Shrimadbhagavadgita Parayana - Prathamo'dhyayah

ॐ

श्रीमद्भगवद्गीता पारायण - प्रथमोऽध्यायः

Gita Vyasa Devanagari

ॐ श्री परमात्मने नमः

अथ प्रथमोऽध्यायः

अर्जुनविषादयोगः

धृतराष्ट्र उवाच

धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः ।

मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय ॥1॥

सञ्जय उवाच

दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा ।

आचार्यमुपसङ्गम्य राजा वचनमब्रवीत् ॥2॥

पश्यैतां पाण्डुपुत्राणाम् आचार्य महतीं चमूम् ।

व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता ॥3॥

अत्र शूरा महेष्वासाः भीमार्जुनसमा युधि ।

युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः ॥4॥

धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् ।

पुरुजित्कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुङ्गवः ॥5॥

युधामन्युश्च विक्रान्तः उत्तमौजाश्च वीर्यवान् ।

सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः ॥6॥

अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध द्विजोत्तम ।

नायका मम सैन्यस्य सञ्ज्ञार्थं तान् ब्रवीमि ते ॥7॥

भवान् भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिञ्जयः ।

अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च ॥8॥

अन्ये च बहवः शूराः मदर्थे त्यक्तजीविताः ।

नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः ॥9॥

अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् ।

पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम् ॥10॥

अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः ।

भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि ॥11॥

तस्य सञ्जनयन् हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः ।

सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान् ॥12॥

ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः ।

सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ॥13॥

ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ ।

माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः ॥14॥

पाञ्चजन्यं हृषीकेशः देवदत्तं धनञ्जयः ।

पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः ॥15॥

अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।

नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ ॥16॥

काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः ।

धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः ॥17॥

द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते ।

सौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान्-दध्मुः पृथक् पृथक् ॥18॥

स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् ।

नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन् ॥19॥

अथ व्यवस्थितान्-दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान् कपिध्वजः ।

प्रवृत्ते शस्त्रसम्पाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः ॥20॥

हृषीकेशं तदा वाक्यम् इदमाह महीपते ।

अर्जुन उवाच

सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युत ॥21॥

यावदेतान्निरीक्षेऽहं योद्धुकामानवस्थितान् ।

कैर्मया सह योद्धव्यं अस्मिन् रणसमुद्यमे ॥22॥

योत्स्यमानानवेक्षेऽहं य एतेऽत्र समागताः ।

धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेः युद्धे प्रियचिकीर्षवः ॥23॥

सञ्जय उवाच

एवमुक्तो हृषीकेशः गुडाकेशेन भारत ।

सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम् ॥24॥

भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् ।

उवाच पार्थ पश्यैतान् समवेतान्कुरूनिति ॥25॥

तत्रापश्यत्स्थितान् पार्थः पितॄनथ पितामहान् ।

आचार्यान्-मातुलान्-भ्रातॄन् पुत्रान्-पौत्रान्-सखींस्तथा ॥26॥

श्वशुरान्-सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि ।

तान्समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान्बन्धूनवस्थितान् ॥27॥

कृपया परयाऽऽविष्टः विषीदन्निदमब्रवीत् ।

अर्जुन उवाच

दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम् ॥28॥

सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति ।

वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते ॥29॥

गाण्डीवं स्रंसते हस्तात् त्व क्चैव परिदह्यते ।

न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः ॥30॥

निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव ।

न च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे ॥31॥

न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च ।

किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर्जीवितेन वा ॥32॥

येषामर्थे काङ्क्षितं नः राज्यं भोगाः सुखानि च ।

त इमेऽवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्त्वा धनानि च ॥33॥

आचार्याः पितरः पुत्राः तथैव च पितामहाः ।

मातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः सम्बन्धिनस्तथा ॥34॥

एतान्न हन्तुमिच्छामि घ्नतोऽपि मधुसूदन ।

अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते ॥35॥

निहत्य धार्तराष्ट्रान्नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन ।

पापमेवाश्रयेदस्मान् हत्वैतानाततायिनः ॥36॥

तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान्स्वबान्धवान् ।

स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव ॥37॥

यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः ।

कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम् ॥38॥

कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितुम् ।

कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन ॥39॥

कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः ।

धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नम् अधर्मोऽभिभवत्युत ॥40॥

अधर्माभिभवात्कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः ।

स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसङ्करः ॥41॥

सङ्करो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च ।

पतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः ॥42॥

दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसङ्करकारकैः ।

उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः ॥43॥

उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन ।

नरकेऽनियतं वासः भवतीत्यनुशुश्रुम ॥44॥

अहो बत महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् ।

यद्राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः ॥45॥

यदि मामप्रतीकारम् अशस्त्रं शस्त्रपाणयः ।

धार्तराष्ट्रा रणे हन्युः तन्मे क्षेमतरं भवेत् ॥46॥

सञ्जय उवाच

एवमुक्त्वाऽर्जुनः सङ्ख्ये रथोपस्थ उपाविशत् ।

विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः ॥47॥

॥ ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां

योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे अर्जुनविषादयोगो नाम प्रथमोऽध्यायः ॥

