1.41 Balakanda - Ekachatvarimsha Sargah

ॐ

1.41 बालकाण्ड - एकचत्वारिंश सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे बालकाण्डम् ।

अथ एकचत्वारिंशस्सर्गः ।

पुत्रांश्चिरगतान् ज्ञात्वा सगरो रघुनन्दन ।

नप्तारमब्रवीद्राजा दीप्यमानं स्वतेजसा ॥ 1 ॥

शूरश्च कृतविद्यश्च पूर्वैस्तुल्योऽसि तेजसा ।

पितृणां गतिमन्विच्छ येन चाश्वोऽपवाहितः ॥ 2 ॥

अन्तर्भौमानि सत्त्वानि वीर्यवन्ति महान्ति च ।

तेषां त्वं प्रतिघातार्थं सास्त्रं गृह्णीष्व कार्मुकम् ॥ 3 ॥

अभिवाद्याभिवाद्यांस्त्वं हत्वा विघ्नकरानपि ।

सिद्धार्थस्सन्निवर्तस्व मम यज्ञस्य पारगः ॥ 4 ॥

एवमुक्तोंऽशुमान्सम्यक् सगरेण महात्मना ।

धनुरादाय खड्गं च जगाम लघुविक्रमः ॥ 5 ॥

स खातं पितृभिर्मार्गमन्तर्भौमं महात्मभिः ।

प्रापद्यत नरश्रेष्ठ तेन राज्ञाऽभिचोदितः ॥ 6 ॥

दैत्यदानवरक्षोभिः पिशाचपतगोरगैः ।

पूज्यमानं महातेजा दिशागजमपश्यत ॥ 7 ॥

स तं प्रदक्षिणं कृत्वा पृष्ट्वा चापि निरामयम् ।

पितृन् स परिपप्रच्छ वाजिहर्तारमेव च ॥ 8 ॥

दिशागजस्तु तच्छ्रुत्वा प्रत्याहांशुमतो वचः ।

आसमञ्ज कृतार्थस्त्वं सहाश्वश्शीघ्रमेष्यसि ॥ 9 ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सर्वानेव दिशागजान् ।

यथाक्रमं यथान्यायं प्रष्टुं समुपचक्रमे ॥ 10 ॥

तैश्च सर्वैर्दिशापालैर्वाक्यज्ञैर्वाक्यकोविदैः ।

पूजितस्सहयश्चैव गन्ताऽसीत्यभिचोदितः ॥ 11 ॥

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा जगाम लघुविक्रमः ।

भस्मराशीकृता यत्र पितरस्तस्य सागराः ॥ 12 ॥

स दुःखवशमापन्नस्त्वसमञ्जसुतस्तदा ।

चुक्रोश परमार्तस्तु वधात्तेषां सुदुःखितः ॥ 13 ॥

यज्ञीयं च हयं तत्र चरन्तमविदूरतः ।

ददर्श पुरुषव्याघ्रो दुःखशोकसमन्वितः ॥ 14 ॥

स तेषां राजपुत्राणां कर्तुकामो जलक्रियाम् ।

सलिलार्थी महातेजा न चापश्यज्जलाशयम् ॥ 15 ॥

विसार्य निपुणां दृष्टिं ततोऽपश्यत्खगाधिपम् ।

पितृणां मातुलं राम सुपर्णमनिलोपमम् ॥ 16 ॥

स चैवमब्रवीद्वाक्यं वैनतेयो महाबल ः ।

मा शुचः पुरुषव्याघ्र वधोऽयं लोकसम्मतः ॥ 17 ॥

कपिलेनाप्रमेयेन दग्धा हीमे महाबलाः ।

सलिलं नार्हसि प्राज्ञ दातुमेषां हि लौकिकम् ॥ 18 ॥

गङ्गा हिमवतो ज्येष्ठा दुहिता पुरुषर्षभ ।

तस्यां कुरु महाबाहो पितृणां तु जलक्रियाम् ॥ 19 ॥

भस्मराशीकृतानेतान् प्लावयेल्लोकपावनी ।

तया क्लिन्नमिदं भस्म गङ्गया लोककान्तया ॥ 20 ॥

षष्टिं पुत्रसहस्राणि स्वर्गलोकं च नेष्यति ।

गच्छ चाश्वं महाभाग तं गृह्य पुरुषर्षभ ॥ 21 ॥

यज्ञं पैतामहं वीर संवर्तयितुमर्हसि ।

सुपर्णवचनं श्रुत्वा सोंऽशुमानतिवीर्यवान् ॥ 22 ॥

त्वरितं हयमादाय पुनरायान्महायशाः ।

ततो राजानमासाद्य दीक्षितं रघुनन्दन ॥ 23 ॥

न्यवेदयद्यथावृत्तं सुपर्णवचनं तथा ।

तच्छ्रुत्वा घोरसङ्काशं वाक्यमंशुमतो नृपः ॥ 24 ॥

यज्ञं निवर्तयामास यथाकल्पं यथाविधि ।

स्वपुरं चागमच्छ्रीमानिष्टयज्ञोमहीपतिः ॥ 25 ॥

गङ्गायाश्चागमे राजा निश्चयं नाध्यगच्छत ।

अकृत्वा निश्चयं राजा कालेन महता महान् ।

त्रिंशद्वर्षसहस्राणि राज्यं कृत्वा दिवं गतः ॥ 26 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये बालकाण्डे एकचत्वारिंशस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe bālakāṇḍam |

