2.103 Ayodhyakanda - Tryadhikashatatama Sargah

ॐ

2.103 ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಣ್ಡ - ತ್ರ್ಯಧಿಕಶತತಮ ಸರ್ಗಃ

Valmiki Kannada

ಶ್ರೀಮದ್ವಾಲ್ಮೀಕೀಯ ರಾಮಾಯಣೇ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಣ್ಡಮ್ ।

ಅಥ ತ್ರ್ಯಧಿಕಶತತಮಸ್ಸರ್ಗಃ ।

ವಸಿಷ್ಠಃ ಪುರತಃ ಕೃತ್ವಾ ದಾರಾನ್ದಶರಥಸ್ಯ ಚ ।

ಅಭಿಚಕ್ರಾಮ ತಂ ದೇಶಂ ರಾಮದರ್ಶನತರ್ಷಿತಃ ॥ 1 ॥

ರಾಜಪತ್ನ್ಯಶ್ಚ ಗಚ್ಛನ್ತ್ಯೋ ಮನ್ದಂ ಮನ್ದಾಕಿನೀಂ ಪ್ರತಿ ।

ದದೃಶು ಸ್ತತ್ರ ತತ್ ತೀರ್ಥಂ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣಸೇವಿತಮ್ ॥ 2 ॥

ಕೌಸಲ್ಯಾ ಬಾಷ್ಪಪೂರ್ಣೇನ ಮುಖೇನ ಪರಿಶುಷ್ಯತಾ ।

ಸುಮಿತ್ರಾಮಬ್ರವೀದ್ದೀನಾ ಯಾಶ್ಚಾನ್ಯಾ ರಾಜಯೋಷಿತಃ ॥ 3 ॥

ಇದಂ ತೇಷಾಮನಾಥಾನಾಂ ಕ್ಲಿಷ್ಟಮಕ್ಲಿಷ್ಟಕರ್ಮಣಾಮ್ ।

ವನೇ ಪ್ರಾಕ್ಕಲನಂ ತೀರ್ಥಂ ಯೇ ತೇ ನಿರ್ವಿಷಯೀಕೃತಾಃ ॥ 4 ॥

ಇತ ಸ್ಸುಮಿತ್ರೇ ಪುತ್ರಸ್ತೇ ಸದಾ ಜಲಮತನ್ದ್ರಿತಃ ।

ಸ್ವಯಂ ಹರತಿ ಸೌಮಿತ್ರಿರ್ಮಮ ಪುತ್ರಸ್ಯ ಕಾರಣಾತ್ ॥ 5 ॥

ಜಘನ್ಯಮಪಿ ತೇ ಪುತ್ರಃ ಕೃತವಾನ್ ನ ತು ಗರ್ಹಿತಃ ।

ಭ್ರಾತುರ್ಯದರ್ಥರಹಿತಂ ಸರ್ವಂ ತದ್ ಗರ್ಹಿತಂಂ ಗುಣೈಃ ॥ 6 ॥

ಅದ್ಯಾಯಮಪಿ ತೇ ಪುತ್ರಃ ಕ್ಲೇಶಾನಾಮತಥೋಚಿತಃ ।

ನೀಚಾನರ್ಥ ಸಮಾಚಾರಂ ಸಜ್ಜಂ ಕರ್ಮ ಪ್ರಮುಞ್ಚತು ॥ 7 ॥

ದಕ್ಷಿಣಾಗ್ರೇಷು ದರ್ಭೇಷು ಸಾ ದದರ್ಶ ಮಹೀತಲೇ ।

ಪಿತುರಿಙ್ಗುದಿಪಿಣ್ಯಾಕಂ ನ್ಯಸ್ತಮಾಯತಲೋಚನಾ ॥ 8 ॥

ತಂ ಭೂಮೌ ಪಿತುರಾರ್ತೇನ ನ್ಯಸ್ತಂ ರಾಮೇಣ ವೀಕ್ಷ್ಯ ಸಾ ।

ಉವಾಚ ದೇವೀ ಕೌಸಲ್ಯಾ ಸರ್ವಾ ದಶರಥಸ್ತ್ರಿಯಃ ॥ 9 ॥

ಇದಮಿಕ್ಷ್ವಾಕುನಾಥಸ್ಯ ರಾಘವಸ್ಯ ಮಹಾತ್ಮನಃ ।

ರಾಘವೇಣ ಪಿತುರ್ದತ್ತಂ ಪಶ್ಯತೈತದ್ಯಥಾವಿಧಿ ॥ 10 ॥

ತಸ್ಯ ದೇವಸಮಾನಸ್ಯ ಪಾರ್ಥಿವಸ್ಯ ಮಹಾತ್ಮನಃ ।

ನೈತದೌಪಯಿಕಂ ಮನ್ಯೇ ಭುಕ್ತಭೋಗಸ್ಯ ಭೋಜನಮ್ ॥ 11 ॥

ಚತುರನ್ತಾಂ ಮಹೀಂ ಭುಕ್ತ್ವಾ ಮಹೇನ್ದ್ರಸದೃಶೋ ವಿಭುಃ ।

ಕಥಮಿಙ್ಗುದಿಪಿಣ್ಯಾಕಂ ಸ ಭುಕ್ತೇ ವಸುಧಾಧಿಪಃ ॥ 12 ॥

ಅತೋ ದುಃಖತರಂ ಲೋಕೇ ನ ಕಿಞ್ಚಿತ್ಪ್ರತಿಭಾತಿ ಮಾ ।

ಯತ್ರ ರಾಮಃ ಪಿತುರ್ದದ್ಯಾದಿಙ್ಗುದಿಕ್ಷೋದಮೃದ್ಧಿಮಾನ್ ॥ 13 ॥

ರಾಮೇಣೇಙ್ಗುದಿಪಿಣ್ಯಾಕಂ ಪಿತುರ್ದತ್ತಂ ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ಮೇ ।

