2.53 Ayodhyakanda - Tripanchasha Sargah

ॐ

2.53 ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಣ್ಡ - ತ್ರಿಪಞ್ಚಾಶ ಸರ್ಗಃ

Valmiki Kannada

ಶ್ರೀಮದ್ವಾಲ್ಮೀಕೀಯ ರಾಮಾಯಣೇ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಣ್ಡಮ್ ।

ಅಥ ತ್ರಿಪಞ್ಚಾಶಸ್ಸರ್ಗಃ ।

ಸ ತಂ ವೃಕ್ಷಂ ಸಮಾಸಾದ್ಯ ಸನ್ಧ್ಯಾಮನ್ವಾಸ್ಯಪಶ್ಚಿಮಾಮ್ ।

ರಾಮೋ ರಮಯತಾಂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಇತಿ ಹೋವಾಚ ಲಕ್ಷ್ಮಣಮ್ ॥ 1 ॥

ಅದ್ಯೇಯಂ ಪ್ರಥಮಾ ರಾತ್ರಿರ್ಯಾತಾ ಜನಪದಾದ್ಬಹಿಃ ।

ಯಾ ಸುಮನ್ತ್ರೇಣ ರಹಿತಾ ತಾಂ ನೋತ್ಕಣ್ಠಿತುಮರ್ಹಸಿ ॥ 2 ॥

ಜಾಗರ್ತವ್ಯಮತನ್ದ್ರಿಭ್ಯಾಮದ್ಯಪ್ರಭೃತಿ ರಾತ್ರಿಷು ।

ಯೋಗಕ್ಷೇಮೌ ಹಿ ಸೀತಾಯಾ ವರ್ತೇತೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣಾವಯೋಃ ॥ 3 ॥

ರಾತ್ರಿಂ ಕಥಞ್ಚಿದೇವೇಮಾಂ ಸೌಮಿತ್ರೇ ವರ್ತಯಾಮಹೇ ।

ಅಪಾವರ್ತಾಮಹೇ ಭೂಮಾವಾಸ್ತೀರ್ಯ ಸ್ವಯಮಾರ್ಜಿತೈಃ ॥ 4 ॥

ಸ ತು ಸಂವಿಶ್ಯ ಮೇದಿನ್ಯಾಂ ಮಹಾರ್ಹಶಯನೋಚಿತಃ ।

ಇಮಾಃ ಸೌಮಿತ್ರಯೇ ರಾಮೋ ವ್ಯಾಜಹಾರ ಕಥಾಃ ಶುಭಾಃ ॥ 5 ॥

ಧ್ರುವಮದ್ಯ ಮಹಾರಾಜೋ ದುಃಖಂ ಸ್ವಪಿತಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ।

ಕೃತಕಾಮಾ ತು ಕೈಕೇಯೀ ತುಷ್ಟಾ ಭವಿತುಮರ್ಹತಿ ॥ 6 ॥

ಸಾ ಹಿ ದೇವೀ ಮಹಾರಾಜಂ ಕೈಕೇಯೀ ರಾಜ್ಯಕಾರಣಾತ್ ।

ಅಪಿ ನ ಚ್ಯಾವಯೇತ್ಪ್ರಾಣಾನ್ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಭರತಮಾಗತಮ್ ॥ 7 ॥

ಅನಾಥಶ್ಚ ಹಿ ವೃದ್ಧಶ್ಚ ಮಯಾ ಚೈವ ವಿನಾಕೃತಃ ।

ಕಿಂ ಕರಿಷ್ಯತಿ ಕಾಮಾತ್ಮಾ ಕೈಕೇಯೀ ವಶಮಾಗತಃ ॥ 8 ॥

ಇದಂ ವ್ಯಸನಮಾಲೋಕ್ಯ ರಾಜ್ಞಶ್ಚ ಮತಿವಿಭ್ರಮಮ್ ।

ಕಾಮ ಏವಾರ್ಥಧರ್ಮಾಭ್ಯಾಂ ಗರೀಯಾನಿತಿ ಮೇ ಮತಿಃ ॥ 9 ॥

ಕೋ ಹ್ಯವಿದ್ವಾನಪಿ ಪುಮಾನ್ ಪ್ರಮದಾಯಾಃ ಕೃತೇ ತ್ಯಜೇತ್ ।

ಛನ್ದಾನುವರ್ತಿನಂ ಪುತ್ರಂ ತಾತೋ ಮಾಮಿವ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ॥ 10 ॥