atha ekacatvāriṃśassargaḥ |

putrāṃściragatān jñātvā sagaro raghunandana |

naptāramabravīdrājā dīpyamānaṃ svatejasā || 1 ||

śūraśca kṛtavidyaśca pūrvaistulyo'si tejasā |

pitṛṇāṃ gatimanviccha yena cāśvo'pavāhitaḥ || 2 ||

antarbhaumāni sattvāni vīryavanti mahānti ca |

teṣāṃ tvaṃ pratighātārthaṃ sāstraṃ gṛhṇīṣva kārmukam || 3 ||

abhivādyābhivādyāṃstvaṃ hatvā vighnakarānapi |

siddhārthassannivartasva mama yajñasya pāragaḥ || 4 ||

evamuktoṃ'śumānsamyak sagareṇa mahātmanā |

dhanurādāya khaḍgaṃ ca jagāma laghuvikramaḥ || 5 ||

sa khātaṃ pitṛbhirmārgamantarbhaumaṃ mahātmabhiḥ |

prāpadyata naraśreṣṭha tena rājñā'bhicoditaḥ || 6 ||

daityadānavarakṣobhiḥ piśācapatagoragaiḥ |

pūjyamānaṃ mahātejā diśāgajamapaśyata || 7 ||

sa taṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā pṛṣṭvā cāpi nirāmayam |

pitṛn sa paripapraccha vājihartārameva ca || 8 ||

diśāgajastu tacchrutvā pratyāhāṃśumato vacaḥ |

āsamañja kṛtārthastvaṃ sahāśvaśśīghrameṣyasi || 9 ||

tasya tadvacanaṃ śrutvā sarvāneva diśāgajān |

yathākramaṃ yathānyāyaṃ praṣṭuṃ samupacakrame || 10 ||

taiśca sarvairdiśāpālairvākyajñairvākyakovidaiḥ |

pūjitassahayaścaiva gantā'sītyabhicoditaḥ || 11 ||

teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā jagāma laghuvikramaḥ |

bhasmarāśīkṛtā yatra pitarastasya sāgarāḥ || 12 ||

sa duḥkhavaśamāpannastvasamañjasutastadā |

cukrośa paramārtastu vadhātteṣāṃ suduḥkhitaḥ || 13 ||

yajñīyaṃ ca hayaṃ tatra carantamavidūrataḥ |

dadarśa puruṣavyāghro duḥkhaśokasamanvitaḥ || 14 ||

sa teṣāṃ rājaputrāṇāṃ kartukāmo jalakriyām |

salilārthī mahātejā na cāpaśyajjalāśayam || 15 ||

visārya nipuṇāṃ dṛṣṭiṃ tato'paśyatkhagādhipam |

pitṛṇāṃ mātulaṃ rāma suparṇamanilopamam || 16 ||

sa caivamabravīdvākyaṃ vainateyo mahābala ḥ |

mā śucaḥ puruṣavyāghra vadho'yaṃ lokasammataḥ || 17 ||

kapilenāprameyena dagdhā hīme mahābalāḥ |

salilaṃ nārhasi prājña dātumeṣāṃ hi laukikam || 18 ||

gaṅgā himavato jyeṣṭhā duhitā puruṣarṣabha |

tasyāṃ kuru mahābāho pitṛṇāṃ tu jalakriyām || 19 ||

bhasmarāśīkṛtānetān plāvayellokapāvanī |

tayā klinnamidaṃ bhasma gaṅgayā lokakāntayā || 20 ||

ṣaṣṭiṃ putrasahasrāṇi svargalokaṃ ca neṣyati |

gaccha cāśvaṃ mahābhāga taṃ gṛhya puruṣarṣabha || 21 ||

yajñaṃ paitāmahaṃ vīra saṃvartayitumarhasi |

suparṇavacanaṃ śrutvā soṃ'śumānativīryavān || 22 ||

tvaritaṃ hayamādāya punarāyānmahāyaśāḥ |

tato rājānamāsādya dīkṣitaṃ raghunandana || 23 ||

nyavedayadyathāvṛttaṃ suparṇavacanaṃ tathā |

tacchrutvā ghorasaṅkāśaṃ vākyamaṃśumato nṛpaḥ || 24 ||

yajñaṃ nivartayāmāsa yathākalpaṃ yathāvidhi |

svapuraṃ cāgamacchrīmāniṣṭayajñomahīpatiḥ || 25 ||

gaṅgāyāścāgame rājā niścayaṃ nādhyagacchata |

akṛtvā niścayaṃ rājā kālena mahatā mahān |

triṃśadvarṣasahasrāṇi rājyaṃ kṛtvā divaṃ gataḥ || 26 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye bālakāṇḍe ekacatvāriṃśassargaḥ ||