Roman (IAST) Transliteration

oṃ śrī paramātmane namaḥ

atha prathamo'dhyāyaḥ

arjunaviṣādayogaḥ

dhṛtarāṣṭra uvāca

dharmakṣetre kurukṣetre samavetā yuyutsavaḥ |

māmakāḥ pāṇḍavāścaiva kimakurvata sañjaya ||1||

sañjaya uvāca

dṛṣṭvā tu pāṇḍavānīkaṃ vyūḍhaṃ duryodhanastadā |

ācāryamupasaṅgamya rājā vacanamabravīt ||2||

paśyaitāṃ pāṇḍuputrāṇām ācārya mahatīṃ camūm |

vyūḍhāṃ drupadaputreṇa tava śiṣyeṇa dhīmatā ||3||

atra śūrā maheṣvāsāḥ bhīmārjunasamā yudhi |

yuyudhāno virāṭaśca drupadaśca mahārathaḥ ||4||

dhṛṣṭaketuścekitānaḥ kāśirājaśca vīryavān |

purujitkuntibhojaśca śaibyaśca narapuṅgavaḥ ||5||

yudhāmanyuśca vikrāntaḥ uttamaujāśca vīryavān |

saubhadro draupadeyāśca sarva eva mahārathāḥ ||6||

asmākaṃ tu viśiṣṭā ye tānnibodha dvijottama |

nāyakā mama sainyasya sañjñārthaṃ tān bravīmi te ||7||

bhavān bhīṣmaśca karṇaśca kṛpaśca samitiñjayaḥ |

aśvatthāmā vikarṇaśca saumadattistathaiva ca ||8||

anye ca bahavaḥ śūrāḥ madarthe tyaktajīvitāḥ |

nānāśastrapraharaṇāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ ||9||

aparyāptaṃ tadasmākaṃ balaṃ bhīṣmābhirakṣitam |

paryāptaṃ tvidameteṣāṃ balaṃ bhīmābhirakṣitam ||10||

ayaneṣu ca sarveṣu yathābhāgamavasthitāḥ |

bhīṣmamevābhirakṣantu bhavantaḥ sarva eva hi ||11||

tasya sañjanayan harṣaṃ kuruvṛddhaḥ pitāmahaḥ |

siṃhanādaṃ vinadyoccaiḥ śaṅkhaṃ dadhmau pratāpavān ||12||

tataḥ śaṅkhāśca bheryaśca paṇavānakagomukhāḥ |

sahasaivābhyahanyanta sa śabdastumulo'bhavat ||13||

tataḥ śvetairhayairyukte mahati syandane sthitau |

mādhavaḥ pāṇḍavaścaiva divyau śaṅkhau pradadhmatuḥ ||14||

pāñcajanyaṃ hṛṣīkeśaḥ devadattaṃ dhanañjayaḥ |

pauṇḍraṃ dadhmau mahāśaṅkhaṃ bhīmakarmā vṛkodaraḥ ||15||

anantavijayaṃ rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |

nakulaḥ sahadevaśca sughoṣamaṇipuṣpakau ||16||

kāśyaśca parameṣvāsaḥ śikhaṇḍī ca mahārathaḥ |

dhṛṣṭadyumno virāṭaśca sātyakiścāparājitaḥ ||17||

drupado draupadeyāśca sarvaśaḥ pṛthivīpate |

saubhadraśca mahābāhuḥ śaṅkhān-dadhmuḥ pṛthak pṛthak ||18||

sa ghoṣo dhārtarāṣṭrāṇāṃ hṛdayāni vyadārayat |

nabhaśca pṛthivīṃ caiva tumulo vyanunādayan ||19||

atha vyavasthitān-dṛṣṭvā dhārtarāṣṭrān kapidhvajaḥ |

pravṛtte śastrasampāte dhanurudyamya pāṇḍavaḥ ||20||

hṛṣīkeśaṃ tadā vākyam idamāha mahīpate |

arjuna uvāca

senayorubhayormadhye rathaṃ sthāpaya me'cyuta ||21||

yāvadetānnirīkṣe'haṃ yoddhukāmānavasthitān |

kairmayā saha yoddhavyaṃ asmin raṇasamudyame ||22||

yotsyamānānavekṣe'haṃ ya ete'tra samāgatāḥ |

dhārtarāṣṭrasya durbuddheḥ yuddhe priyacikīrṣavaḥ ||23||

sañjaya uvāca

evamukto hṛṣīkeśaḥ guḍākeśena bhārata |