ಸುಖೀ ಬತ ಸಭಾರ್ಯಶ್ಚ ಭರತಃ ಕೇಕಯೀಸುತಃ ।

ಮುದಿತಾನ್ ಕೋಸಲಾನೇಕೋ ಯೋ ಭೋಕ್ಷ್ಯತ್ಯಧಿರಾಜವತ್ ॥ 11 ॥

ಸ ಹಿ ಸರ್ವಸ್ಯ ರಾಜ್ಯಸ್ಯ ಮುಖಮೇಕಂ ಭವಿಷ್ಯತಿ ।

ತಾತೇ ಚ ವಯಸಾಽತೀತೇ ಮಯಿ ಚಾರಣ್ಯಮಾಸ್ಥಿತೇ ॥ 12 ॥

ಅರ್ಥಧರ್ಮೌ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ಯ ಕಾಮಮನುವರ್ತತೇ ।

ಏವಮಾಪದ್ಯತೇ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ರಾಜಾ ದಶರಥೋ ಯಥಾ ॥ 13 ॥

ಮನ್ಯೇ ದಶರಥಾನ್ತಾಯ ಮಮ ಪ್ರವ್ರಾಜನಾಯ ಚ ।

ಕೈಕೇಯೀ ಸೌಮ್ಯ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಾ ರಾಜ್ಯಾಯ ಭರತಸ್ಯ ಚ ॥ 14 ॥

ಅಪೀದಾನೀಂ ತು ಕೈಕೇಯೀ ಸೌಭಾಗ್ಯಮದಮೋಹಿತಾ ।

ಕೌಸಲ್ಯಾಂ ಚ ಸುಮಿತ್ರಾಂ ಚ ಸಮ್ಪ್ರಬಾಧೇತ ಮತ್ಕೃತೇ ॥ 15 ॥

ಮಾ ಸ್ಮ ಮತ್ಕಾರಣಾದ್ದೇವೀ ಸುಮಿತ್ರಾ ದುಃಖಮಾವಸೇತ್ ।

ಅಯೋಧ್ಯಾಮಿತ ಏವ ತ್ವಂ ಕಾಲ್ಯೇ ಪ್ರವಿಶ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ॥ 16 ॥

