Chanakya Niti - Saptamo'dhyayah

ॐ

चाणक्य नीति - सप्तमोऽध्यायः

Devanagari

अर्थनाशं मनस्तापं गृहे दुश्चरितानि च ।

वञ्चनं चापमानं च मतिमान्न प्रकाशयेत् ॥ 01 ॥

धनधान्यप्रयोगेषु विद्यासङ्ग्रहणे तथा ।

आहारे व्यवहारे च त्यक्तलज्जः सुखी भवेत् ॥ 02 ॥

सन्तोषामृततृप्तानां यत्सुखं शान्तिरेव च ।

न च तद्धनलुब्धानामितश्चेतश्च धावताम् ॥ 03 ॥

सन्तोषस्त्रिषु कर्तव्यः स्वदारे भोजने धने ।

त्रिषु चैव न कर्तव्योऽध्ययने जपदानयोः ॥ 04 ॥

विप्रयोर्विप्रवह्न्योश्च दम्पत्योः स्वामिभृत्ययोः ।

अन्तरेण न गन्तव्यं हलस्य वृषभस्य च ॥ 05 ॥

पादाभ्यां न स्पृशेदग्निं गुरुं ब्राह्मणमेव च ।

नैव गां न कुमारीं च न वृद्धं न शिशुं तथा ॥ 06 ॥

शकटं पञ्चहस्तेन दशहस्तेन वाजिनम् ।

गजं हस्तसहस्रेण देशत्यागेन दुर्जनम् ॥ 07 ॥

हस्ती अङ्कुशमात्रेण वाजी हस्तेन ताड्यते ।

श‍ऋङ्गी लगुडहस्तेन खड्गहस्तेन दुर्जनः ॥ 08 ॥

तुष्यन्ति भोजने विप्रा मयूरा घनगर्जिते ।

साधवः परसम्पत्तौ खलाः परविपत्तिषु ॥ 09 ॥

अनुलोमेन बलिनं प्रतिलोमेन दुर्जनम् ।

आत्मतुल्यबलं शत्रुं विनयेन बलेन वा ॥ 10 ॥

बाहुवीर्यं बलं राज्ञां ब्रह्मणो ब्रह्मविद्बली ।

रूपयौवनमाधुर्यं स्त्रीणां बलमनुत्तमम् ॥ 11 ॥

नात्यन्तं सरलैर्भाव्यं गत्वा पश्य वनस्थलीम् ।

छिद्यन्ते सरलास्तत्र कुब्जास्तिष्ठन्ति पादपाः ॥ 12 ॥

यत्रोदकं तत्र वसन्ति हंसा-

स्तथैव शुष्कं परिवर्जयन्ति ।

न हंसतुल्येन नरेण भाव्यं

पुनस्त्यजन्तः पुनराश्रयन्ते ॥ 13 ॥

उपार्जितानां वित्तानां त्याग एव हि रक्षणम् ।

तडागोदरसंस्थानां परीवाह इवाम्भसाम् ॥ 14 ॥

यस्यार्थास्तस्य मित्राणि यस्यार्थास्तस्य बान्धवाः ।

यस्यार्थाः स पुमाँल्लोके यस्यार्थाः स च पण्डितः ॥ 15 ॥

स्वर्गस्थितानामिह जीवलोके

चत्वारि चिह्नानि वसन्ति देहे ।

दानप्रसङ्गो मधुरा च वाणी

देवार्चनं ब्राह्मणतर्पणं च ॥ 16 ॥

अत्यन्तकोपः कटुका च वाणी

दरिद्रता च स्वजनेषु वैरम् ।

नीचप्रसङ्गः कुलहीनसेवा

चिह्नानि देहे नरकस्थितानाम् ॥ 17 ॥

गम्यते यदि मृगेन्द्रमन्दिरं

लभ्यते करिकपालमौक्तिकम् ।

जम्बुकालयगते च प्राप्यते

वत्सपुच्छखरचर्मखण्डनम् ॥ 18 ॥

शुनः पुच्छमिव व्यर्थं जीवितं विद्यया विना ।

न गुह्यगोपने शक्तं न च दंशनिवारणे ॥ 19 ॥

वाचां शौचं च मनसः शौचमिन्द्रियनिग्रहः ।

सर्वभूतदयाशौचमेतच्छौचं परार्थिनाम् ॥ 20 ॥

पुष्पे गन्धं तिले तैलं काष्ठेऽग्निं पयसि घृतम् ।

इक्षौ गुडं तथा देहे पश्यात्मानं विवेकतः ॥ 21 ॥

Roman (IAST) Transliteration

arthanāśaṃ manastāpaṃ gṛhe duścaritāni ca |

vañcanaṃ cāpamānaṃ ca matimānna prakāśayet || 01 ||

