Shrimadbhagavadgita Mulam - Chaturdasho'dhyayah

ॐ

श्रीमद्भगवद्गीता मूलम् - चतुर्दशोऽध्यायः

Gita Vyasa Devanagari

ॐ श्री परमात्मने नमः

अथ चतुर्दशोऽध्यायः ।

गुणत्रयविभागयोगः

श्रीभगवानुवाच

परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् ।

यज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्धिमितो गताः ॥ 1 ॥

इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः ।

सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च ॥ 2 ॥

मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन्गर्भं दधाम्यहम् ।

सम्भवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत ॥ 3 ॥

सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः सम्भवन्ति याः ।

तासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रदः पिता ॥ 4 ॥

सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः ।

निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम् ॥ 5 ॥

तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम् ।

सुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ ॥ 6 ॥

रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम् ।

तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम् ॥ 7 ॥

तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम् ।

प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत ॥ 8 ॥

सत्त्वं सुखे सञ्जयति रजः कर्मणि भारत ।

ज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे सञ्जयत्युत ॥ 9 ॥

रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत ।

रजः सत्त्वं तमश्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा ॥ 10 ॥

सर्वद्वारेषु देहेऽस्मिन्प्रकाश उपजायते ।

ज्ञानं यदा तदा विद्याद्विवृद्धं सत्त्वमित्युत ॥ 11 ॥

लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा ।

रजस्येतानि जायन्ते विवृद्धे भरतर्षभ ॥ 12 ॥

अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च ।

तमस्येतानि जायन्ते विवृद्धे कुरुनन्दन ॥ 13 ॥

यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत् ।

तदोत्तमविदां लोकानमलान्प्रतिपद्यते ॥ 14 ॥

रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु जायते ।

तथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिषु जायते ॥ 15 ॥

कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्मलं फलम् ।

रजसस्तु फलं दुःखमज्ञानं तमसः फलम् ॥ 16 ॥

सत्त्वात्सञ्जायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च ।

प्रमादमोहौ तमसो भवतोऽज्ञानमेव च ॥ 17 ॥

ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः ।

जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः ॥ 18 ॥

नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टानुपश्यति ।

गुणेभ्यश्च परं वेत्ति मद्भावं सोऽधिगच्छति ॥ 19 ॥

गुणानेतानतीत्य त्रीन्देही देहसमुद्भवान् ।

जन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुक्तोऽमृतमश्नुते ॥ 20 ॥

अर्जुन उवाच

कैर्लिङ्गैस्त्रीन्गुणानेतानतीतो भवति प्रभो ।

किमाचारः कथं चैतांस्त्रीन्गुणानतिवर्तते ॥ 21 ॥

श्रीभगवानुवाच

प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव ।

त द्वेष्टि सम्प्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति ॥ 22 ॥

उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते ।

गुणा वर्तन्त इत्येव योऽवतिष्ठति नेङ्गते ॥ 23 ॥

समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः ।

तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः ॥ 24 ॥

मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः ।

सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते ॥ 25 ॥

मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते ।

स गुणान्समतीत्यैतान्ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ 26 ॥

ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहममृतस्याव्ययस्य च ।

शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च ॥ 27 ॥

ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे

श्रीकृष्णार्जुनसंवादे गुणत्रयविभागयोगो नाम चतुर्दशोऽध्यायः ॥14 ।

Roman (IAST) Transliteration

oṃ śrī paramātmane namaḥ

atha caturdaśo'dhyāyaḥ |

guṇatrayavibhāgayogaḥ

śrībhagavānuvāca

paraṃ bhūyaḥ pravakṣyāmi jñānānāṃ jñānamuttamam |

yajjñātvā munayaḥ sarve parāṃ siddhimito gatāḥ || 1 ||

idaṃ jñānamupāśritya mama sādharmyamāgatāḥ |

sarge'pi nopajāyante pralaye na vyathanti ca || 2 ||

mama yonirmahadbrahma tasmingarbhaṃ dadhāmyaham |

sambhavaḥ sarvabhūtānāṃ tato bhavati bhārata || 3 ||

sarvayoniṣu kaunteya mūrtayaḥ sambhavanti yāḥ |

tāsāṃ brahma mahadyonirahaṃ bījapradaḥ pitā || 4 ||

sattvaṃ rajastama iti guṇāḥ prakṛtisambhavāḥ |

nibadhnanti mahābāho dehe dehinamavyayam || 5 ||

tatra sattvaṃ nirmalatvātprakāśakamanāmayam |

sukhasaṅgena badhnāti jñānasaṅgena cānagha || 6 ||

rajo rāgātmakaṃ viddhi tṛṣṇāsaṅgasamudbhavam |

tannibadhnāti kaunteya karmasaṅgena dehinam || 7 ||

tamastvajñānajaṃ viddhi mohanaṃ sarvadehinām |

pramādālasyanidrābhistannibadhnāti bhārata || 8 ||

sattvaṃ sukhe sañjayati rajaḥ karmaṇi bhārata |

jñānamāvṛtya tu tamaḥ pramāde sañjayatyuta || 9 ||

rajastamaścābhibhūya sattvaṃ bhavati bhārata |

rajaḥ sattvaṃ tamaścaiva tamaḥ sattvaṃ rajastathā || 10 ||

sarvadvāreṣu dehe'sminprakāśa upajāyate |

jñānaṃ yadā tadā vidyādvivṛddhaṃ sattvamityuta || 11 ||

lobhaḥ pravṛttirārambhaḥ karmaṇāmaśamaḥ spṛhā |

rajasyetāni jāyante vivṛddhe bharatarṣabha || 12 ||

aprakāśo'pravṛttiśca pramādo moha eva ca |

tamasyetāni jāyante vivṛddhe kurunandana || 13 ||

yadā sattve pravṛddhe tu pralayaṃ yāti dehabhṛt |

tadottamavidāṃ lokānamalānpratipadyate || 14 ||

rajasi pralayaṃ gatvā karmasaṅgiṣu jāyate |

tathā pralīnastamasi mūḍhayoniṣu jāyate || 15 ||

karmaṇaḥ sukṛtasyāhuḥ sāttvikaṃ nirmalaṃ phalam |

rajasastu phalaṃ duḥkhamajñānaṃ tamasaḥ phalam || 16 ||

sattvātsañjāyate jñānaṃ rajaso lobha eva ca |

pramādamohau tamaso bhavato'jñānameva ca || 17 ||

ūrdhvaṃ gacchanti sattvasthā madhye tiṣṭhanti rājasāḥ |

jaghanyaguṇavṛttisthā adho gacchanti tāmasāḥ || 18 ||

nānyaṃ guṇebhyaḥ kartāraṃ yadā draṣṭānupaśyati |

guṇebhyaśca paraṃ vetti madbhāvaṃ so'dhigacchati || 19 ||

guṇānetānatītya trīndehī dehasamudbhavān |

janmamṛtyujarāduḥkhairvimukto'mṛtamaśnute || 20 ||

arjuna uvāca

kairliṅgaistrīnguṇānetānatīto bhavati prabho |

kimācāraḥ kathaṃ caitāṃstrīnguṇānativartate || 21 ||

śrībhagavānuvāca

prakāśaṃ ca pravṛttiṃ ca mohameva ca pāṇḍava |

ta dveṣṭi sampravṛttāni na nivṛttāni kāṅkṣati || 22 ||

udāsīnavadāsīno guṇairyo na vicālyate |

guṇā vartanta ityeva yo'vatiṣṭhati neṅgate || 23 ||

samaduḥkhasukhaḥ svasthaḥ samaloṣṭāśmakāñcanaḥ |

tulyapriyāpriyo dhīrastulyanindātmasaṃstutiḥ || 24 ||

mānāpamānayostulyastulyo mitrāripakṣayoḥ |

sarvārambhaparityāgī guṇātītaḥ sa ucyate || 25 ||

māṃ ca yo'vyabhicāreṇa bhaktiyogena sevate |

sa guṇānsamatītyaitānbrahmabhūyāya kalpate || 26 ||

brahmaṇo hi pratiṣṭhāhamamṛtasyāvyayasya ca |

śāśvatasya ca dharmasya sukhasyaikāntikasya ca || 27 ||

oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre

śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde guṇatrayavibhāgayogo nāma caturdaśo'dhyāyaḥ ||14 |