo hariḥ || 22 ||

uvācainaṃ smitaṃ kṛtvā rudraṃ śūlabhṛtaṃ hariḥ |

daivatairmathyamāne tu yatpūrvaṃ samupasthitam || 23 ||

tvadīyaṃhi suraśreṣṭha surāṇāmagrajo'si yat |

agrapūjāmimāṃ matvā gṛhāṇedaṃ viṣaṃ prabho || 24 ||

ityuktvā ca suraśreṣṭhastatraivāntaradhīyata |

devatānāṃ bhayaṃ dṛṣṭavāśrutvā vākyaṃ tu śārṅgiṇaḥ |

hālāhalaviṣaṃ ghoraṃ sa jagrāhāmṛtopamam || 25 ||

devānvisṛjya deveśo jagāma bhagavān haraḥ |

tato devāsurāssarve mamanthū raghunandana || 26 ||

praviveśātha pātālaṃ manthānaḥ parvato'nagha |

tato devāssagandharvāstuṣṭuvurmadhusūdanam || 27 ||

tvaṃ gatiḥ sarvabhūtānāṃ viśeṣeṇa divaukasām |

pālayāsmānmahābāho girimuddhartumarhasi || 28 ||

iti śrutvā hṛṣīkeśaḥ kāmaṭhaṃ rūpamāsthitaḥ |

parvataṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā śiśye tatrodadhau hariḥ || 29 ||

parvatāgre tu lokātmā hastenākramya keśavaḥ |

devānāṃ madhyataḥ sthitvā mamantha puruṣottamaḥ || 30 ||

atha varṣasahasreṇa sadaṇḍassakamaṇḍaluḥ |

pūrvaṃ dhanvantarirnāma apsarāśca suvarcasaḥ || 31 ||

apsu nirmathanādeva rasāstasmādvarastriyaḥ |

utpeturmanujaśreṣṭha tasmādapsaraso'bhavan || 32 ||

ṣaṣṭiḥ koṭyo'bhavaṃstāsāṃ apsarāṇāṃ suvarcasām |

asaṅkhyeyāstu kākutstha yāstāsāṃ paricārikāḥ || 33 ||

na tāssma parigṛhṇanti sarve te devadānavāḥ |

apratigrahaṇāttāśca sarvāssādhāraṇāssmṛtāḥ || 34 ||

varuṇasya tataḥ kanyā vāruṇī raghunandana |

utpapāta mahābhāgā mārgamāṇā parigraham || 35 ||

diteḥ putrā na tāṃ rāma jagṛhurvaruṇātmajām |

aditestu sutā vīra jagṛhustāmaninditām || 36 ||

asurāstena daiteyāssurāstenāditessutāḥ |

hṛṣṭāḥ pramuditāścāsan vāruṇīgrahaṇātsurāḥ || 37 ||

uccaiśśravā hayaśreṣṭho maṇiratnaṃ ca kaustubham |

udatiṣṭhannaraśreṣṭha tathaivāmṛtamuttamam || 38 ||

atha tasya kṛte rāma mahānāsītkulakṣayaḥ |

aditestu tataḥ putrā diteḥ putrānasūdayan || 39 ||

ekato'bhyāgaman sarve hyasurā rākṣasaissaha |

yuddhamāsīnmahāghoraṃ vīra trailokyamohanam || 40 ||

yadā kṣayaṃ gataṃ sarvaṃ tadā viṣṇurmahābalaḥ |

amṛtaṃ so'haratttūrṇaṃ māyāmāsthāya mohinīm || 41 ||

ye gatā'bhimukhaṃ viṣṇumakṣayaṃ puruṣottamam |

sampiṣṭāste tadā yuddhe viṣṇunā prabhaviṣṇunā || 42 ||

aditerātmajā vīrā diteḥ putrānnijaghnire |

tasmin ghore mahāyuddhe daiteyādityayorbhṛśam || 43 ||

nihatya ditiputrāṃśca rājyaṃ prāpya purandaraḥ |

śaśāsa mudito lokān sarṣisaṅghān sacāraṇān || 44 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye bālakāṇḍe pañcacatvāriṃśassargaḥ ||