2.20 Ayodhyakanda - Vimsha Sargah

ॐ

2.20 ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಣ್ಡ - ವಿಂಶ ಸರ್ಗಃ

Valmiki Kannada

ಶ್ರೀಮದ್ವಾಲ್ಮೀಕೀಯ ರಾಮಾಯಣೇ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಣ್ಡಮ್ ।

ಅಥ ವಿಂಶಸ್ಸರ್ಗಃ ।

ತಸ್ಮಿಂಸ್ತು ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರೇ ನಿಷ್ಕ್ರಾಮತಿ ಕೃತಾಞ್ಜಲೌ ।

ಆರ್ತಶಬ್ದೋ ಮಹಾನ್ ಜಜ್ಞೇ ಸ್ತ್ರೀಣಾಮನ್ತಃಪುರೇ ತದಾ ॥ 1 ॥

ಕೃತ್ಯೇಷ್ವಚೋದಿತಃ ಪಿತ್ರಾ ಸರ್ವಸ್ಯಾನ್ತಃಪುರಸ್ಯ ಚ ।

ಗತಿರ್ಯಶ್ಶರಣಂ ಚಾಪಿ ಸ ರಾಮೋಽದ್ಯ ಪ್ರವತ್ಸ್ಯತಿ ॥ 2 ॥

ಕೌಶಲ್ಯಾಯಾಂ ಯಥಾ ಯುಕ್ತೋ ಜನನ್ಯಾಂ ವರ್ತತೇ ಸದಾ ।

ತಥೈವ ವರ್ತತೇಽಸ್ಮಾಸು ಜನ್ಮಪ್ರಭೃತಿ ರಾಘವಃ ॥ 3 ॥

ನ ಕ್ರುಧ್ಯತ್ಯಭಿಶಪ್ತೋಽಪಿ ಕ್ರೋಧನೀಯಾನಿ ವರ್ಜಯನ್ ।

ಕ್ರುದ್ಧಾನ್ಪ್ರಸಾದಯನ್ಸರ್ವಾನ್ ಸ ಇತೋಽದ್ಯ ಪ್ರವತ್ಸ್ಯತಿ ॥ 4 ॥

ಅಬುದ್ಧಿರ್ಬತ ನೋ ರಾಜಾ ಜೀವಲೋಕಂ ಚರತ್ಯಯಮ್ ।

ಯೋ ಗತಿಂ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ಪರಿತ್ಯಜತಿ ರಾಘವಮ್ ॥ 5 ॥

ಇತಿ ಸರ್ವಾ ಮಹಿಷ್ಯಸ್ತಾ ವಿವತ್ಸಾ ಇವ ಧೇನವಃ ।

ಪತಿಮಾಚುಕ್ರುಶುಶ್ಚೈವ ಸಸ್ವರಂ ಚಾಪಿ ಚುಕ್ರುಶುಃ ॥ 6 ॥

ಸ ಹಿ ಚಾನ್ತಃಪುರೇ ಘೋರಮಾರ್ತಶಬ್ದಂ ಮಹೀಪತಿಃ ।

ಪುತ್ರಶೋಕಾಭಿಸನ್ತಪ್ತಃ ಶ್ರುತ್ವಾ ವ್ಯಾಲೀಯತಾಽಸನೇ ॥ 7 ॥

ರಾಮಸ್ತು ಭೃಶಮಾಯಸ್ತೋ ನಿಶ್ಶ್ವಸನ್ನಿವ ಕುಞ್ಜರಃ ।

ಜಗಾಮ ಸಹಿತೋ ಭ್ರಾತ್ರಾ ಮಾತುರನ್ತಃಪುರಂ ವಶೀ ॥ 8 ॥

ಸೋಽಪಶ್ಯತ್ಪುರುಷಂ ತತ್ರ ವೃದ್ಧಂ ಪರಮಪೂಜಿತಮ್ ।

ಉಪವಿಷ್ಟಂ ಗೃಹದ್ವಾರಿ ತಿಷ್ಠತಶ್ಚಾಪರಾನ್ಬಹೂನ್ ॥ 9 ॥

ದೃಷ್ಟ್ವೈವ ತು ತದಾ ರಾಮಂ ತೇ ಸರ್ವೇ ಸಹಸೋತ್ಥಿತಾಃ ।

ಜಯೇನ ಜಯತಾಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಂ ವರ್ಧಯನ್ತಿ ಸ್ಮ ರಾಘವಮ್ ॥ 10 ॥

