Vidura Niti - Udyoga Parvam, Adhyayah 34

ॐ

विदुर नीति - उद्योग पर्वम्, अध्यायः 34

Vyasa Devanagari

॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि प्रजागरपर्वणि

विदुरनीतिवाक्ये चतुस्त्रिंशोऽध्यायः ॥

धृतराष्ट्र उवाच ।

जाग्रतो दह्यमानस्य यत्कार्यमनुपश्यसि ।

तद्ब्रूहि त्वं हि नस्तात धर्मार्थकुशलः शुचिः ॥ 1॥

त्वं मां यथावद्विदुर प्रशाधि

प्रज्ञा पूर्वं सर्वमजातशत्रोः ।

यन्मन्यसे पथ्यमदीनसत्त्व

श्रेयः करं ब्रूहि तद्वै कुरूणाम् ॥ 2॥

पापाशङ्गी पापमेव नौपश्यन्

पृच्छामि त्वां व्याकुलेनात्मनाहम् ।

कवे तन्मे ब्रूहि सर्वं यथावन्

मनीषितं सर्वमजातशत्रोः ॥ 3॥

विदुर उवाच ।

शुभं वा यदि वा पापं द्वेष्यं वा यदि वा प्रियम् ।

अपृष्टस्तस्य तद्ब्रूयाद्यस्य नेच्छेत्पराभवम् ॥ 4॥

तस्माद्वक्ष्यामि ते राजन्भवमिच्छन्कुरून्प्रति ।

वचः श्रेयः करं धर्म्यं ब्रुवतस्तन्निबोध मे ॥ 5॥

मिथ्योपेतानि कर्माणि सिध्येयुर्यानि भारत ।

अनुपाय प्रयुक्तानि मा स्म तेषु मनः कृथाः ॥ 6॥

तथैव योगविहितं न सिध्येत्कर्म यन्नृप ।

उपाययुक्तं मेधावी न तत्र ग्लपयेन्मनः ॥ 7॥

अनुबन्धानवेक्षेत सानुबन्धेषु कर्मसु ।

सम्प्रधार्य च कुर्वीत न वेगेन समाचरेत् ॥ 8॥

अनुबन्धं च सम्प्रेक्ष्य विपाकांश्चैव कर्मणाम् ।

उत्थानमात्मनश्चैव धीरः कुर्वीत वा न वा ॥ 9॥

यः प्रमाणं न जानाति स्थाने वृद्धौ तथा क्षये ।

कोशे जनपदे दण्डे न स राज्यावतिष्ठते ॥ 10॥

यस्त्वेतानि प्रमाणानि यथोक्तान्यनुपश्यति ।

युक्तो धर्मार्थयोर्ज्ञाने स राज्यमधिगच्छति ॥ 11॥

न राज्यं प्राप्तमित्येव वर्तितव्यमसाम्प्रतम् ।

श्रियं ह्यविनयो हन्ति जरा रूपमिवोत्तमम् ॥ 12॥

भक्ष्योत्तम प्रतिच्छन्नं मत्स्यो बडिशमायसम् ।

रूपाभिपाती ग्रसते नानुबन्धमवेक्षते ॥ 13॥

यच्छक्यं ग्रसितुं ग्रस्यं ग्रस्तं परिणमेच्च यत् ।

हितं च परिणामे यत्तदद्यं भूतिमिच्छता ॥ 14॥

वनस्पतेरपक्वानि फलानि प्रचिनोति यः ।

स नाप्नोति रसं तेभ्यो बीजं चास्य विनश्यति ॥ 15॥

यस्तु पक्वमुपादत्ते काले परिणतं फलम् ।

फलाद्रसं स लभते बीजाच्चैव फलं पुनः ॥ 16॥

यथा मधु समादत्ते रक्षन्पुष्पाणि षट्पदः ।

तद्वदर्थान्मनुष्येभ्य आदद्यादविहिंसया ॥ 17॥

पुष्पं पुष्पं विचिन्वीत मूलच्छेदं न कारयेत् ।

मालाकार इवारामे न यथाङ्गारकारकः ॥ 18॥

किं नु मे स्यादिदं कृत्वा किं नु मे स्यादकुर्वतः ।

इति कर्माणि सञ्चिन्त्य कुर्याद्वा पुरुषो न वा ॥ 19॥

अनारभ्या भवन्त्यर्थाः के चिन्नित्यं तथागताः ।

