Prashnopanishad - Tritiyah Prashnah

ॐ

प्रश्नोपनिषद् - त्रितीयः प्रश्नः

Devanagari

तृतीयः प्रश्नः

अथ हैन-ङ्कौशल्यश्चाश्वलायनः पप्रच्छ।

भगवन् कुत एष प्राणो जायते कथमायात्यस्मिञ्शरीर आत्मानं-वाँ प्रविभज्य कथ-म्प्रतिष्ठते केनोत्क्रमते कथ-म्बह्यमभिधते कथमध्यात्ममिति ॥1॥

तस्मै स होवाचातिप्रश्चा-न्पृच्छसि ब्रह्मिष्ठो-ऽसीति तस्मात्ते-ऽह-म्ब्रवीमि ॥2॥

आत्मन एष प्राणो जायते यथैषा पुरुषे छायैतस्मिन्नेतदातत-म्मनोकृतेनायात्यस्मिञ्शरीरे ॥3॥

यथा सम्रादेवाधिकृतान् विनियुङ्क्ते।

एत-न्ग्रामानोता-न्ग्रामानधितिष्ठस्वेत्येवमेवैष प्राण इतरा-न्प्राणा-न्पृथक्पृथगेव सन्निधत्ते ॥4॥

पायूपस्थे-ऽपान-ञ्चक्षुस्श्रोत्रे मुखनासिकाभ्या-म्प्राण-स्स्वय-म्प्रातिष्ठते मध्ये तु समानः।

एष ह्येतद्धुतमन्नं सम-न्नयति तस्मादेता-स्सप्तार्चिषो भवन्ति ॥5॥

हृदि ह्येष आत्मा।

अत्रैतदेकशत-न्नाडीना-न्तासां शतं शतमेकैकस्या-न्द्वासप्ततिर्द्वासप्ततिः प्रतिशाखानाडीसहस्राणि भवन्त्यासु व्यानश्चरति ॥6॥

अथैकयोर्ध्व उदानः पुण्येन पुण्यं-लोँक-न्नयति।

पापेन पापमुभाभ्यामेव मनुष्यलोकम् ॥7॥

आदित्यो ह वै बाह्यः प्राण उदयत्येष ह्येन-ञ्चाक्षुष-म्प्राणमनुगृह्णानः।

पृथिव्यां-याँ देवता सैषा पुरुषस्यापानमवष्टभ्यान्तरा यदाकाश-स्स समानो वायुर्व्यानः ॥8॥

तेजो ह वाव उदानस्तस्मादुपशान्ततेजाः पुनर्भवमिन्द्रियैर्मनसि सम्पद्यमानैः ॥9॥

यच्चित्तस्तेनैष प्राणमायाति प्राणस्तेजसा युक्तः।

सहात्मना यथासङ्कल्पितं-लोँक-न्नयति ॥10॥

य एवं-विँद्वा-न्प्राणं-वेँद।

न हास्य प्रजा हीयते-ऽमृतो भवति तदेष-श्श्लोकः ॥11॥

उत्पत्तिमायतिं स्थानं-विँभुत्व-ञ्चैव पञ्चधा।

अध्यात्म-ञ्चैव प्राणस्य विज्ञायामृतमश्नुते विज्ञायामृतमश्नुत इति ॥12॥

Roman (IAST) Transliteration

tṛtīyaḥ praśnaḥ

atha haina-ṅkauśalyaścāśvalāyanaḥ papraccha|

bhagavan kuta eṣa prāṇo jāyate kathamāyātyasmiñśarīra ātmānaṃ-vā~ pravibhajya katha-mpratiṣṭhate kenotkramate katha-mbahyamabhidhate kathamadhyātmamiti ||1||

tasmai sa hovācātipraścā-npṛcchasi brahmiṣṭho-'sīti tasmātte-'ha-mbravīmi ||2||

ātmana eṣa prāṇo jāyate yathaiṣā puruṣe chāyaitasminnetadātata-mmanokṛtenāyātyasmiñśarīre ||3||

yathā samrādevādhikṛtān viniyuṅkte|

eta-ngrāmānotā-ngrāmānadhitiṣṭhasvetyevamevaiṣa prāṇa itarā-nprāṇā-npṛthakpṛthageva sannidhatte ||4||

pāyūpasthe-'pāna-ñcakṣusśrotre mukhanāsikābhyā-mprāṇa-ssvaya-mprātiṣṭhate madhye tu samānaḥ|

eṣa hyetaddhutamannaṃ sama-nnayati tasmādetā-ssaptārciṣo bhavanti ||5||

hṛdi hyeṣa ātmā|

atraitadekaśata-nnāḍīnā-ntāsāṃ śataṃ śatamekaikasyā-ndvāsaptatirdvāsaptatiḥ pratiśākhānāḍīsahasrāṇi bhavantyāsu vyānaścarati ||6||

athaikayordhva udānaḥ puṇyena puṇyaṃ-lo~ka-nnayati|

pāpena pāpamubhābhyāmeva manuṣyalokam ||7||

ādityo ha vai bāhyaḥ prāṇa udayatyeṣa hyena-ñcākṣuṣa-mprāṇamanugṛhṇānaḥ|

pṛthivyāṃ-yā~ devatā saiṣā puruṣasyāpānamavaṣṭabhyāntarā yadākāśa-ssa samāno vāyurvyānaḥ ||8||

tejo ha vāva udānastasmādupaśāntatejāḥ punarbhavamindriyairmanasi sampadyamānaiḥ ||9||

yaccittastenaiṣa prāṇamāyāti prāṇastejasā yuktaḥ|

sahātmanā yathāsaṅkalpitaṃ-lo~ka-nnayati ||10||

ya evaṃ-vi~dvā-nprāṇaṃ-ve~da|

na hāsya prajā hīyate-'mṛto bhavati tadeṣa-śślokaḥ ||11||

utpattimāyatiṃ sthānaṃ-vi~bhutva-ñcaiva pañcadhā|

adhyātma-ñcaiva prāṇasya vijñāyāmṛtamaśnute vijñāyāmṛtamaśnuta iti ||12||