3.16 Aranyakanda - Shodasha Sargah

ॐ

3.16 ಅರಣ್ಯಕಾಣ್ಡ - ಷೋಡಶ ಸರ್ಗಃ

Valmiki Kannada

ಶ್ರೀಮದ್ವಾಲ್ಮೀಕೀಯ ರಾಮಾಯಣೇ ಅರಣ್ಯಕಾಣ್ಡಮ್ ।

ಅಥ ಷೋಡಶಸ್ಸರ್ಗಃ ।

ವಸತಸ್ತಸ್ಯ ತು ಸುಖಂ ರಾಘವಸ್ಯ ಮಹಾತ್ಮನಃ ।

ಶರದ್ವ್ಯಪಾಯೇ ಹೇಮನ್ತಋತುರಿಷ್ಟಃ ಪ್ರವರ್ತತ ॥ 1 ॥

ಸ ಕದಾಚಿತ್ಪ್ರಭಾತಾಯಾಂ ಶರ್ವರ್ಯಾಂ ರಘುನನ್ದನಃ ।

ಪ್ರಯಯಾವಭಿಷೇಕಾರ್ಥಂ ರಮ್ಯಾಂ ಗೋದಾವರೀಂ ನದೀಮ್ ॥ 2 ॥

ಪ್ರಹ್ವಃ ಕಲಶಹಸ್ತಸ್ತಂ ಸೀತಯಾ ಸಹ ವೀರ್ಯವಾನ್ ।

ಪೃಷ್ಠತೋಽನುವ್ರಜನ್ಭ್ರಾತಾ ಸೌಮಿತ್ರಿರಿದಮಬ್ರವೀತ್ ॥ 3 ॥

ಅಯಂ ಸ ಕಾಲಃ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಃ ಪ್ರಿಯೋ ಯಸ್ತೇ ಪ್ರಿಯಂವದ ।

ಅಲಙ್ಕೃತ ಇವಾಭಾತಿ ಯೇನ ಸಂವತ್ಸರಃ ಶುಭಃ ॥ 4 ॥

ನೀಹಾರಪರುಷೋ ಲೋಕಃ ಪೃಥಿವೀ ಸಸ್ಯಶಾಲಿನೀ ।

ಜಲಾನ್ಯನುಪಭೋಗ್ಯಾನಿ ಸುಭಗೋ ಹವ್ಯವಾಹನಃ ॥ 5 ॥

ನವಾಗ್ರಯಣಪೂಜಾಭಿರಭ್ಯರ್ಚ್ಯ ಪಿತೃದೇವತಾಃ ।

ಕೃತಾಗ್ರಯಣಕಾಃ ಕಾಲೇ ಸನ್ತೋ ವಿಗತಕಲ್ಮಷಾಃ ॥ 6 ॥

ಪ್ರಾಜ್ಯಕಾಮಾ ಜನಪದಾಸ್ಸಮ್ಪನ್ನತರಗೋರಸಾಃ ।

ವಿಚರನ್ತಿ ಮಹೀಪಾಲಾ ಯಾತ್ರಾಸ್ಥಾ ವಿಜಿಗೀಷವಃ ॥ 7 ॥

ಸೇವಮಾನೇ ದೃಢಂ ಸೂರ್ಯೇ ದಿಶಮನ್ತಕ ಸೇವಿತಾಮ್ ।

ವಿಹೀನತಿಲಕೇವ ಸ್ತ್ರೀ ನೋತ್ತರಾ ದಿಕ್ಪ್ರಕಾಶತೇ ॥ 8 ॥

ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ಹಿಮಕೋಶಾಢ್ಯೋ ದೂರಸೂರ್ಯಶ್ಚ ಸಾಮ್ಪ್ರತಮ್ ।