कृतः पुरुषकारोऽपि भवेद्येषु निरर्थकः ॥ 20॥

कांश्चिदर्थान्नरः प्राज्ञो लभु मूलान्महाफलान् ।

क्षिप्रमारभते कर्तुं न विघ्नयति तादृशान् ॥ 21॥

ऋजु पश्यति यः सर्वं चक्षुषानुपिबन्निव ।

आसीनमपि तूष्णीकमनुरज्यन्ति तं प्रजाः ॥ 22॥

चक्षुषा मनसा वाचा कर्मणा च चतुर्विधम् ।

प्रसादयति लोकं यस्तं लोकोऽनुप्रसीदति ॥ 23॥

यस्मात्त्रस्यन्ति भूतानि मृगव्याधान्मृगा इव ।

सागरान्तामपि महीं लब्ध्वा स परिहीयते ॥ 24॥

पितृपैतामहं राज्यं प्राप्तवान्स्वेन तेजसा ।

वायुरभ्रमिवासाद्य भ्रंशयत्यनये स्थितः ॥ 25॥

धर्ममाचरतो राज्ञः सद्भिश्चरितमादितः ।

वसुधा वसुसम्पूर्णा वर्धते भूतिवर्धनी ॥ 26॥

अथ सन्त्यजतो धर्ममधर्मं चानुतिष्ठतः ।

प्रतिसंवेष्टते भूमिरग्नौ चर्माहितं यथा ॥ 27॥

य एव यत्नः क्रियते प्रर राष्ट्रावमर्दने ।

स एव यत्नः कर्तव्यः स्वराष्ट्र परिपालने ॥ 28॥

धर्मेण राज्यं विन्देत धर्मेण परिपालयेत् ।

धर्ममूलां श्रियं प्राप्य न जहाति न हीयते ॥ 29॥

अप्युन्मत्तात्प्रलपतो बालाच्च परिसर्पतः ।

सर्वतः सारमादद्यादश्मभ्य इव काञ्चनम् ॥ 30॥

सुव्याहृतानि सुधियां सुकृतानि ततस्ततः ।

सञ्चिन्वन्धीर आसीत शिला हारी शिलं यथा ॥ 31॥

गन्धेन गावः पश्यन्ति वेदैः पश्यन्ति ब्राह्मणाः ।

चारैः पश्यन्ति राजानश्चक्षुर्भ्यामितरे जनाः ॥ 32॥

भूयांसं लभते क्लेशं या गौर्भवति दुर्दुहा ।

अथ या सुदुहा राजन्नैव तां विनयन्त्यपि ॥ 33॥

यदतप्तं प्रणमति न तत्सन्तापयन्त्यपि ।

यच्च स्वयं नतं दारु न तत्सन्नामयन्त्यपि ॥ 34॥

एतयोपमया धीरः सन्नमेत बलीयसे ।

इन्द्राय स प्रणमते नमते यो बलीयसे ॥ 35॥

पर्जन्यनाथाः पशवो राजानो मित्र बान्धवाः ।

पतयो बान्धवाः स्त्रीणां ब्राह्मणा वेद बान्धवाः ॥ 36॥

सत्येन रक्ष्यते धर्मो विद्या योगेन रक्ष्यते ।

मृजया रक्ष्यते रूपं कुलं वृत्तेन रक्ष्यते ॥ 37॥

मानेन रक्ष्यते धान्यमश्वान्रक्ष्यत्यनुक्रमः ।

अभीक्ष्णदर्शनाद्गावः स्त्रियो रक्ष्याः कुचेलतः ॥ 38॥

न कुलं वृत्ति हीनस्य प्रमाणमिति मे मतिः ।

अन्त्येष्वपि हि जातानां वृत्तमेव विशिष्यते ॥ 39॥

य ईर्ष्युः परवित्तेषु रूपे वीर्ये कुलान्वये ।

सुखे सौभाग्यसत्कारे तस्य व्याधिरनन्तकः ॥ 40॥

अकार्य करणाद्भीतः कार्याणां च विवर्जनात् ।

अकाले मन्त्रभेदाच्च येन माद्येन्न तत्पिबेत् ॥ 41॥

विद्यामदो धनमदस्तृतीयोऽभिजनो मदः ।

एते मदावलिप्तानामेत एव सतां दमाः ॥ 42॥

असन्तोऽभ्यर्थिताः सद्भिः किं चित्कार्यं कदा चन ।

मन्यन्ते सन्तमात्मानमसन्तमपि विश्रुतम् ॥ 43॥