ಅಹಮೇಕೋ ಗಮಿಷ್ಯಾಮಿ ಸೀತಯಾ ಸಹ ದಣ್ಡಕಾನ್ ।

ಅನಾಥಾಯಾ ಹಿ ನಾಥಸ್ತ್ವಂ ಕೌಶಲ್ಯಾಯಾ ಭವಿಷ್ಯಸಿ ॥ 17 ॥

ಕ್ಷುದ್ರಕರ್ಮಾ ಹಿ ಕೈಕೇಯೀ ದ್ವೇಷ್ಯಮನ್ಯಾಯ್ಯಮಾಚರೇತ್ ।

ಪರಿದದ್ಯಾಹಿ ಧರ್ಮಜ್ಞೇ ಭರತೇ ಮಮ ಮಾತರಮ್ ॥ 18 ॥

ನೂನಂ ಜಾತ್ಯನ್ತರೇ ಕಸ್ಮಿನ್ ಸ್ತ್ರಿಯಃ ಪುತ್ರೈರ್ವಿಯೋಜಿತಾಃ ।

ಜನನ್ಯಾ ಮಮ ಸೌಮಿತ್ರೇ ತಸ್ಮಾದೇತದುಪಸ್ಥಿತಮ್ ॥ 19 ॥

ಮಯಾ ಹಿ ಚಿರಪುಷ್ಟೇನ ದುಖಸಂವರ್ಧಿತೇನ ಚ ।

ವಿಪ್ರಯುಜ್ಯತ ಕೌಶಲ್ಯಾ ಫಲಕಾಲೇ ಧಿಗಸ್ತು ಮಾಮ್ ॥ 20 ॥

ಮಾ ಸ್ಮ ಸೀಮನ್ತಿನೀ ಕಾಚಿಜ್ಜನಯೇತ್ಪುತ್ರಮೀದೃಶಮ್ ।

ಸೌಮಿತ್ರೇ ಯೋಽಹಮಮ್ಬಾಯಾ ದದ್ಮಿ ಶೋಕಮನನ್ತಕಮ್ ॥ 21 ॥

ಮನ್ಯೇ ಪ್ರೀತಿವಿಶಿಷ್ಟಾ ಸಾ ಮತ್ತೋ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಶಾರಿಕಾ ।

ಯಸ್ಯಾಸ್ತಚ್ಛ್ರೂಯತೇ ವಾಕ್ಯಂ ಶುಕ ಪಾದಮರೇರ್ದಶ ॥ 22 ॥

ಶೋಚನ್ತ್ಯಾ ಅಲ್ಪಭಾಗ್ಯಾಯಾ ನ ಕಿಞ್ಚಿದುಪಕುರ್ವತಾ ।

ಪುತ್ರೇಣ ಕಿಮಪುತ್ರಾಯಾ ಮಯಾ ಕಾರ್ಯಮರಿನ್ದಮ ॥ 23 ॥

ಅಲ್ಪಭಾಗ್ಯಾ ಹಿ ಮೇ ಮಾತಾ ಕೌಶಲ್ಯಾ ರಹಿತಾ ಮಯಾ ।

ಶೇತೇ ಪರಮದುಃಖಾರ್ತಾ ಪತಿತಾ ಶೋಕಸಾಗರೇ ॥ 24 ॥

ಏಕೋ ಹ್ಯಹಮಯೋಧ್ಯಾಂ ಚ ಪೃಥಿವೀಂ ಚಾಪಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ।

ತರೇಯಮಿಷುಭಿಃ ಕ್ರುದ್ಧೋ ನನು ವೀರ್ಯಮಕಾರಣಮ್ ॥ 25 ॥

ಅಧರ್ಮಭಯಭೀತಶ್ಚ ಪರಲೋಕಸ್ಯ ಚಾನಘ ।

ತೇನ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ನಾದ್ಯಾಹ ಮಾತ್ಮಾನಮಭಿಷೇಚಯೇ ॥ 26 ॥