senayorubhayormadhye sthāpayitvā rathottamam ||24||

bhīṣmadroṇapramukhataḥ sarveṣāṃ ca mahīkṣitām |

uvāca pārtha paśyaitān samavetānkurūniti ||25||

tatrāpaśyatsthitān pārthaḥ pitṝnatha pitāmahān |

ācāryān-mātulān-bhrātṝn putrān-pautrān-sakhīṃstathā ||26||

śvaśurān-suhṛdaścaiva senayorubhayorapi |

tānsamīkṣya sa kaunteyaḥ sarvānbandhūnavasthitān ||27||

kṛpayā parayā''viṣṭaḥ viṣīdannidamabravīt |

arjuna uvāca

dṛṣṭvemaṃ svajanaṃ kṛṣṇa yuyutsuṃ samupasthitam ||28||

sīdanti mama gātrāṇi mukhaṃ ca pariśuṣyati |

vepathuśca śarīre me romaharṣaśca jāyate ||29||

gāṇḍīvaṃ sraṃsate hastāt tva kcaiva paridahyate |

na ca śaknomyavasthātuṃ bhramatīva ca me manaḥ ||30||

nimittāni ca paśyāmi viparītāni keśava |

na ca śreyo'nupaśyāmi hatvā svajanamāhave ||31||

na kāṅkṣe vijayaṃ kṛṣṇa na ca rājyaṃ sukhāni ca |

kiṃ no rājyena govinda kiṃ bhogairjīvitena vā ||32||

yeṣāmarthe kāṅkṣitaṃ naḥ rājyaṃ bhogāḥ sukhāni ca |

ta ime'vasthitā yuddhe prāṇāṃstyakttvā dhanāni ca ||33||

ācāryāḥ pitaraḥ putrāḥ tathaiva ca pitāmahāḥ |

mātulāḥ śvaśurāḥ pautrāḥ śyālāḥ sambandhinastathā ||34||

etānna hantumicchāmi ghnato'pi madhusūdana |

api trailokyarājyasya hetoḥ kiṃ nu mahīkṛte ||35||

nihatya dhārtarāṣṭrānnaḥ kā prītiḥ syājjanārdana |

pāpamevāśrayedasmān hatvaitānātatāyinaḥ ||36||

tasmānnārhā vayaṃ hantuṃ dhārtarāṣṭrānsvabāndhavān |

svajanaṃ hi kathaṃ hatvā sukhinaḥ syāma mādhava ||37||

yadyapyete na paśyanti lobhopahatacetasaḥ |

kulakṣayakṛtaṃ doṣaṃ mitradrohe ca pātakam ||38||

kathaṃ na jñeyamasmābhiḥ pāpādasmānnivartitum |

kulakṣayakṛtaṃ doṣaṃ prapaśyadbhirjanārdana ||39||

kulakṣaye praṇaśyanti kuladharmāḥ sanātanāḥ |

dharme naṣṭe kulaṃ kṛtsnam adharmo'bhibhavatyuta ||40||

adharmābhibhavātkṛṣṇa praduṣyanti kulastriyaḥ |

strīṣu duṣṭāsu vārṣṇeya jāyate varṇasaṅkaraḥ ||41||

saṅkaro narakāyaiva kulaghnānāṃ kulasya ca |

patanti pitaro hyeṣāṃ luptapiṇḍodakakriyāḥ ||42||

doṣairetaiḥ kulaghnānāṃ varṇasaṅkarakārakaiḥ |

utsādyante jātidharmāḥ kuladharmāśca śāśvatāḥ ||43||

utsannakuladharmāṇāṃ manuṣyāṇāṃ janārdana |

narake'niyataṃ vāsaḥ bhavatītyanuśuśruma ||44||

aho bata mahatpāpaṃ kartuṃ vyavasitā vayam |

yadrājyasukhalobhena hantuṃ svajanamudyatāḥ ||45||

yadi māmapratīkāram aśastraṃ śastrapāṇayaḥ |

dhārtarāṣṭrā raṇe hanyuḥ tanme kṣemataraṃ bhavet ||46||

sañjaya uvāca

evamuktvā'rjunaḥ saṅkhye rathopastha upāviśat |

visṛjya saśaraṃ cāpaṃ śokasaṃvignamānasaḥ ||47||

|| oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsu upaniṣatsu brahmavidyāyāṃ

yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde arjunaviṣādayogo nāma prathamo'dhyāyaḥ ||