ಯಥಾರ್ಥನಾಮಾ ಸುವ್ಯಕ್ತಂ ಹಿಮವಾನ್ಹಿಮವಾನ್ಗಿರಿಃ ॥ 9 ॥

ಅತ್ಯನ್ತಸುಖಸಞ್ಚಾರಾ ಮಧ್ಯಾಹ್ನೇ ಸ್ಪರ್ಶತಸ್ಸುಖಾಃ ।

ದಿವಸಾಸ್ಸುಭಗಾದಿತ್ಯಾಶ್ಚಾಯಾಸಲಿಲದುರ್ಭಗಾಃ ॥ 10 ॥

ಮೃದುಸೂರ್ಯಾಸ್ಸನೀಹಾರಾಃ ಪಟುಶೀತಾಸ್ಸಮಾರುತಾಃ ।

ಶೂನ್ಯಾರಣ್ಯಾ ಹಿಮಧ್ವಸ್ತಾ ದಿವಸಾ ಭಾನ್ತಿಸಾಮ್ಪ್ರತಮ್ ॥ 11 ॥

ನಿವೃತ್ತಾಕಾಶಶಯನಾಃ ಪುಷ್ಯನೀತಾ ಹಿಮಾರುಣಾಃ ।

ಶೀತಾ ವೃದ್ಧತರಾಯಾಮಾಸ್ತ್ರಿಯಾಮಾ ಯಾನ್ತಿ ಸಾಮ್ಪ್ರತಮ್ ॥ 12 ॥

ರವಿಸಙ್ಕ್ರಾನ್ತಸೌಭಾಗ್ಯ ಸ್ತುಷಾರಾರುಣಮಣ್ಡಲಃ ।

ನಿಶ್ಶ್ವಾಸಾನ್ಧ ಇವಾದರ್ಶನ್ಛನ್ದ್ರಮಾ ನ ಪ್ರಕಾಶತೇ ॥ 13 ॥

ಜ್ಯೋತ್ಸ್ನ ತುಷಾರಮಲಿನಾ ಪೌರ್ಣಮಾಸ್ಯಾಂ ನ ರಾಜತೇ ।

ಸೀತೇವ ಚಾತಪಶ್ಯಾಮಾ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ ನ ತು ಶೋಭತೇ ॥ 14 ॥

ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ಶೀತಲಸ್ಪರ್ಶೋ ಹಿಮವಿದ್ಧಶ್ಚ ಸಾಮ್ಪ್ರತಮ್ ।

ಪ್ರವಾತಿ ಪಶ್ಚಿಮೋ ವಾಯುಃ ಕಾಲೇ ದ್ವಿಗುಣಶೀತಲಃ ॥ 15 ॥

ಬಾಷ್ಪಚ್ಛನ್ನಾನ್ಯರಣ್ಯಾನಿ ಯವಗೋಧೂಮವನ್ತಿ ಚ ।

ಶೋಭನ್ತೇಽಭ್ಯುದಿತೇ ಸೂರ್ಯೇ ನದ್ಭಿ ಕ್ರೌಞ್ಚಸಾರಸೈಃ ॥ 16 ॥

ಖರ್ಜೂರಪುಷ್ಪಾಕೃತಿಭಿಶ್ಶಿರೋಭಿಃ ಪೂರ್ಣತಣ್ಡುಲೈಃ ।

ಶೋಭನ್ತೇ ಕಿಞ್ಚಿದಾನಮ್ರಾಶ್ಶಾಲಯಃ ಕನಕಪ್ರಭಾಃ ॥ 17 ॥

ಮಯೂಖೈರುಪಸರ್ಪದ್ಭಿರ್ಹಿಮನೀಹಾರಸಂವೃತೈಃ ।

ದೂರಮಭ್ಯುದಿತಸ್ಸೂರ್ಯಶ್ಶಶಾಙ್ಕ ಇವ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ ॥ 18 ॥