ಏತದನ್ಯಶ್ಚ ಕರುಣಂ ವಿಲಪ್ಯ ವಿಜನೇ ವನೇ ।

ಅಶ್ರುಪೂರ್ಣಮುಖೋ ರಾಮೋ ನಿಶಿ ತೂಷ್ಣೀಮುಪಾವಿಶತ್ ॥ 27 ॥

ವಿಲಪ್ಯೋಪರತಂ ರಾಮಂ ಗತಾರ್ಚಿಷಮಿವಾನಲಮ್ ।

ಸಮುದ್ರಮಿವ ನಿರ್ವೇಗಮಾಶ್ವಾಸಯತ ಲಕ್ಷ್ಮಣಃ ॥ 28 ॥

ಧ್ರುವಮದ್ಯ ಪುರೀ ರಾಜನ್ನಯೋಧ್ಯಾಯುಧಿನಾಂ ವರ ।

ನಿಷ್ಪ್ರಭಾ ತ್ವಯಿ ನಿಷ್ಕ್ರಾನ್ತೇ ಗತಚನ್ದ್ರೇವ ಶರ್ವರೀ ॥ 29 ॥

ನೈತದೌಪಯಿಕಂ ರಾಮ ಯದಿದಂ ಪರಿತಪ್ಯತೇ ।

ವಿಷಾದಯಸಿ ಸೀತಾಂ ಚ ಮಾಂ ಚೈವ ಪುರುಷರ್ಷಭ ॥ 30 ॥

ನ ಚ ಸೀತಾ ತ್ವಯಾ ಹೀನಾ ನ ಚಾಹಮಪಿ ರಾಘವ ।

ಮುಹೂರ್ತಮಪಿ ಜೀವಾವೋ ಜಲಾನ್ಮತ್ಸ್ಯಾವಿನೋದ್ಧೃತೌ ॥ 31 ॥

ನಹಿ ತಾತಂ ನ ಶತ್ರುಘ್ನಂ ನ ಸುಮಿತ್ರಾಂ ಪರನ್ತಪ ।

ದ್ರಷ್ಟುಮಿಚ್ಛೇಯಮದ್ಯಾಹಂ ಸ್ವರ್ಗಂ ಚಾಪಿ ತ್ವಯಾ ವಿನಾ ॥ 32 ॥

ತತಸ್ತತ್ರ ಸುಖಾಸೀನೌ ನಾತಿದೂರೇ ನಿರೀಕ್ಷ್ಯ ತಾಮ್ ।

ನ್ಯಗ್ರೋಧೇ ಸುಕೃತಾಂ ಶಯ್ಯಾಂ ಭೇಜಾತೇ ಧರ್ಮವತ್ಸಲೌ ॥ 33 ॥

ಸ ಲಕ್ಷ್ಮಣಸ್ಯೋತ್ತಮಪುಷ್ಕಲಂ ವಚೋ ನಿಶಮ್ಯ ಚೈವಂ ವನವಾಸಮಾದರಾತ್ ।

ಸಮಾಃ ಸಮಸ್ತಾ ವಿದಧೇ ಪರನ್ತಪಃ ಪ್ರಪದ್ಯ ಧರ್ಮಂ ಸುಚಿರಾಯ ರಾಘವಃ ॥ 34 ॥

ತತಸ್ತು ತಸ್ಮಿನ್ ವಿಜನೇ ವನೇ ತದಾ ಮಹಾಬಲೌ ರಾಘವವಂಶವರ್ಧನೌ ।

ನ ತೌ ಭಯಂ ಸಮ್ಭ್ರಮಮಭ್ಯುಪೇಯತು ರ್ಯಥೈವ ಸಿಂಹೌ ಗಿರಿಸಾನುಗೋಚರೌ ॥ 35 ॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಣ್ಡೇ ತ್ರಿಪಞ್ಚಾಶಸ್ಸರ್ಗಃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha tripañcāśassargaḥ |