गतिरात्मवतां सन्तः सन्त एव सतां गतिः ।

असतां च गतिः सन्तो न त्वसन्तः सतां गतिः ॥ 44॥

जिता सभा वस्त्रवता समाशा गोमता जिता ।

अध्वा जितो यानवता सर्वं शीलवता जितम् ॥ 45॥

शीलं प्रधानं पुरुषे तद्यस्येह प्रणश्यति ।

न तस्य जीवितेनार्थो न धनेन न बन्धुभिः ॥ 46॥

आढ्यानां मांसपरमं मध्यानां गोरसोत्तरम् ।

लवणोत्तरं दरिद्राणां भोजनं भरतर्षभ ॥ 47॥

सम्पन्नतरमेवान्नं दरिद्रा भुञ्जते सदा ।

क्षुत्स्वादुतां जनयति सा चाढ्येषु सुदुर्लभा ॥ 48॥

प्रायेण श्रीमतां लोके भोक्तुं शक्तिर्न विद्यते ।

दरिद्राणां तु राजेन्द्र अपि काष्ठं हि जीर्यते ॥ 49॥

अवृत्तिर्भयमन्त्यानां मध्यानां मरणाद्भयम् ।

उत्तमानां तु मर्त्यानामवमानात्परं भयम् ॥ 50॥

ऐश्वर्यमदपापिष्ठा मदाः पानमदादयः ।

ऐश्वर्यमदमत्तो हि नापतित्वा विबुध्यते ॥ 51॥

इन्द्रियौरिन्द्रियार्थेषु वर्तमानैरनिग्रहैः ।

तैरयं ताप्यते लोको नक्षत्राणि ग्रहैरिव ॥ 52॥

यो जितः पञ्चवर्गेण सहजेनात्म कर्शिना ।

आपदस्तस्य वर्धन्ते शुक्लपक्ष इवोडुराड् ॥ 53॥

अविजित्य य आत्मानममात्यान्विजिगीषते ।

अमित्रान्वाजितामात्यः सोऽवशः परिहीयते ॥ 54॥

आत्मानमेव प्रथमं देशरूपेण यो जयेत् ।

ततोऽमात्यानमित्रांश्च न मोघं विजिगीषते ॥ 55॥

वश्येन्द्रियं जितामात्यं धृतदण्डं विकारिषु ।

परीक्ष्य कारिणं धीरमत्यन्तं श्रीर्निषेवते ॥ 56॥

रथः शरीरं पुरुषस्य राजन्

नात्मा नियन्तेन्द्रियाण्यस्य चाश्वाः ।

तैरप्रमत्तः कुशलः सदश्वैर्

दान्तैः सुखं याति रथीव धीरः ॥ 57॥

एतान्यनिगृहीतानि व्यापादयितुमप्यलम् ।

अविधेया इवादान्ता हयाः पथि कुसारथिम् ॥ 58॥

अनर्थमर्थतः पश्यन्नर्तं चैवाप्यनर्थतः ।

इन्द्रियैः प्रसृतो बालः सुदुःखं मन्यते सुखम् ॥ 59॥

धर्मार्थौ यः परित्यज्य स्यादिन्द्रियवशानुगः ।

श्रीप्राणधनदारेभ्य क्षिप्रं स परिहीयते ॥ 60॥

अर्थानामीश्वरो यः स्यादिन्द्रियाणामनीश्वरः ।

इन्द्रियाणामनैश्वर्यादैश्वर्याद्भ्रश्यते हि सः ॥ 61॥

आत्मनात्मानमन्विच्छेन्मनो बुद्धीन्द्रियैर्यतैः ।

आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः ॥ 62॥

क्षुद्राक्षेणेव जालेन झषावपिहितावुभौ ।

कामश्च राजन्क्रोधश्च तौ प्राज्ञानं विलुम्पतः ॥ 63॥

समवेक्ष्येह धर्मार्थौ सम्भारान्योऽधिगच्छति ।

स वै सम्भृत सम्भारः सततं सुखमेधते ॥ 64॥

यः पञ्चाभ्यन्तराञ्शत्रूनविजित्य मतिक्षयान् ।

जिगीषति रिपूनन्यान्रिपवोऽभिभवन्ति तम् ॥ 65॥

दृश्यन्ते हि दुरात्मानो वध्यमानाः स्वकर्म भिः ।

इन्द्रियाणामनीशत्वाद्राजानो राज्यविभ्रमैः ॥ 66॥