ಅಗ್ರಾಹ್ಯವೀರ್ಯಃ ಪೂರ್ವಾಹ್ಣೇ ಮಧ್ಯಾಹ್ನೇ ಸ್ಪರ್ಶತಸ್ಸುಖಃ ।

ಸಂರಕ್ತಃ ಕಿಞ್ಚಿದಾಪಾಣ್ಡುರಾತಪಶ್ಶೋಭತೇ ಕ್ಷಿತೌ ॥ 19 ॥

ಅವಶ್ಯಾಯನಿಪಾತೇನ ಕಿಞ್ಚಿತ್ಪ್ರಕ್ಲಿನ್ನಶಾದ್ವಲಾ ।

ವನಾನಾಂ ಶೋಭತೇ ಭೂಮಿರ್ನಿವಿಷ್ಟತರುಣಾತಪಾ ॥ 20 ॥

ಸ್ಪೃಶಂಸ್ತು ವಿಮಲಂ ಶೀತಮುದಕಂ ದ್ವಿರದಸ್ಸುಖಮ್ ।

ಅತ್ಯನ್ತತೃಷಿತೋ ವನ್ಯಃ ಪ್ರತಿಸಂಹರತೇ ಕರಮ್ ॥ 21 ॥

ಏತೇ ಹಿ ಸಮುಪಾಸೀನಾ ವಿಹಗಾ ಜಲಚಾರಿಣಃ ।

ನಾವಗಾಹನ್ತಿ ಸಲಿಲಮಪ್ರಗಲ್ಭಾ ಇವಾಹವಮ್ ॥ 22 ॥

ಅವಶ್ಯಾಯತಮೋನದ್ಧಾ ನೀಹಾರತಮಸಾಽವೃತಾಃ ।

ಪ್ರಸುಪ್ತಾ ಇವ ಲಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ ವಿಪುಷ್ಪಾ ವನರಾಜಯಃ ॥ 23 ॥

ಬಾಷ್ಪಸಞ್ಛನ್ನಸಲಿಲಾ ರುತವಿಜ್ಞೇಯಸಾರಸಾಃ ।

ಹಿಮಾರ್ದ್ರವಾಲುಕೈಸ್ತೀರೈಸ್ಸರಿತೋ ಭಾನ್ತಿ ಸಾಮ್ಪ್ರತಮ್ ॥ 24 ॥

ತುಷಾರಪತನಾಚ್ಚೈವ ಮೃದುತ್ವಾದ್ಭಾಸ್ಕರಸ್ಯ ಚ ।

ಶೈತ್ಯಾದಗಾಗ್ರಸ್ಥಮಪಿ ಪ್ರಾಯೇಣ ರಸವಜ್ಜಲಮ್ ॥ 25 ॥

ಜರಾಜರ್ಜರಿತೈಃ ಪದ್ಮೈಶಶೀರ್ಣಕೇಸರಕರ್ಣಿಕೈಃ ।

ನಾಲಷೇರ್ಹಿಮಧ್ವಸ್ಸೈರ್ನ ಭನ್ತಿ ಕಮಲಾಕರಾಃ ॥ 26 ॥

ಅಸ್ಮಿಂಸ್ತು ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರಃ ಕಾಲೇ ದುಃಖಸಮನ್ವಿತಃ ।

ತಪಶ್ಚರತಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ತ್ವದ್ಭಕ್ತ್ಯಾ ಭರತಃ ಪುರೇ ॥ 27 ॥

ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ರಾಜ್ಯಂ ಚ ಮಾನಂ ಚ ಭೋಗಾಂಶ್ಚ ವಿವಿಧಾನ್ಬಹೂನ್ ।