sa taṃ vṛkṣaṃ samāsādya sandhyāmanvāsyapaścimām |

rāmo ramayatāṃ śreṣṭha iti hovāca lakṣmaṇam || 1 ||

adyeyaṃ prathamā rātriryātā janapadādbahiḥ |

yā sumantreṇa rahitā tāṃ notkaṇṭhitumarhasi || 2 ||

jāgartavyamatandribhyāmadyaprabhṛti rātriṣu |

yogakṣemau hi sītāyā vartete lakṣmaṇāvayoḥ || 3 ||

rātriṃ kathañcidevemāṃ saumitre vartayāmahe |

apāvartāmahe bhūmāvāstīrya svayamārjitaiḥ || 4 ||

sa tu saṃviśya medinyāṃ mahārhaśayanocitaḥ |

imāḥ saumitraye rāmo vyājahāra kathāḥ śubhāḥ || 5 ||

dhruvamadya mahārājo duḥkhaṃ svapiti lakṣmaṇa |

kṛtakāmā tu kaikeyī tuṣṭā bhavitumarhati || 6 ||

sā hi devī mahārājaṃ kaikeyī rājyakāraṇāt |

api na cyāvayetprāṇān dṛṣṭvā bharatamāgatam || 7 ||

anāthaśca hi vṛddhaśca mayā caiva vinākṛtaḥ |

kiṃ kariṣyati kāmātmā kaikeyī vaśamāgataḥ || 8 ||

idaṃ vyasanamālokya rājñaśca mativibhramam |

kāma evārthadharmābhyāṃ garīyāniti me matiḥ || 9 ||

ko hyavidvānapi pumān pramadāyāḥ kṛte tyajet |

chandānuvartinaṃ putraṃ tāto māmiva lakṣmaṇa || 10 ||

sukhī bata sabhāryaśca bharataḥ kekayīsutaḥ |

muditān kosalāneko yo bhokṣyatyadhirājavat || 11 ||

sa hi sarvasya rājyasya mukhamekaṃ bhaviṣyati |

tāte ca vayasā'tīte mayi cāraṇyamāsthite || 12 ||

arthadharmau parityajya ya kāmamanuvartate |

evamāpadyate kṣipraṃ rājā daśaratho yathā || 13 ||

manye daśarathāntāya mama pravrājanāya ca |

kaikeyī saumya samprāptā rājyāya bharatasya ca || 14 ||

apīdānīṃ tu kaikeyī saubhāgyamadamohitā |

kausalyāṃ ca sumitrāṃ ca samprabādheta matkṛte || 15 ||

mā sma matkāraṇāddevī sumitrā duḥkhamāvaset |

ayodhyāmita eva tvaṃ kālye praviśa lakṣmaṇa || 16 ||

ahameko gamiṣyāmi sītayā saha daṇḍakān |

anāthāyā hi nāthastvaṃ kauśalyāyā bhaviṣyasi || 17 ||

kṣudrakarmā hi kaikeyī dveṣyamanyāyyamācaret |

paridadyāhi dharmajñe bharate mama mātaram || 18 ||

nūnaṃ jātyantare kasmin striyaḥ putrairviyojitāḥ |

jananyā mama saumitre tasmādetadupasthitam || 19 ||

mayā hi cirapuṣṭena dukhasaṃvardhitena ca |

viprayujyata kauśalyā phalakāle dhigastu mām || 20 ||

mā sma sīmantinī kācijjanayetputramīdṛśam |

saumitre yo'hamambāyā dadmi śokamanantakam || 21 ||

manye prītiviśiṣṭā sā matto lakṣmaṇa śārikā |

yasyāstacchrūyate vākyaṃ śuka pādamarerdaśa || 22 ||

śocantyā alpabhāgyāyā na kiñcidupakurvatā |

putreṇa kimaputrāyā mayā kāryamarindama || 23 ||

alpabhāgyā hi me mātā kauśalyā rahitā mayā |

śete paramaduḥkhārtā patitā śokasāgare || 24 ||

eko hyahamayodhyāṃ ca pṛthivīṃ cāpi lakṣmaṇa |

tareyamiṣubhiḥ kruddho nanu vīryamakāraṇam || 25 ||

adharmabhayabhītaśca paralokasya cānagha |

tena lakṣmaṇa nādyāha mātmānamabhiṣecaye || 26 ||

etadanyaśca karuṇaṃ vilapya vijane vane |

aśrupūrṇamukho rāmo niśi tūṣṇīmupāviśat || 27 ||

vilapyoparataṃ rāmaṃ gatārciṣamivānalam |

samudramiva nirvegamāśvāsayata lakṣmaṇaḥ || 28 ||

dhruvamadya purī rājannayodhyāyudhināṃ vara |

niṣprabhā tvayi niṣkrānte gatacandreva śarvarī || 29 ||

naitadaupayikaṃ rāma yadidaṃ paritapyate |

viṣādayasi sītāṃ ca māṃ caiva puruṣarṣabha || 30 ||

na ca sītā tvayā hīnā na cāhamapi rāghava |

muhūrtamapi jīvāvo jalānmatsyāvinoddhṛtau || 31 ||

nahi tātaṃ na śatrughnaṃ na sumitrāṃ parantapa |

draṣṭumiccheyamadyāhaṃ svargaṃ cāpi tvayā vinā || 32 ||

tatastatra sukhāsīnau nātidūre nirīkṣya tām |

nyagrodhe sukṛtāṃ śayyāṃ bhejāte dharmavatsalau || 33 ||

sa lakṣmaṇasyottamapuṣkalaṃ vaco niśamya caivaṃ vanavāsamādarāt |

samāḥ samastā vidadhe parantapaḥ prapadya dharmaṃ sucirāya rāghavaḥ || 34 ||

tatastu tasmin vijane vane tadā mahābalau rāghavavaṃśavardhanau |

na tau bhayaṃ sambhramamabhyupeyatu ryathaiva siṃhau girisānugocarau || 35 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe tripañcāśassargaḥ ||