असन्त्यागात्पापकृतामपापांस्

तुल्यो दण्डः स्पृशते मिश्रभावात् ।

शुष्केणार्द्रं दह्यते मिश्रभावात्

तस्मात्पापैः सह सन्धिं न कुर्यात् ॥ 67॥

निजानुत्पततः शत्रून्पञ्च पञ्च प्रयोजनान् ।

यो मोहान्न निघृह्णाति तमापद्ग्रसते नरम् ॥ 68॥

अनसूयार्जवं शौचं सन्तोषः प्रियवादिता ।

दमः सत्यमनायासो न भवन्ति दुरात्मनाम् ॥ 69॥

आत्मज्ञानमनायासस्तितिक्षा धर्मनित्यता ।

वाक्चैव गुप्ता दानं च नैतान्यन्त्येषु भारत ॥ 70॥

आक्रोश परिवादाभ्यां विहिंसन्त्यबुधा बुधान् ।

वक्ता पापमुपादत्ते क्षममाणो विमुच्यते ॥ 71॥

हिंसा बलमसाधूनां राज्ञां दण्डविधिर्बलम् ।

शुश्रूषा तु बलं स्त्रीणां क्षमागुणवतां बलम् ॥ 72॥

वाक्संयमो हि नृपते सुदुष्करतमो मतः ।

अर्थवच्च विचित्रं च न शक्यं बहुभाषितुम् ॥ 73॥

अभ्यावहति कल्याणं विविधा वाक्सुभाषिता ।

सैव दुर्भाषिता राजन्ननर्थायोपपद्यते ॥ 74॥

संरोहति शरैर्विद्धं वनं परशुना हतम् ।

वाचा दुरुक्तं बीभत्सं न संरोहति वाक्क्षतम् ॥ 75॥

कर्णिनालीकनाराचा निर्हरन्ति शरीरतः ।

वाक्षल्यस्तु न निर्हर्तुं शक्यो हृदि शयो हि सः ॥ 76॥

वाक्सायका वदनान्निष्पतन्ति

यैराहतः शोचति रत्र्यहानि ।

परस्य नामर्मसु ते पतन्ति

तान्पण्डितो नावसृजेत्परेषु ॥ 77॥

यस्मै देवाः प्रयच्छन्ति पुरुषाय पराभवम् ।

बुद्धिं तस्यापकर्षन्ति सोऽपाचीनानि पश्यति ॥ 78॥

बुद्धौ कलुष भूतायां विनाशे प्रत्युपस्थिते ।

अनयो नयसङ्काशो हृदयान्नापसर्पति ॥ 79॥

सेयं बुद्धिः परीता ते पुत्राणां तव भारत ।

पाण्डवानां विरोधेन न चैनां अवबुध्यसे ॥ 80॥

राजा लक्षणसम्पन्नस्त्रैलोक्यस्यापि यो भवेत् ।

शिष्यस्ते शासिता सोऽस्तु धृतराष्ट्र युधिष्ठिरः ॥ 81॥

अतीव सर्वान्पुत्रांस्ते भागधेय पुरस्कृतः ।

तेजसा प्रज्ञया चैव युक्तो धर्मार्थतत्त्ववित् ॥ 82॥

आनृशंस्यादनुक्रोशाद्योऽसौ धर्मभृतां वरः ।

गौरवात्तव राजेन्द्र बहून्क्लेशांस्तितिक्षति ॥ 83॥

॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि प्रजागरपर्वणि

विदुरनीतिवाक्ये चतुस्त्रिंशोऽध्यायः ॥ 34॥

Roman (IAST) Transliteration

|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi

viduranītivākye catustriṃśo'dhyāyaḥ ||

dhṛtarāṣṭra uvāca |

jāgrato dahyamānasya yatkāryamanupaśyasi |

tadbrūhi tvaṃ hi nastāta dharmārthakuśalaḥ śuciḥ || 1||

tvaṃ māṃ yathāvadvidura praśādhi

prajñā pūrvaṃ sarvamajātaśatroḥ |

yanmanyase pathyamadīnasattva

śreyaḥ karaṃ brūhi tadvai kurūṇām || 2||