ತಪಸ್ಸ್ವೀ ನಿಯತಾಹಾರಶ್ಶೇತೇ ಶೀತೇ ಮಹೀತಲೇ ॥ 28 ॥

ಸೋಽಪಿ ವೇಲಾಮಿಮಾಂ ನೂನಮಭಿಷೇಕಾರ್ಥಮುದ್ಯತಃ ।

ವೃತಃ ಪ್ರಕೃತಿಭಿರ್ನಿತ್ಯಂ ಪ್ರಯಾತಿ ಸರಯೂಂ ನದೀಮ್ ॥ 29 ॥

ಅತ್ಯನ್ತಸುಖಸಂವೃದ್ಧಸ್ಸುಕುಮಾರಸ್ಸುಖೋಚಿತಃ ।

ಕಥಂ ನ್ವಪರರಾತ್ರೇಷು ಸರಯೂಮವಗಾಹತೇ ॥ 30 ॥

ಪದ್ಮಪತ್ರೇಕ್ಷಣೋ ವೀರಶ್ಶ್ಯಾಮೋ ನಿರುದರೋ ಮಹಾನ್ ।

ಧರ್ಮಜ್ಞ ಸ್ಸತ್ಯವಾದೀ ಚ ಹ್ರೀನಿಷೇಧೋ ಜಿತೇನ್ದ್ರಿಯಃ ॥ 31 ॥

ಪ್ರಿಯಾಭಿಭಾಷೀ ಮಧುರೋ ದೀರ್ಘಬಾಹುರರಿನ್ದಮಃ ।

ಸನ್ತ್ಯಜ್ಯ ವಿವಿಧಾನ್ಭೋಗಾನಾರ್ಯಂ ಸರ್ವಾತ್ಮನಾ ಶ್ರಿತಃ ॥ 32 ॥

ಜಿತಸ್ಸ್ವರ್ಗಸ್ತವ ಭ್ರಾತ್ರಾ ಭರತೇನ ಮಹಾತ್ಮನಾ ।

ವನಸ್ಥಮಪಿ ತಾಪಸ್ಯೇ ಯಸ್ತ್ವಾಮನುವಿಧೀಯತೇ ॥ 33 ॥

ನ ಪಿತ್ರ್ಯಮನುವರ್ತನ್ತೇ ಮಾತೃಕಂ ದ್ವಿಪದಾ ಇತಿ ।

ಖ್ಯಾತೋ ಲೋಕಪ್ರವಾದೋಽಯಂ ಭರತೇನಾನ್ಯಥಾ ಕೃತಃ ॥ 34 ॥

ಭರ್ತಾ ದಶರಥೋ ಯಸ್ಯಾಸ್ಸಾಧುಶ್ಚ ಭರತಸ್ಸುತಃ ।

ಕಥಂ ನು ಸಾಽಮ್ಬಾ ಕೈಕೇಯೀ ತಾದೃಶೀ ಕ್ರೂರಶೀಲಿನೀ ॥ 35 ॥

ಇತ್ಯೇವಂ ಲಕ್ಷ್ಮಣೇ ವಾಕ್ಯಂ ಸ್ನೇಹಾದ್ಬ್ರುವತಿ ಧಾರ್ಮಿಕೇ ।

ಪರಿವಾದಂ ಜನನ್ಯಾಸ್ತಮಸಹನ್ರಾಘವೋಽಬ್ರವೀತ್ ॥ 36 ॥

ಸ ತೇಽಮ್ಬಾ ಮಧ್ಯಮಾ ತಾತ ಗರ್ಹಿತವ್ಯಾ ಕಥಞ್ಚನ ।

ತಾಮೇವೇಕ್ಷ್ವಾಕುನಾಥಸ್ಯ ಭರತಸ್ಯ ಕಥಾಂ ಕುರು ॥ 37 ॥

ನಿಶ್ಚಿತಾಽಪಿ ಹಿ ಮೇ ಬುದ್ಧಿರ್ವನವಾಸೇ ದೃಢವ್ರತಾ ।

ಭರತಸ್ನೇಹಸನ್ತಪ್ತಾ ಬಾಲಿಶೀಕ್ರಿಯತೇ ಪುನಃ ॥ 38 ॥

ಸಂಸ್ಮರಾಮ್ಯಸ್ಯ ವಾಕ್ಯಾನಿ ಪ್ರಿಯಾಣಿ ಮಧುರಾಣಿ ಚ ।

ಹೃದ್ಯಾನ್ಯಮೃತಕಲ್ಪಾನಿ ಮನಃಪ್ರಹ್ಲಾದನಾನಿ ಚ ॥ 39 ॥

ಕದಾನ್ವಹಂ ಸಮೇಷ್ಯಾಮಿ ಭರತೇನ ಮಹಾತ್ಮನಾ ।

ಶತ್ರುಘ್ನೇನ ಚ ವೀರೇಣ ತ್ವಯಾ ಚ ರಘುನನ್ದನ ॥ 40 ॥

ಇತ್ಯೇವಂ ವಿಲಪಂಸ್ತತ್ರ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಗೋದಾವರೀಂ ನದೀಮ್ ।

ಚಕ್ರೇಽಭಿಷೇಕಂ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥಸ್ಸಾನುಜಸ್ಸಹ ಸೀತಯಾ ॥ 41 ॥

