Kathopanishad - Adhyaya 1, Valli 2

ॐ

कठोपनिषद् - अध्याय 1, वल्ली 2

Devanagari

अध्याय 1

वल्ली 2

अन्यच्छ्रेयो-ऽन्यदुतैव प्रेयस्ते उभे नानार्थे पुरुषं सिनीतः।

तयो-श्श्रेय आददानस्य साधुर्भवति हीयते-ऽर्थाद्य उ प्रेयो वृणीते ॥1॥

श्रेयश्च प्रेयश्च मनुष्यमेतस्तौ सम्परीत्य विविनक्ति धीरः।

श्रेयो हि धीरो-ऽभि प्रेयसो वृणीते प्रेयो मन्दो योगक्शेमाद्‌वृणीते ॥2॥

स त्व-म्प्रियान्प्रियरूपांश्च कामानभिध्यायन्नचिकेतो-ऽत्यस्राक्षीः।

नैतां सृङ्कां-विँत्तमयीमवाप्तो यस्या-म्मज्जन्ति बहवो मनुष्याः ॥3॥

दूरमेते विपरीते विषूची अविद्या या च विद्येति ज्ञाता।

विद्याभीप्सिन-न्नचिकेतस-म्मन्ये न त्वा कामा बहवो-ऽलोलुपन्त ॥4॥

अविद्यायामन्तरे वर्तमाना-स्स्वय-न्धीराः पण्डितम्मन्यमानाः।

दन्द्रम्यमाणाः परियन्ति मूढा अन्धेनैव नीयमाना यथान्धाः ॥5॥

न साम्परायः प्रतिभाति बाल-म्प्रमाद्यन्तं-विँत्तमोहेन मूढम्‌।

अयं-लोँको नास्ति पर इति मानी पुनः पुनर्वशमापद्यते मे ॥6॥

श्रवणायापि बहुभिर्यो न लभ्य-श्शृण्वन्तो-ऽपि बहवो य-न्न विद्युः।

आश्चर्यो वक्ता कुशलो-ऽस्य लब्धाश्चर्यो ज्ञाता कुशलानुशिष्टः ॥7॥

न नरेणावरेण प्रोक्त एष सुविज्ञेयो बहुधा चिन्त्यमानः।

अनन्यप्रोक्ते गतिरत्र नास्त्यणीयान् ह्यतर्क्यमणुप्रमाणात्‌ ॥8॥

नैषा तर्केण मतिरापनेया प्रोक्तान्येनैव सुज्ञानाय प्रेष्ठ।

या-न्त्वमाप-स्सत्यधृतिर्बतासि त्वादृङ नो भूयान्नचिकेतः प्रष्टा ॥9॥

जानाम्यहं शेवधिरित्यनित्य-न्न ह्यध्रुवैः प्राप्यते हि ध्रुव-न्तत्‌।

ततो मया नाचिकेतश्चितो-ऽग्निरनित्यैर्द्रव्यैः प्राप्तवानस्मि नित्यम्‌ ॥10॥

कामस्याप्ति-ञ्जगतः प्रतिष्ठा-ङ्क्रतोरानन्त्यमभयस्य पारम्‌।

स्तोमं अहदुरुगाय-म्प्रतिष्ठा-न्दृष्ट्वा धृत्या धीरो नचिकेतो-ऽत्यस्राक्षीः ॥11॥

त-न्दुर्दर्श-ङ्गूढमनुप्रविष्ट-ङ्गुहाहित-ङ्गह्वरेष्ठ-म्पुराणम्‌।

अध्यात्मयोगाधिगमेन देव-म्मत्वा धीरो हर्षशोकौ जहाति ॥12॥

एतच्छ्रुत्वा सम्परिगृह्य मर्त्यः प्रवृह्य धर्म्यमणुमेतमाप्य।

स मोदते मोदनीयं हि लब्ध्वा विवृतं सद्म नचिकेतस-म्मन्ये ॥13॥

अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादन्यत्रास्मात्कृताकृतात्‌।

अन्यत्र भूताच्च भव्याच्च यत्तत्पश्यसि तद्वद ॥14॥

सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति तपांसि सर्वाणि च यद्वदन्ति।

यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्य-ञ्चरन्ति तत्ते पदं सङ्ग्रहेण ब्रवीम्योमित्येतत्‌ ॥15॥

एतद्‌ध्येवाक्षर-म्ब्रह्म एतद्‌ध्येवाक्षर-म्परम्‌।

एतद्‌ध्येवाक्षर-ञ्ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत्‌ ॥16॥

एतदालम्बनं श्रेष्ठमेतदालम्बन-म्परम्‌।

एतदालम्बन-ञ्ज्ञात्वा ब्रह्मलोके महीयते ॥17॥

न जायते म्रियते वा विपश्चिन्नाय-ङ्कुतश्चिन्न बभूव कश्चित्‌।

अजो नित्य-श्शाश्वतो-ऽय-म्पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥18॥