pāpāśaṅgī pāpameva naupaśyan

pṛcchāmi tvāṃ vyākulenātmanāham |

kave tanme brūhi sarvaṃ yathāvan

manīṣitaṃ sarvamajātaśatroḥ || 3||

vidura uvāca |

śubhaṃ vā yadi vā pāpaṃ dveṣyaṃ vā yadi vā priyam |

apṛṣṭastasya tadbrūyādyasya necchetparābhavam || 4||

tasmādvakṣyāmi te rājanbhavamicchankurūnprati |

vacaḥ śreyaḥ karaṃ dharmyaṃ bruvatastannibodha me || 5||

mithyopetāni karmāṇi sidhyeyuryāni bhārata |

anupāya prayuktāni mā sma teṣu manaḥ kṛthāḥ || 6||

tathaiva yogavihitaṃ na sidhyetkarma yannṛpa |

upāyayuktaṃ medhāvī na tatra glapayenmanaḥ || 7||

anubandhānavekṣeta sānubandheṣu karmasu |

sampradhārya ca kurvīta na vegena samācaret || 8||

anubandhaṃ ca samprekṣya vipākāṃścaiva karmaṇām |

utthānamātmanaścaiva dhīraḥ kurvīta vā na vā || 9||

yaḥ pramāṇaṃ na jānāti sthāne vṛddhau tathā kṣaye |

kośe janapade daṇḍe na sa rājyāvatiṣṭhate || 10||

yastvetāni pramāṇāni yathoktānyanupaśyati |

yukto dharmārthayorjñāne sa rājyamadhigacchati || 11||

na rājyaṃ prāptamityeva vartitavyamasāmpratam |

śriyaṃ hyavinayo hanti jarā rūpamivottamam || 12||

bhakṣyottama praticchannaṃ matsyo baḍiśamāyasam |

rūpābhipātī grasate nānubandhamavekṣate || 13||

yacchakyaṃ grasituṃ grasyaṃ grastaṃ pariṇamecca yat |

hitaṃ ca pariṇāme yattadadyaṃ bhūtimicchatā || 14||

vanaspaterapakvāni phalāni pracinoti yaḥ |

sa nāpnoti rasaṃ tebhyo bījaṃ cāsya vinaśyati || 15||

yastu pakvamupādatte kāle pariṇataṃ phalam |

phalādrasaṃ sa labhate bījāccaiva phalaṃ punaḥ || 16||

yathā madhu samādatte rakṣanpuṣpāṇi ṣaṭpadaḥ |

tadvadarthānmanuṣyebhya ādadyādavihiṃsayā || 17||

puṣpaṃ puṣpaṃ vicinvīta mūlacchedaṃ na kārayet |

mālākāra ivārāme na yathāṅgārakārakaḥ || 18||

kiṃ nu me syādidaṃ kṛtvā kiṃ nu me syādakurvataḥ |

iti karmāṇi sañcintya kuryādvā puruṣo na vā || 19||

anārabhyā bhavantyarthāḥ ke cinnityaṃ tathāgatāḥ |

kṛtaḥ puruṣakāro'pi bhavedyeṣu nirarthakaḥ || 20||

kāṃścidarthānnaraḥ prājño labhu mūlānmahāphalān |

kṣipramārabhate kartuṃ na vighnayati tādṛśān || 21||

ṛju paśyati yaḥ sarvaṃ cakṣuṣānupibanniva |

āsīnamapi tūṣṇīkamanurajyanti taṃ prajāḥ || 22||