ಪ್ರವಿಶ್ಯ ಪ್ರಥಮಾಂ ಕಕ್ಷ್ಯಾಂ ದ್ವಿತೀಯಾಯಾಂ ದದರ್ಶ ಸಃ ।

ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನ್ವೇದಸಮ್ಪನ್ನಾನ್ವೃದ್ಧಾನ್ರಾಜ್ಞಾಽಭಿಸತ್ಕೃತಾನ್ ॥ 11 ॥

ಪ್ರಣಮ್ಯ ರಾಮಸ್ತಾನ್ವಿಪ್ರಾಂಸ್ತೃತೀಯಾಯಾಂ ದದರ್ಶ ಸಃ ।

ಸ್ತ್ರಿಯೋ ವೃದ್ಧಾಸ್ತಥಾ ಬಾಲಾ ದ್ವಾರರಕ್ಷಣತತ್ಪರಾಃ ॥ 12 ॥

ವರ್ಧಯಿತ್ವಾ ಪ್ರಹೃಷ್ಟಾಸ್ತಾಃ ಪ್ರವಿಶ್ಯ ಚ ಗೃಹಂ ಸ್ತ್ರಿಯಃ ।

ನ್ಯವೇದಯನ್ತ ತ್ವರಿತಾ ರಾಮಮಾತುಃ ಪ್ರಿಯಂ ತದಾ ॥ 13 ॥

ಕೌಶಲ್ಯಾಪಿ ತದಾ ದೇವೀ ರಾತ್ರಿಂ ಸ್ಥಿತ್ವಾ ಸಮಾಹಿತಾ ।

ಪ್ರಭಾತೇ ತ್ವಕರೋತ್ಪೂಜಾಂ ವಿಷ್ಣೋಃ ಪುತ್ರಹಿತೈಷಿಣೀ ॥ 14 ॥

ಸಾ ಕ್ಷೌಮವಸನಾ ಹೃಷ್ಟಾ ನಿತ್ಯಂ ವ್ರತಪರಾಯಣಾ ।

ಅಗ್ನಿಂ ಜುಹೋತಿ ಸ್ಮ ತದಾ ಮನ್ತ್ರವತ್ಕೃತಮಙ್ಗಲಾ ॥ 15 ॥

ಪ್ರವಿಶ್ಯ ಚ ತದಾ ರಾಮೋ ಮಾತುರನ್ತಃಪುರಂ ಶುಭಮ್ ।

ದದರ್ಶ ಮಾತರಂ ತತ್ರ ಹಾವಯನ್ತೀಂ ಹುತಾಶನಮ್ ॥ 16 ॥

ದೇವಕಾರ್ಯನಿಮಿತ್ತಂ ಚ ತತ್ರಾಪಶ್ಯತ್ಸಮುದ್ಯತಮ್ ।

ದಧ್ಯಕ್ಷತಂ ಘೃತಂ ಚೈವ ಮೋದಕಾನ್ಹವಿಷಸ್ತಥಾ ॥ 17 ॥

ಲಾಜಾನ್ಮಾಲ್ಯಾನಿ ಶುಕ್ಲಾನಿ ಪಾಯಸಂ ಕೃಸರಂ ತಥಾ ।

ಸಮಿಧಃ ಪೂರ್ಣಕುಮ್ಭಾಂಶ್ಚ ದದರ್ಶ ರಘುನನ್ದನಃ ॥ 18 ॥

ತಾಂ ಶುಕ್ಲಕ್ಷೌಮಸಂವೀತಾಂ ವ್ರತಯೋಗೇನ ಕರ್ಶಿತಾಮ್ ।

ತರ್ಪಯನ್ತೀಂ ದದರ್ಶಾದ್ಭಿರ್ದೇವತಾಂ ದೇವವರ್ಣಿನೀಮ್ ॥ 19 ॥

ಸಾ ಚಿರಸ್ಯಾತ್ಮಜಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಮಾತೃನನ್ದನಮಾಗತಮ್ ।