हन्ता चेन्मन्यते हन्तुं हतश्चेन्मन्यते हतम्‌।

उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥19॥

अणोरणीयान्महतो महीयानात्मास्य जन्तोर्निहितो गुहायाम्‌।

तमक्रतुः पश्यति वीतशोको धातुप्रसादान्महिमानमात्मनः ॥20॥

आसीनो दूरं-व्रँजति शयानो याति सर्वतः।

कस्त-म्मदामद-न्देव-म्मदन्यो ज्ञातुमर्हति ॥21॥

अशरीरं शरीरेष्वनवस्थेष्ववस्थितम्‌।

महान्तं-विँभुमात्मान-म्मत्वा धीरो न शोचति ॥22॥

नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन।

यमेवैष वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम्‌ ॥23॥

नाविरतो दुश्चरितान्नाशान्तो नासमाहितः।

नाशान्तमानसो वापि प्रज्ञानेनैनमाप्नुयात्‌ ॥24॥

यस्य ब्रह्म च क्षत्र-ञ्च उभे भवत ओदनः।

मृत्युर्यस्योपसेचन-ङ्क इत्था वेद यत्र सः ॥25॥

Roman (IAST) Transliteration

adhyāya 1

vallī 2

anyacchreyo-'nyadutaiva preyaste ubhe nānārthe puruṣaṃ sinītaḥ|

tayo-śśreya ādadānasya sādhurbhavati hīyate-'rthādya u preyo vṛṇīte ||1||

śreyaśca preyaśca manuṣyametastau samparītya vivinakti dhīraḥ|

śreyo hi dhīro-'bhi preyaso vṛṇīte preyo mando yogakśemād‌vṛṇīte ||2||

sa tva-mpriyānpriyarūpāṃśca kāmānabhidhyāyannaciketo-'tyasrākṣīḥ|

naitāṃ sṛṅkāṃ-vi~ttamayīmavāpto yasyā-mmajjanti bahavo manuṣyāḥ ||3||

dūramete viparīte viṣūcī avidyā yā ca vidyeti jñātā|

vidyābhīpsina-nnaciketasa-mmanye na tvā kāmā bahavo-'lolupanta ||4||

avidyāyāmantare vartamānā-ssvaya-ndhīrāḥ paṇḍitammanyamānāḥ|

dandramyamāṇāḥ pariyanti mūḍhā andhenaiva nīyamānā yathāndhāḥ ||5||

na sāmparāyaḥ pratibhāti bāla-mpramādyantaṃ-vi~ttamohena mūḍham‌|

ayaṃ-lo~ko nāsti para iti mānī punaḥ punarvaśamāpadyate me ||6||

śravaṇāyāpi bahubhiryo na labhya-śśṛṇvanto-'pi bahavo ya-nna vidyuḥ|

āścaryo vaktā kuśalo-'sya labdhāścaryo jñātā kuśalānuśiṣṭaḥ ||7||

na nareṇāvareṇa prokta eṣa suvijñeyo bahudhā cintyamānaḥ|

ananyaprokte gatiratra nāstyaṇīyān hyatarkyamaṇupramāṇāt‌ ||8||

naiṣā tarkeṇa matirāpaneyā proktānyenaiva sujñānāya preṣṭha|

yā-ntvamāpa-ssatyadhṛtirbatāsi tvādṛṅa no bhūyānnaciketaḥ praṣṭā ||9||

jānāmyahaṃ śevadhirityanitya-nna hyadhruvaiḥ prāpyate hi dhruva-ntat‌|

tato mayā nāciketaścito-'gniranityairdravyaiḥ prāptavānasmi nityam‌ ||10||

kāmasyāpti-ñjagataḥ pratiṣṭhā-ṅkratorānantyamabhayasya pāram‌|

stomaṃ ahadurugāya-mpratiṣṭhā-ndṛṣṭvā dhṛtyā dhīro naciketo-'tyasrākṣīḥ ||11||

ta-ndurdarśa-ṅgūḍhamanupraviṣṭa-ṅguhāhita-ṅgahvareṣṭha-mpurāṇam‌|

adhyātmayogādhigamena deva-mmatvā dhīro harṣaśokau jahāti ||12||

etacchrutvā samparigṛhya martyaḥ pravṛhya dharmyamaṇumetamāpya|

sa modate modanīyaṃ hi labdhvā vivṛtaṃ sadma naciketasa-mmanye ||13||

anyatra dharmādanyatrādharmādanyatrāsmātkṛtākṛtāt‌|

anyatra bhūtācca bhavyācca yattatpaśyasi tadvada ||14||

sarve vedā yatpadamāmananti tapāṃsi sarvāṇi ca yadvadanti|

yadicchanto brahmacarya-ñcaranti tatte padaṃ saṅgraheṇa bravīmyomityetat‌ ||15||

etad‌dhyevākṣara-mbrahma etad‌dhyevākṣara-mparam‌|

etad‌dhyevākṣara-ñjñātvā yo yadicchati tasya tat‌ ||16||

etadālambanaṃ śreṣṭhametadālambana-mparam‌|

etadālambana-ñjñātvā brahmaloke mahīyate ||17||

na jāyate mriyate vā vipaścinnāya-ṅkutaścinna babhūva kaścit‌|

ajo nitya-śśāśvato-'ya-mpurāṇo na hanyate hanyamāne śarīre ||18||

hantā cenmanyate hantuṃ hataścenmanyate hatam‌|

ubhau tau na vijānīto nāyaṃ hanti na hanyate ||19||

aṇoraṇīyānmahato mahīyānātmāsya jantornihito guhāyām‌|

tamakratuḥ paśyati vītaśoko dhātuprasādānmahimānamātmanaḥ ||20||

āsīno dūraṃ-vra~jati śayāno yāti sarvataḥ|

kasta-mmadāmada-ndeva-mmadanyo jñātumarhati ||21||

aśarīraṃ śarīreṣvanavastheṣvavasthitam‌|

mahāntaṃ-vi~bhumātmāna-mmatvā dhīro na śocati ||22||

nāyamātmā pravacanena labhyo na medhayā na bahunā śrutena|

yamevaiṣa vṛṇute tena labhyastasyaiṣa ātmā vivṛṇute tanūṃ svām‌ ||23||

nāvirato duścaritānnāśānto nāsamāhitaḥ|

nāśāntamānaso vāpi prajñānenainamāpnuyāt‌ ||24||

yasya brahma ca kṣatra-ñca ubhe bhavata odanaḥ|

mṛtyuryasyopasecana-ṅka itthā veda yatra saḥ ||25||