cakṣuṣā manasā vācā karmaṇā ca caturvidham |

prasādayati lokaṃ yastaṃ loko'nuprasīdati || 23||

yasmāttrasyanti bhūtāni mṛgavyādhānmṛgā iva |

sāgarāntāmapi mahīṃ labdhvā sa parihīyate || 24||

pitṛpaitāmahaṃ rājyaṃ prāptavānsvena tejasā |

vāyurabhramivāsādya bhraṃśayatyanaye sthitaḥ || 25||

dharmamācarato rājñaḥ sadbhiścaritamāditaḥ |

vasudhā vasusampūrṇā vardhate bhūtivardhanī || 26||

atha santyajato dharmamadharmaṃ cānutiṣṭhataḥ |

pratisaṃveṣṭate bhūmiragnau carmāhitaṃ yathā || 27||

ya eva yatnaḥ kriyate prara rāṣṭrāvamardane |

sa eva yatnaḥ kartavyaḥ svarāṣṭra paripālane || 28||

dharmeṇa rājyaṃ vindeta dharmeṇa paripālayet |

dharmamūlāṃ śriyaṃ prāpya na jahāti na hīyate || 29||

apyunmattātpralapato bālācca parisarpataḥ |

sarvataḥ sāramādadyādaśmabhya iva kāñcanam || 30||

suvyāhṛtāni sudhiyāṃ sukṛtāni tatastataḥ |

sañcinvandhīra āsīta śilā hārī śilaṃ yathā || 31||

gandhena gāvaḥ paśyanti vedaiḥ paśyanti brāhmaṇāḥ |

cāraiḥ paśyanti rājānaścakṣurbhyāmitare janāḥ || 32||

bhūyāṃsaṃ labhate kleśaṃ yā gaurbhavati durduhā |

atha yā suduhā rājannaiva tāṃ vinayantyapi || 33||

yadataptaṃ praṇamati na tatsantāpayantyapi |

yacca svayaṃ nataṃ dāru na tatsannāmayantyapi || 34||

etayopamayā dhīraḥ sannameta balīyase |

indrāya sa praṇamate namate yo balīyase || 35||

parjanyanāthāḥ paśavo rājāno mitra bāndhavāḥ |

patayo bāndhavāḥ strīṇāṃ brāhmaṇā veda bāndhavāḥ || 36||

satyena rakṣyate dharmo vidyā yogena rakṣyate |

mṛjayā rakṣyate rūpaṃ kulaṃ vṛttena rakṣyate || 37||

mānena rakṣyate dhānyamaśvānrakṣyatyanukramaḥ |

abhīkṣṇadarśanādgāvaḥ striyo rakṣyāḥ kucelataḥ || 38||

na kulaṃ vṛtti hīnasya pramāṇamiti me matiḥ |

antyeṣvapi hi jātānāṃ vṛttameva viśiṣyate || 39||

ya īrṣyuḥ paravitteṣu rūpe vīrye kulānvaye |

sukhe saubhāgyasatkāre tasya vyādhiranantakaḥ || 40||

akārya karaṇādbhītaḥ kāryāṇāṃ ca vivarjanāt |

akāle mantrabhedācca yena mādyenna tatpibet || 41||

vidyāmado dhanamadastṛtīyo'bhijano madaḥ |

ete madāvaliptānāmeta eva satāṃ damāḥ || 42||

asanto'bhyarthitāḥ sadbhiḥ kiṃ citkāryaṃ kadā cana |

manyante santamātmānamasantamapi viśrutam || 43||