ಅಭಿಚಕ್ರಾಮ ಸಂಹೃಷ್ಟಾ ಕಿಶೋರಂ ಬಡಬಾ ಯಥಾ ॥ 20 ॥

ಸ ಮಾತರಮಭಿಕ್ರಾನ್ತಾಮುಪಸಙ್ಗೃಹ್ಯ ರಾಘವಃ ।

ಪರಿಷ್ವಕ್ತಶ್ಚ ಬಾಹುಭ್ಯಾಮುಪಾಘ್ರಾತಶ್ಚ ಮೂರ್ಧನಿ ॥ 21 ॥

ತಮುವಾಚ ದುರಾಧರ್ಷಂ ರಾಘವಂ ಸುತಮಾತ್ಮನಃ ।

ಕೌಶಲ್ಯಾ ಪುತ್ರವಾತ್ಸಲ್ಯಾದಿದಂ ಪ್ರಿಯಹಿತಂ ವಚಃ ॥ 22 ॥

ವೃದ್ಧಾನಾಂ ಧರ್ಮಶೀಲಾನಾಂ ರಾಜರ್ಷೀಣಾಂ ಮಹಾತ್ಮನಾಮ್ ।

ಪ್ರಾಪ್ನುಹ್ಯಾಯುಶ್ಚ ಕೀರ್ತಿಂ ಚ ಧರ್ಮಂ ಚೋಪಹಿತಂ ಕುಲೇ ॥ 23 ॥

ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞಂ ಪಿತರಂ ರಾಜಾನಂ ಪಶ್ಯ ರಾಘವ ।

ಅದ್ಯೈವ ಹಿ ತ್ವಾಂ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಯೌವರಾಜ್ಯೇಽಭಿಷೇಕ್ಷ್ಯತಿ ॥ 24 ॥

ದತ್ತಮಾಸನಮಾಲಭ್ಯ ಭೋಜನೇನ ನಿಮನ್ತ್ರಿತಃ ।

ಮಾತರಂ ರಾಘವಃ ಕಿಞ್ಚಿದ್ವ್ರೀಡಾತ್ಪ್ರಸಾರ್ಯಾಞ್ಜಲಿಮಬ್ರವೀತ್ ॥ 25 ॥

ಸ ಸ್ವಭಾವವಿನೀತಶ್ಚ ಗೌರವಾಚ್ಚ ತದಾ ನತಃ ।

ಪ್ರಸ್ಥಿತೋ ದಣ್ಡಕಾರಣ್ಯಮಾಪ್ರಷ್ಟುಮುಪಚಕ್ರಮೇ ॥ 26 ॥

ದೇವಿ ನೂನಂ ನ ಜಾನೀಷೇ ಮಹದ್ಭಯಮುಪಸ್ಥಿತಮ್ ।

ಇದಂ ತವ ಚ ದುಃಖಾಯ ವೈದೇಹ್ಯಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣಸ್ಯ ಚ ॥ 27 ॥