ತರ್ಪಯಿತ್ವಾಽಥ ಸಲಿಲೈಸ್ತೇ ಪಿತೃನ್ದೈವತಾನಿ ಚ ।

ಸ್ತುವನ್ತಿ ಸ್ಮೋದಿತಂ ಸೂರ್ಯಂ ದೇವತಾಶ್ಚ ಸಮಾಹಿತಾಃ ॥ 42 ॥

ಕೃತಾಭಿಷೇಕಸ್ಸರರಾಜ ರಾಮಃ ಸೀತಾದ್ವಿತೀಯಸ್ಸಹ ಲಕ್ಷ್ಮಣೇನ ।

ಕೃತಾಭಿಷೇಕೋ ಗಿರಿರಾಜಪುತ್ರ್ಯಾ ರುದ್ರಸ್ಸನನ್ದೀ ಭಗವಾನಿವೇಶಃ ॥ 43 ॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಅರಣ್ಯಕಾಣ್ಡೇ ಷೋಡಶಸ್ಸರ್ಗಃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |

atha ṣoḍaśassargaḥ |

vasatastasya tu sukhaṃ rāghavasya mahātmanaḥ |

śaradvyapāye hemantaṛturiṣṭaḥ pravartata || 1 ||

sa kadācitprabhātāyāṃ śarvaryāṃ raghunandanaḥ |

prayayāvabhiṣekārthaṃ ramyāṃ godāvarīṃ nadīm || 2 ||

prahvaḥ kalaśahastastaṃ sītayā saha vīryavān |

pṛṣṭhato'nuvrajanbhrātā saumitriridamabravīt || 3 ||

ayaṃ sa kālaḥ samprāptaḥ priyo yaste priyaṃvada |

alaṅkṛta ivābhāti yena saṃvatsaraḥ śubhaḥ || 4 ||

nīhāraparuṣo lokaḥ pṛthivī sasyaśālinī |

jalānyanupabhogyāni subhago havyavāhanaḥ || 5 ||

navāgrayaṇapūjābhirabhyarcya pitṛdevatāḥ |

kṛtāgrayaṇakāḥ kāle santo vigatakalmaṣāḥ || 6 ||

prājyakāmā janapadāssampannataragorasāḥ |

vicaranti mahīpālā yātrāsthā vijigīṣavaḥ || 7 ||

sevamāne dṛḍhaṃ sūrye diśamantaka sevitām |

vihīnatilakeva strī nottarā dikprakāśate || 8 ||

prakṛtyā himakośāḍhyo dūrasūryaśca sāmpratam |

yathārthanāmā suvyaktaṃ himavānhimavāngiriḥ || 9 ||

atyantasukhasañcārā madhyāhne sparśatassukhāḥ |

divasāssubhagādityāścāyāsaliladurbhagāḥ || 10 ||

mṛdusūryāssanīhārāḥ paṭuśītāssamārutāḥ |

śūnyāraṇyā himadhvastā divasā bhāntisāmpratam || 11 ||

nivṛttākāśaśayanāḥ puṣyanītā himāruṇāḥ |

śītā vṛddhatarāyāmāstriyāmā yānti sāmpratam || 12 ||

ravisaṅkrāntasaubhāgya stuṣārāruṇamaṇḍalaḥ |

niśśvāsāndha ivādarśanchandramā na prakāśate || 13 ||

jyotsna tuṣāramalinā paurṇamāsyāṃ na rājate |

sīteva cātapaśyāmā lakṣyate na tu śobhate || 14 ||

prakṛtyā śītalasparśo himaviddhaśca sāmpratam |

pravāti paścimo vāyuḥ kāle dviguṇaśītalaḥ || 15 ||

bāṣpacchannānyaraṇyāni yavagodhūmavanti ca |

śobhante'bhyudite sūrye nadbhi krauñcasārasaiḥ || 16 ||

kharjūrapuṣpākṛtibhiśśirobhiḥ pūrṇataṇḍulaiḥ |

śobhante kiñcidānamrāśśālayaḥ kanakaprabhāḥ || 17 ||

mayūkhairupasarpadbhirhimanīhārasaṃvṛtaiḥ |

dūramabhyuditassūryaśśaśāṅka iva lakṣyate || 18 ||

agrāhyavīryaḥ pūrvāhṇe madhyāhne sparśatassukhaḥ |

saṃraktaḥ kiñcidāpāṇḍurātapaśśobhate kṣitau || 19 ||

avaśyāyanipātena kiñcitpraklinnaśādvalā |

vanānāṃ śobhate bhūmirniviṣṭataruṇātapā || 20 ||

spṛśaṃstu vimalaṃ śītamudakaṃ dviradassukham |