gatirātmavatāṃ santaḥ santa eva satāṃ gatiḥ |

asatāṃ ca gatiḥ santo na tvasantaḥ satāṃ gatiḥ || 44||

jitā sabhā vastravatā samāśā gomatā jitā |

adhvā jito yānavatā sarvaṃ śīlavatā jitam || 45||

śīlaṃ pradhānaṃ puruṣe tadyasyeha praṇaśyati |

na tasya jīvitenārtho na dhanena na bandhubhiḥ || 46||

āḍhyānāṃ māṃsaparamaṃ madhyānāṃ gorasottaram |

lavaṇottaraṃ daridrāṇāṃ bhojanaṃ bharatarṣabha || 47||

sampannataramevānnaṃ daridrā bhuñjate sadā |

kṣutsvādutāṃ janayati sā cāḍhyeṣu sudurlabhā || 48||

prāyeṇa śrīmatāṃ loke bhoktuṃ śaktirna vidyate |

daridrāṇāṃ tu rājendra api kāṣṭhaṃ hi jīryate || 49||

avṛttirbhayamantyānāṃ madhyānāṃ maraṇādbhayam |

uttamānāṃ tu martyānāmavamānātparaṃ bhayam || 50||

aiśvaryamadapāpiṣṭhā madāḥ pānamadādayaḥ |

aiśvaryamadamatto hi nāpatitvā vibudhyate || 51||

indriyaurindriyārtheṣu vartamānairanigrahaiḥ |

tairayaṃ tāpyate loko nakṣatrāṇi grahairiva || 52||

yo jitaḥ pañcavargeṇa sahajenātma karśinā |

āpadastasya vardhante śuklapakṣa ivoḍurāḍ || 53||

avijitya ya ātmānamamātyānvijigīṣate |

amitrānvājitāmātyaḥ so'vaśaḥ parihīyate || 54||

ātmānameva prathamaṃ deśarūpeṇa yo jayet |

tato'mātyānamitrāṃśca na moghaṃ vijigīṣate || 55||

vaśyendriyaṃ jitāmātyaṃ dhṛtadaṇḍaṃ vikāriṣu |

parīkṣya kāriṇaṃ dhīramatyantaṃ śrīrniṣevate || 56||

rathaḥ śarīraṃ puruṣasya rājan

nātmā niyantendriyāṇyasya cāśvāḥ |

tairapramattaḥ kuśalaḥ sadaśvair

dāntaiḥ sukhaṃ yāti rathīva dhīraḥ || 57||

etānyanigṛhītāni vyāpādayitumapyalam |

avidheyā ivādāntā hayāḥ pathi kusārathim || 58||

anarthamarthataḥ paśyannartaṃ caivāpyanarthataḥ |

indriyaiḥ prasṛto bālaḥ suduḥkhaṃ manyate sukham || 59||

dharmārthau yaḥ parityajya syādindriyavaśānugaḥ |

śrīprāṇadhanadārebhya kṣipraṃ sa parihīyate || 60||

arthānāmīśvaro yaḥ syādindriyāṇāmanīśvaraḥ |

indriyāṇāmanaiśvaryādaiśvaryādbhraśyate hi saḥ || 61||

ātmanātmānamanvicchenmano buddhīndriyairyataiḥ |

ātmaiva hyātmano bandhurātmaiva ripurātmanaḥ || 62||

kṣudrākṣeṇeva jālena jhaṣāvapihitāvubhau |

kāmaśca rājankrodhaśca tau prājñānaṃ vilumpataḥ || 63||

samavekṣyeha dharmārthau sambhārānyo'dhigacchati |