ಗಮಿಷ್ಯೇ ದಣ್ಡಕಾರಣ್ಯಂ ಕಿಮನೇನಾಸನೇನ ಮೇ ।

ವಿಷ್ಟರಾಸನಯೋಗ್ಯೋ ಹಿ ಕಾಲೋಽಯಂ ಮಾಮುಪಸ್ಥಿತಃ ॥ 28 ॥

ಚತುರ್ದಶ ಹಿ ವರ್ಷಾಣಿ ವತ್ಸ್ಯಾಮಿ ವಿಜನೇ ವನೇ ।

ಮಧುಮೂಲಫಲೈರ್ಜೀವನ್ಹಿತ್ವಾ ಮುನಿವದಾಮಿಷಮ್ ॥ 29 ॥

ಭರತಾಯ ಮಹಾರಾಜೋ ಯೌವರಾಜ್ಯಂ ಪ್ರಯಚ್ಛತಿ ।

ಮಾಂ ಪುನರ್ದಣ್ಡಕಾರಣ್ಯೇ ವಿವಾಸಯತಿ ತಾಪಸಮ್ ॥ 30 ॥

ಸ ಷಟ್ಚಾಷ್ಟೌ ಚ ವರ್ಷಾಣಿ ವತ್ಸ್ಯಾಮಿ ವಿಜನೇ ವನೇ ।

ಆಸೇವಮಾನೋ ವನ್ಯಾನಿ ಫಲಮೂಲೈಶ್ಚ ವರ್ತಯನ್ ॥ 31 ॥

ಸಾ ನಿಕೃತ್ತೇವ ಸಾಲಸ್ಯ ಯಷ್ಟಿಃ ಪರಶುನಾ ವನೇ ।

ಪಪಾತ ಸಹಸಾ ದೇವೀ ದೇವತೇವ ದಿವಶ್ಚ್ಯುತಾ ॥ 32 ॥

ತಾಮದುಃಖೋಚಿತಾಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಪತಿತಾಂ ಕದಲೀಮಿವ ।

ರಾಮಸ್ತೂತ್ಥಾಪಯಾಮಾಸ ಮಾತರಂ ಗತಚೇತಸಮ್ ॥ 33 ॥

ಉಪಾವೃತ್ತ್ಯೋತ್ಥಿತಾಂ ದೀನಾಂ ಬಡಬಾಮಿವ ವಾಹಿತಾಮ್ ।

ಪಾಂಸುಕುಣ್ಠಿತಸರ್ವಾಙ್ಗೀಂ ವಿಮಮರ್ಶ ಚ ಪಾಣಿನಾ ॥ 34 ॥

ಸಾ ರಾಘವಮುಪಾಸೀನಮಸುಖಾರ್ತಾ ಸುಖೋಚಿತಾ ।

ಉವಾಚ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರಮುಪಶೃಣ್ವತಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣೇ ॥ 35 ॥