dhanadhānyaprayogeṣu vidyāsaṅgrahaṇe tathā |

āhāre vyavahāre ca tyaktalajjaḥ sukhī bhavet || 02 ||

santoṣāmṛtatṛptānāṃ yatsukhaṃ śāntireva ca |

na ca taddhanalubdhānāmitaścetaśca dhāvatām || 03 ||

santoṣastriṣu kartavyaḥ svadāre bhojane dhane |

triṣu caiva na kartavyo'dhyayane japadānayoḥ || 04 ||

viprayorvipravahnyośca dampatyoḥ svāmibhṛtyayoḥ |

antareṇa na gantavyaṃ halasya vṛṣabhasya ca || 05 ||

pādābhyāṃ na spṛśedagniṃ guruṃ brāhmaṇameva ca |

naiva gāṃ na kumārīṃ ca na vṛddhaṃ na śiśuṃ tathā || 06 ||

śakaṭaṃ pañcahastena daśahastena vājinam |

gajaṃ hastasahasreṇa deśatyāgena durjanam || 07 ||

hastī aṅkuśamātreṇa vājī hastena tāḍyate |

śa‍ṛṅgī laguḍahastena khaḍgahastena durjanaḥ || 08 ||

tuṣyanti bhojane viprā mayūrā ghanagarjite |

sādhavaḥ parasampattau khalāḥ paravipattiṣu || 09 ||

anulomena balinaṃ pratilomena durjanam |

ātmatulyabalaṃ śatruṃ vinayena balena vā || 10 ||

bāhuvīryaṃ balaṃ rājñāṃ brahmaṇo brahmavidbalī |

rūpayauvanamādhuryaṃ strīṇāṃ balamanuttamam || 11 ||

nātyantaṃ saralairbhāvyaṃ gatvā paśya vanasthalīm |

chidyante saralāstatra kubjāstiṣṭhanti pādapāḥ || 12 ||

yatrodakaṃ tatra vasanti haṃsā-

stathaiva śuṣkaṃ parivarjayanti |

na haṃsatulyena nareṇa bhāvyaṃ

punastyajantaḥ punarāśrayante || 13 ||

upārjitānāṃ vittānāṃ tyāga eva hi rakṣaṇam |

taḍāgodarasaṃsthānāṃ parīvāha ivāmbhasām || 14 ||

yasyārthāstasya mitrāṇi yasyārthāstasya bāndhavāḥ |

yasyārthāḥ sa pumā~lloke yasyārthāḥ sa ca paṇḍitaḥ || 15 ||

svargasthitānāmiha jīvaloke

catvāri cihnāni vasanti dehe |

dānaprasaṅgo madhurā ca vāṇī

devārcanaṃ brāhmaṇatarpaṇaṃ ca || 16 ||

atyantakopaḥ kaṭukā ca vāṇī

daridratā ca svajaneṣu vairam |

nīcaprasaṅgaḥ kulahīnasevā

cihnāni dehe narakasthitānām || 17 ||

gamyate yadi mṛgendramandiraṃ

labhyate karikapālamauktikam |

jambukālayagate ca prāpyate

vatsapucchakharacarmakhaṇḍanam || 18 ||

śunaḥ pucchamiva vyarthaṃ jīvitaṃ vidyayā vinā |

na guhyagopane śaktaṃ na ca daṃśanivāraṇe || 19 ||

vācāṃ śaucaṃ ca manasaḥ śaucamindriyanigrahaḥ |

sarvabhūtadayāśaucametacchaucaṃ parārthinām || 20 ||

puṣpe gandhaṃ tile tailaṃ kāṣṭhe'gniṃ payasi ghṛtam |

ikṣau guḍaṃ tathā dehe paśyātmānaṃ vivekataḥ || 21 ||