atyantatṛṣito vanyaḥ pratisaṃharate karam || 21 ||

ete hi samupāsīnā vihagā jalacāriṇaḥ |

nāvagāhanti salilamapragalbhā ivāhavam || 22 ||

avaśyāyatamonaddhā nīhāratamasā'vṛtāḥ |

prasuptā iva lakṣyante vipuṣpā vanarājayaḥ || 23 ||

bāṣpasañchannasalilā rutavijñeyasārasāḥ |

himārdravālukaistīraissarito bhānti sāmpratam || 24 ||

tuṣārapatanāccaiva mṛdutvādbhāskarasya ca |

śaityādagāgrasthamapi prāyeṇa rasavajjalam || 25 ||

jarājarjaritaiḥ padmaiśaśīrṇakesarakarṇikaiḥ |

nālaṣerhimadhvassairna bhanti kamalākarāḥ || 26 ||

asmiṃstu puruṣavyāghraḥ kāle duḥkhasamanvitaḥ |

tapaścarati dharmātmā tvadbhaktyā bharataḥ pure || 27 ||

tyaktvā rājyaṃ ca mānaṃ ca bhogāṃśca vividhānbahūn |

tapassvī niyatāhāraśśete śīte mahītale || 28 ||

so'pi velāmimāṃ nūnamabhiṣekārthamudyataḥ |

vṛtaḥ prakṛtibhirnityaṃ prayāti sarayūṃ nadīm || 29 ||

atyantasukhasaṃvṛddhassukumārassukhocitaḥ |

kathaṃ nvapararātreṣu sarayūmavagāhate || 30 ||

padmapatrekṣaṇo vīraśśyāmo nirudaro mahān |

dharmajña ssatyavādī ca hrīniṣedho jitendriyaḥ || 31 ||

priyābhibhāṣī madhuro dīrghabāhurarindamaḥ |

santyajya vividhānbhogānāryaṃ sarvātmanā śritaḥ || 32 ||

jitassvargastava bhrātrā bharatena mahātmanā |

vanasthamapi tāpasye yastvāmanuvidhīyate || 33 ||

na pitryamanuvartante mātṛkaṃ dvipadā iti |

khyāto lokapravādo'yaṃ bharatenānyathā kṛtaḥ || 34 ||

bhartā daśaratho yasyāssādhuśca bharatassutaḥ |

kathaṃ nu sā'mbā kaikeyī tādṛśī krūraśīlinī || 35 ||

ityevaṃ lakṣmaṇe vākyaṃ snehādbruvati dhārmike |

parivādaṃ jananyāstamasahanrāghavo'bravīt || 36 ||

sa te'mbā madhyamā tāta garhitavyā kathañcana |

tāmevekṣvākunāthasya bharatasya kathāṃ kuru || 37 ||

niścitā'pi hi me buddhirvanavāse dṛḍhavratā |

bharatasnehasantaptā bāliśīkriyate punaḥ || 38 ||

saṃsmarāmyasya vākyāni priyāṇi madhurāṇi ca |

hṛdyānyamṛtakalpāni manaḥprahlādanāni ca || 39 ||

kadānvahaṃ sameṣyāmi bharatena mahātmanā |

śatrughnena ca vīreṇa tvayā ca raghunandana || 40 ||

ityevaṃ vilapaṃstatra prāpya godāvarīṃ nadīm |

cakre'bhiṣekaṃ kākutsthassānujassaha sītayā || 41 ||

tarpayitvā'tha salilaiste pitṛndaivatāni ca |

stuvanti smoditaṃ sūryaṃ devatāśca samāhitāḥ || 42 ||

kṛtābhiṣekassararāja rāmaḥ sītādvitīyassaha lakṣmaṇena |

kṛtābhiṣeko girirājaputryā rudrassanandī bhagavāniveśaḥ || 43 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe ṣoḍaśassargaḥ ||