ಯದಿ ಪುತ್ರ ನ ಜಾಯೇಥಾ ಮಮ ಶೋಕಾಯ ರಾಘವ ।

ನ ಸ್ಮ ದುಃಖಮತೋ ಭೂಯಃ ಪಶ್ಯೇಯಮಹಮಪ್ರಜಾಃ ॥ 36 ॥

ಏಕ ಏವ ಹಿ ವನ್ಧ್ಯಾಯಾ ಶ್ಶೋಕೋ ಭವತಿ ಮಾನಸಃ ।

ಅಪ್ರಜಾಽಸ್ಮೀತಿ ಸನ್ತಾಪೋ ನ ಹ್ಯನ್ಯಃ ಪುತ್ರ ವಿದ್ಯತೇ ॥ 37 ॥

ನ ದೃಷ್ಟಪೂರ್ವಂ ಕಲ್ಯಾಣಂ ಸುಖಂ ವಾ ಪತಿಪೌರುಷೇ ।

ಅಪಿ ಪುತ್ರೇ ಽಪಿ ಪಶ್ಯೇಯಮಿತಿ ರಾಮಾಽಸ್ಥಿತಂ ಮಯಾ ॥ 38 ॥

ಸಾ ಬಹೂನ್ಯಮನೋಜ್ಞಾನಿ ವಾಕ್ಯಾನಿ ಹೃದಯಚ್ಛಿದಾಮ್ ।

ಅಹಂ ಶ್ರೋಷ್ಯೇ ಸಪತ್ನೀನಾಮವರಾಣಾಂ ವರಾ ಸತೀ ॥ 39 ॥

ಅತೋ ದುಃಖತರಂ ಕಿಂ ನು ಪ್ರಮದಾನಾಂ ಭವಿಷ್ಯತಿ ।

ಮಮ ಶೋಕೋ ವಿಲಾಪಶ್ಚ ಯಾದೃಶೋಽಯಮನನ್ತಕಃ ॥ 40 ॥

ತ್ವಯಿ ಸನ್ನಿಹಿತೇಽಪ್ಯೇವಮಹಮಾಸಂ ನಿರಾಕೃತಾ ।

ಕಿಂ ಪುನಃ ಪ್ರೋಷಿತೇ ತಾತ ಧ್ರುವಂ ಮರಣಮೇವ ಮೇ ॥ 41 ॥

ಅತ್ಯನ್ತನಿಗೃಹೀತಾಸ್ಮಿ ಭರ್ತುರ್ನಿತ್ಯಮತನ್ತ್ರಿತಾ ।

ಪರಿವಾರೇಣ ಕೈಕೇಯ್ಯಾ ಸ್ಸಮಾ ವಾಪ್ಯಥವಾಽವರಾ ॥ 42 ॥

ಯೋಽಹಿ ಮಾಂ ಸೇವತೇ ಕಶ್ಚಿದಥವಾಪ್ಯನುವರ್ತತೇ ।

ಕೈಕೇಯ್ಯಾಃ ಪುತ್ರಮನ್ವೀಕ್ಷ್ಯ ಸ್ವಶ್ಚಿ ಜನೋ ನಾಭಿಭಾಷತೇ ॥ 43 ॥

ನಿತ್ಯಕ್ರೋಧತಯಾ ತಸ್ಯಾಃ ಕಥಂ ನು ಖರವಾದಿತತ್ ।

ಕೈಕೇಯ್ಯಾ ವದನಂ ದ್ರಷ್ಟುಂ ಪುತ್ರ ಶಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ದುರ್ಗತಾ ॥ 44 ॥

ದಶ ಸಪ್ತ ಚ ವರ್ಷಾಣಿ ಜಾತಸ್ಯ ತವ ರಾಘವ ಅತಿತಾನಿ ಪ್ರಕಾಙ್ಕ್ಷನ್ತ್ಯಾ ಮಯಾ ದುಃಖಪರಿಕ್ಷಯಮ್ ॥ 45 ॥