sa vai sambhṛta sambhāraḥ satataṃ sukhamedhate || 64||

yaḥ pañcābhyantarāñśatrūnavijitya matikṣayān |

jigīṣati ripūnanyānripavo'bhibhavanti tam || 65||

dṛśyante hi durātmāno vadhyamānāḥ svakarma bhiḥ |

indriyāṇāmanīśatvādrājāno rājyavibhramaiḥ || 66||

asantyāgātpāpakṛtāmapāpāṃs

tulyo daṇḍaḥ spṛśate miśrabhāvāt |

śuṣkeṇārdraṃ dahyate miśrabhāvāt

tasmātpāpaiḥ saha sandhiṃ na kuryāt || 67||

nijānutpatataḥ śatrūnpañca pañca prayojanān |

yo mohānna nighṛhṇāti tamāpadgrasate naram || 68||

anasūyārjavaṃ śaucaṃ santoṣaḥ priyavāditā |

damaḥ satyamanāyāso na bhavanti durātmanām || 69||

ātmajñānamanāyāsastitikṣā dharmanityatā |

vākcaiva guptā dānaṃ ca naitānyantyeṣu bhārata || 70||

ākrośa parivādābhyāṃ vihiṃsantyabudhā budhān |

vaktā pāpamupādatte kṣamamāṇo vimucyate || 71||

hiṃsā balamasādhūnāṃ rājñāṃ daṇḍavidhirbalam |

śuśrūṣā tu balaṃ strīṇāṃ kṣamāguṇavatāṃ balam || 72||

vāksaṃyamo hi nṛpate suduṣkaratamo mataḥ |

arthavacca vicitraṃ ca na śakyaṃ bahubhāṣitum || 73||

abhyāvahati kalyāṇaṃ vividhā vāksubhāṣitā |

saiva durbhāṣitā rājannanarthāyopapadyate || 74||

saṃrohati śarairviddhaṃ vanaṃ paraśunā hatam |

vācā duruktaṃ bībhatsaṃ na saṃrohati vākkṣatam || 75||

karṇinālīkanārācā nirharanti śarīrataḥ |

vākṣalyastu na nirhartuṃ śakyo hṛdi śayo hi saḥ || 76||

vāksāyakā vadanānniṣpatanti

yairāhataḥ śocati ratryahāni |

parasya nāmarmasu te patanti

tānpaṇḍito nāvasṛjetpareṣu || 77||

yasmai devāḥ prayacchanti puruṣāya parābhavam |

buddhiṃ tasyāpakarṣanti so'pācīnāni paśyati || 78||

buddhau kaluṣa bhūtāyāṃ vināśe pratyupasthite |

anayo nayasaṅkāśo hṛdayānnāpasarpati || 79||

seyaṃ buddhiḥ parītā te putrāṇāṃ tava bhārata |

pāṇḍavānāṃ virodhena na caināṃ avabudhyase || 80||

rājā lakṣaṇasampannastrailokyasyāpi yo bhavet |

śiṣyaste śāsitā so'stu dhṛtarāṣṭra yudhiṣṭhiraḥ || 81||

atīva sarvānputrāṃste bhāgadheya puraskṛtaḥ |

tejasā prajñayā caiva yukto dharmārthatattvavit || 82||

ānṛśaṃsyādanukrośādyo'sau dharmabhṛtāṃ varaḥ |

gauravāttava rājendra bahūnkleśāṃstitikṣati || 83||

|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi

viduranītivākye catustriṃśo'dhyāyaḥ || 34||