ತದಕ್ಷಯಂ ಮಹದ್ದುಃಖಂ ನೋತ್ಸಹೇ ಸಹಿತುಂ ಚಿರಮ್ ।

ವಿಪ್ರಕಾರಂ ಸಪತ್ನೀನಾಮೇವಂ ಜೀರ್ಣಾಽಪಿ ರಾಘವ ॥ 46 ॥

ಅಪಶ್ಯನ್ತೀ ತವ ಮುಖಂ ಪರಿಪೂರ್ಣಶಶಿಪ್ರಭಮ್ ।

ಕೃಪಣಾ ವರ್ತಯಿಷ್ಯಾಮಿ ಕಥಂ ಕೃಪಣಜೀವಿಕಾಮ್ ॥ 47 ॥

ಉಪವಾಸೈಶ್ಚ ಯೋಗೈಶ್ಚ ಬಹುಭಿಶ್ಚ ಪರಿಶ್ರಮೈಃ ।

ದುಃಖಂ ಸಂವರ್ಧಿತೋ ಮೋಘಂ ತ್ವಂ ಹಿ ದುರ್ಗತಯಾ ಮಯಾ ॥ 48 ॥

ಸ್ಥಿರಂ ತು ಹೃದಯಂ ಮನ್ಯೇ ಮಮೇದಂ ಯನ್ನ ದೀರ್ಯತೇ ।

ಪ್ರಾವೃಷೀವ ಮಹಾನದ್ಯಾ ಸ್ಪೃಷ್ಟಂ ಕೂಲಂ ನವಾಮ್ಭಸಾ ॥ 49 ॥

ಮಮೈವ ನೂನಂ ಮರಣಂ ನ ವಿದ್ಯತೇ ನ ಚಾವಕಾಽಶೋಸ್ತಿ ಯಮಕ್ಷಯೇಽಮಮ ।

ಯದನ್ತಕೋಽದ್ಯೈವ ನ ಮಾಂ ಜಿಹೀರ್ಷತಿ ।

ಪ್ರಸಹ್ಯ ಸಿಂಹೋ ರುದತೀಂ ಮೃಗೀಮಿವ ॥ 50 ॥

ಸ್ಥಿರಂ ಹಿ ನೂನಂ ಹೃದಯಂ ಮಮಾಯಸಂ ನ ಭಿದ್ಯತೇ ಯದ್ಭುವಿ ನಾವದೀರ್ಯತೇ ।

ಅನೇನ ದುಃಖೇನ ಚ ದೇಹಮರ್ಪಿತಂ ಧ್ರುವಂ ಹ್ಯಕಾಲೇ ಮರಣಂ ನ ವಿದ್ಯತೇ ॥ 51 ॥

ಇದಂ ಹಿ ದುಃಖಂ ಯದನರ್ಥಕಾನಿ ಮೇ ವ್ರತಾನಿ ದಾನಾನಿ ಚ ಸಂಯಮಾಶ್ಚ ಹಿ ।

ತಪಶ್ಚ ತಪ್ತಂ ಯದಪತ್ಯಕಾರಣಾ ತ್ಸುನಿಷ್ಫಲಂ ಬೀಜಮಿವೋಪ್ತಮೂಷರೇ ॥ 52 ॥

ಯದಿ ಹ್ಯಕಾಲೇ ಮರಣಂ ಸ್ವಯೇಚ್ಛಯಾ ಲಭೇತ ಕಶ್ಚಿದ್ಗುರುದುಃಖಕರ್ಶಿತಃ ।

ಗತಾಹಮದ್ಯೈವ ಪರೇತಸಂಸದಂ ವಿನಾ ತ್ವಯಾ ಧೇನುರಿವಾತ್ಮಜೇನ ವೈ ॥ 53 ॥

ಅಥಾಪಿ ಕಿಂ ಜೀವಿತಮದ್ಯ ಮೇ ವೃಥಾ ತ್ವಯಾ ವಿನಾ ಚನ್ದ್ರನಿಭಾನನಪ್ರಭ ।

ಅನುವ್ರಜಿಷ್ಯಾಮಿ ವನಂ ತ್ವಯೈವ ಗೌ ಸ್ಸುದುರ್ಬಲಾ ವತ್ಸಮಿವಾನುಕಾಙ್ಕ್ಷಯಾ ॥ 54 ॥

ಭೃಶಮಸುಖಮಮರ್ಷಿತಾ ತದಾ ಬಹು ವಿಲಲಾಪ ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ರಾಘವಮ್ ।

ವ್ಯಸನಮುಪನಿಶಮ್ಯ ಸಾ ಮಹ ತ್ಸುತಮಿವ ಬದ್ಧಮವೇಕ್ಷ್ಯ ಕಿನ್ನರೀ ॥ 55 ॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಣ್ಡೇ ವಿಂಶಸ್ಸರ್ಗಃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha viṃśassargaḥ |

tasmiṃstu puruṣavyāghre niṣkrāmati kṛtāñjalau |

ārtaśabdo mahān jajñe strīṇāmantaḥpure tadā || 1 ||

kṛtyeṣvacoditaḥ pitrā sarvasyāntaḥpurasya ca |

gatiryaśśaraṇaṃ cāpi sa rāmo'dya pravatsyati || 2 ||

kauśalyāyāṃ yathā yukto jananyāṃ vartate sadā |

tathaiva vartate'smāsu janmaprabhṛti rāghavaḥ || 3 ||

na krudhyatyabhiśapto'pi krodhanīyāni varjayan |

kruddhānprasādayansarvān sa ito'dya pravatsyati || 4 ||

abuddhirbata no rājā jīvalokaṃ caratyayam |

yo gatiṃ sarvabhūtānāṃ parityajati rāghavam || 5 ||

iti sarvā mahiṣyastā vivatsā iva dhenavaḥ |

patimācukruśuścaiva sasvaraṃ cāpi cukruśuḥ || 6 ||

sa hi cāntaḥpure ghoramārtaśabdaṃ mahīpatiḥ |

putraśokābhisantaptaḥ śrutvā vyālīyatā'sane || 7 ||

rāmastu bhṛśamāyasto niśśvasanniva kuñjaraḥ |

jagāma sahito bhrātrā māturantaḥpuraṃ vaśī || 8 ||

so'paśyatpuruṣaṃ tatra vṛddhaṃ paramapūjitam |

upaviṣṭaṃ gṛhadvāri tiṣṭhataścāparānbahūn || 9 ||

dṛṣṭvaiva tu tadā rāmaṃ te sarve sahasotthitāḥ |

jayena jayatāṃ śreṣṭhaṃ vardhayanti sma rāghavam || 10 ||

praviśya prathamāṃ kakṣyāṃ dvitīyāyāṃ dadarśa saḥ |

brāhmaṇānvedasampannānvṛddhānrājñā'bhisatkṛtān || 11 ||

praṇamya rāmastānviprāṃstṛtīyāyāṃ dadarśa saḥ |

striyo vṛddhāstathā bālā dvārarakṣaṇatatparāḥ || 12 ||

vardhayitvā prahṛṣṭāstāḥ praviśya ca gṛhaṃ striyaḥ |

nyavedayanta tvaritā rāmamātuḥ priyaṃ tadā || 13 ||

kauśalyāpi tadā devī rātriṃ sthitvā samāhitā |

prabhāte tvakarotpūjāṃ viṣṇoḥ putrahitaiṣiṇī || 14 ||

sā kṣaumavasanā hṛṣṭā nityaṃ vrataparāyaṇā |

agniṃ juhoti sma tadā mantravatkṛtamaṅgalā || 15 ||

praviśya ca tadā rāmo māturantaḥpuraṃ śubham |

dadarśa mātaraṃ tatra hāvayantīṃ hutāśanam || 16 ||

devakāryanimittaṃ ca tatrāpaśyatsamudyatam |

dadhyakṣataṃ ghṛtaṃ caiva modakānhaviṣastathā || 17 ||

lājānmālyāni śuklāni pāyasaṃ kṛsaraṃ tathā |

samidhaḥ pūrṇakumbhāṃśca dadarśa raghunandanaḥ || 18 ||

tāṃ śuklakṣaumasaṃvītāṃ vratayogena karśitām |

tarpayantīṃ dadarśādbhirdevatāṃ devavarṇinīm || 19 ||

sā cirasyātmajaṃ dṛṣṭvā mātṛnandanamāgatam |

abhicakrāma saṃhṛṣṭā kiśoraṃ baḍabā yathā || 20 ||

sa mātaramabhikrāntāmupasaṅgṛhya rāghavaḥ |

pariṣvaktaśca bāhubhyāmupāghrātaśca mūrdhani || 21 ||

tamuvāca durādharṣaṃ rāghavaṃ sutamātmanaḥ |

kauśalyā putravātsalyādidaṃ priyahitaṃ vacaḥ || 22 ||

vṛddhānāṃ dharmaśīlānāṃ rājarṣīṇāṃ mahātmanām |

prāpnuhyāyuśca kīrtiṃ ca dharmaṃ copahitaṃ kule || 23 ||

satyapratijñaṃ pitaraṃ rājānaṃ paśya rāghava |

adyaiva hi tvāṃ dharmātmā yauvarājye'bhiṣekṣyati || 24 ||

dattamāsanamālabhya bhojanena nimantritaḥ |

mātaraṃ rāghavaḥ kiñcidvrīḍātprasāryāñjalimabravīt || 25 ||

sa svabhāvavinītaśca gauravācca tadā nataḥ |

prasthito daṇḍakāraṇyamāpraṣṭumupacakrame || 26 ||

devi nūnaṃ na jānīṣe mahadbhayamupasthitam |

idaṃ tava ca duḥkhāya vaidehyā lakṣmaṇasya ca || 27 ||

gamiṣye daṇḍakāraṇyaṃ kimanenāsanena me |

viṣṭarāsanayogyo hi kālo'yaṃ māmupasthitaḥ || 28 ||

caturdaśa hi varṣāṇi vatsyāmi vijane vane |

madhumūlaphalairjīvanhitvā munivadāmiṣam || 29 ||

bharatāya mahārājo yauvarājyaṃ prayacchati |

māṃ punardaṇḍakāraṇye vivāsayati tāpasam || 30 ||

sa ṣaṭcāṣṭau ca varṣāṇi vatsyāmi vijane vane |

āsevamāno vanyāni phalamūlaiśca vartayan || 31 ||

sā nikṛtteva sālasya yaṣṭiḥ paraśunā vane |

papāta sahasā devī devateva divaścyutā || 32 ||

tāmaduḥkhocitāṃ dṛṣṭvā patitāṃ kadalīmiva |

rāmastūtthāpayāmāsa mātaraṃ gatacetasam || 33 ||

upāvṛttyotthitāṃ dīnāṃ baḍabāmiva vāhitām |

pāṃsukuṇṭhitasarvāṅgīṃ vimamarśa ca pāṇinā || 34 ||

sā rāghavamupāsīnamasukhārtā sukhocitā |

uvāca puruṣavyāghramupaśṛṇvati lakṣmaṇe || 35 ||

yadi putra na jāyethā mama śokāya rāghava |

na sma duḥkhamato bhūyaḥ paśyeyamahamaprajāḥ || 36 ||

eka eva hi vandhyāyā śśoko bhavati mānasaḥ |

aprajā'smīti santāpo na hyanyaḥ putra vidyate || 37 ||

na dṛṣṭapūrvaṃ kalyāṇaṃ sukhaṃ vā patipauruṣe |

api putre 'pi paśyeyamiti rāmā'sthitaṃ mayā || 38 ||

sā bahūnyamanojñāni vākyāni hṛdayacchidām |

ahaṃ śroṣye sapatnīnāmavarāṇāṃ varā satī || 39 ||

ato duḥkhataraṃ kiṃ nu pramadānāṃ bhaviṣyati |

mama śoko vilāpaśca yādṛśo'yamanantakaḥ || 40 ||

tvayi sannihite'pyevamahamāsaṃ nirākṛtā |

kiṃ punaḥ proṣite tāta dhruvaṃ maraṇameva me || 41 ||

atyantanigṛhītāsmi bharturnityamatantritā |

parivāreṇa kaikeyyā ssamā vāpyathavā'varā || 42 ||

yo'hi māṃ sevate kaścidathavāpyanuvartate |

kaikeyyāḥ putramanvīkṣya svaści jano nābhibhāṣate || 43 ||

nityakrodhatayā tasyāḥ kathaṃ nu kharavāditat |

kaikeyyā vadanaṃ draṣṭuṃ putra śakṣyāmi durgatā || 44 ||

daśa sapta ca varṣāṇi jātasya tava rāghava atitāni prakāṅkṣantyā mayā duḥkhaparikṣayam || 45 ||

tadakṣayaṃ mahadduḥkhaṃ notsahe sahituṃ ciram |

viprakāraṃ sapatnīnāmevaṃ jīrṇā'pi rāghava || 46 ||

apaśyantī tava mukhaṃ paripūrṇaśaśiprabham |

kṛpaṇā vartayiṣyāmi kathaṃ kṛpaṇajīvikām || 47 ||

upavāsaiśca yogaiśca bahubhiśca pariśramaiḥ |

duḥkhaṃ saṃvardhito moghaṃ tvaṃ hi durgatayā mayā || 48 ||

sthiraṃ tu hṛdayaṃ manye mamedaṃ yanna dīryate |

prāvṛṣīva mahānadyā spṛṣṭaṃ kūlaṃ navāmbhasā || 49 ||

mamaiva nūnaṃ maraṇaṃ na vidyate na cāvakā'śosti yamakṣaye'mama |

yadantako'dyaiva na māṃ jihīrṣati |

prasahya siṃho rudatīṃ mṛgīmiva || 50 ||

sthiraṃ hi nūnaṃ hṛdayaṃ mamāyasaṃ na bhidyate yadbhuvi nāvadīryate |

anena duḥkhena ca dehamarpitaṃ dhruvaṃ hyakāle maraṇaṃ na vidyate || 51 ||

idaṃ hi duḥkhaṃ yadanarthakāni me vratāni dānāni ca saṃyamāśca hi |

tapaśca taptaṃ yadapatyakāraṇā tsuniṣphalaṃ bījamivoptamūṣare || 52 ||

yadi hyakāle maraṇaṃ svayecchayā labheta kaścidguruduḥkhakarśitaḥ |

gatāhamadyaiva paretasaṃsadaṃ vinā tvayā dhenurivātmajena vai || 53 ||

athāpi kiṃ jīvitamadya me vṛthā tvayā vinā candranibhānanaprabha |

anuvrajiṣyāmi vanaṃ tvayaiva gau ssudurbalā vatsamivānukāṅkṣayā || 54 ||

bhṛśamasukhamamarṣitā tadā bahu vilalāpa samīkṣya rāghavam |

vyasanamupaniśamya sā maha tsutamiva baddhamavekṣya kinnarī || 55 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe viṃśassargaḥ ||