ಕಥಂ ದುಃಖೇನ ಹೃದಯಂ ನ ಸ್ಫೋಟತಿ ಸಹಸ್ರಧಾ ॥ 14 ॥

ಶ್ರುತಿಸ್ತು ಖಲ್ವಿಯಂ ಸತ್ಯಾ ಲೌಕಿಕೀ ಪ್ರತಿಭಾತಿ ಮಾ ।

ಯದನ್ನಃ ಪುರುಷೋ ಭವತಿ ತದನ್ನಾಸ್ತಸ್ಯ ದೇವತಾಃ ॥ 15 ॥

ಏವಮಾರ್ತಾಂ ಸಪತ್ನ್ಯಸ್ತಾ ಜಗ್ಮುರಾಶ್ವಾಸ್ಯ ತಾಂ ತದಾ ।

ದದೃಶುಶ್ಚಾಶ್ರಮೇ ರಾಮಂ ಸ್ವರ್ಗಚ್ಯುತಮಿವಾಮರಮ್ ॥ 16 ॥

ಸರ್ವಭೋಗೈಃ ಪರಿತ್ಯಕ್ತಂ ರಾಮಂ ಸಮ್ಪ್ರೇಕ್ಷ್ಯ ಮಾತರಃ ।

ಆರ್ತಾ ಮುಮುಚುರಶ್ರೂಣಿ ಸಸ್ವರಂ ಶೋಕಕರ್ಶಿತಾಃ ॥ 17 ॥

ತಾಸಾಂ ರಾಮಸ್ಸಮುತ್ಥಾಯ ಜಗ್ರಾಹ ಚರಣಾನ್ ಶುಭಾನ್ ।

ಮಾತ್ರೂಣಾಂ ಮನುಜವ್ಯಾಘ್ರಸ್ಸರ್ವಾಸಾಂ ಸತ್ಯಸಙ್ಗರಃ ॥ 18 ॥

ತಾಃ ಪಾಣಿಭಿ ಸ್ಸುಖಸ್ಪರ್ಶೈರ್ಮೃದ್ವಙ್ಗುಲಿತಲೈ ಶ್ಶುಭೈಃ ।

ಪ್ರಮಮಾರ್ಜೂ ರಜಃ ಪೃಷ್ಠಾದ್ರಾಮಸ್ಯಾಯತಲೋಚನಾಃ ॥ 19 ॥

ಸೌಮಿತ್ರಿರಪಿ ತಾ ಸ್ಸರ್ವಾ ಮಾತೃಸ್ಸಮ್ಪ್ರೇಕ್ಷ್ಯ ದುಃಖಿತಃ ।

ಅಭ್ಯವಾದಯತಾಸಕ್ತಂ ಶನೈ ರಾಮಾದನನ್ತರಮ್ ॥ 20 ॥

ಯಥಾ ರಾಮೇ ತಥಾ ತಸ್ಮಿನ್ಸರ್ವಾ ವವೃತಿರೇ ಸ್ತ್ರಿಯಃ ।

ವೃತ್ತಿಂ ದಶರಥಾಜ್ಜಾತೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣೇ ಶುಭಲಕ್ಷಣೇ ॥ 21 ॥

ಸೀತಾಽಪಿ ಚರಣಾಂಸ್ತಾಸಾಮುಪಸಙ್ಗೃಹ್ಯ ದುಃಖಿತಾ ।

ಶ್ವಶ್ರೂಣಾಮಶ್ರುಪೂರ್ಣಾಕ್ಷೀ ಸಾ ಬಭೂವಾಗ್ರತಃ ಸ್ಥಿತಾ ॥ 22 ॥

ತಾಂ ಪರಿಷ್ವಜ್ಯ ದುಃಖಾರ್ತಾಂ ಮಾತಾ ದುಹಿತರಂ ಯಥಾ ।

ವನವಾಸಕೃಶಾಂ ದೀನಾಂ ಕೌಸಲ್ಯಾ ವಾಕ್ಯಮಬ್ರವೀತ್ ॥ 23 ॥

ವಿದೇಹರಾಜಸ್ಯ ಸುತಾ ಸ್ನುಷಾ ದಶರಥಸ್ಯ ಚ ।

ರಾಮಪತ್ನೀ ಕಥಂ ದುಃಖಂ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಾ ನಿರ್ಜನೇ ವನೇ ॥ 24 ॥

ಪದ್ಮಮಾತಪಸನ್ತಪ್ತಂ ಪರಿಕ್ಲಿಷ್ಟಮಿವೋತ್ಪಲಮ್ ।

ಕಾಞ್ಚನಂ ರಜಸಾ ಧ್ವಸ್ತಂ ಕ್ಲಿಷ್ಟಂ ಚನ್ದ್ರಮಿವಾಮ್ಬುದೈಃ ॥ 25 ॥

ಮುಖಂ ತೇ ಪ್ರೇಕ್ಷ್ಯ ಮಾಂ ಶೋಕೋ ದಹತ್ಯಗ್ನಿರಿವಾಽಶ್ರಯಮ್ ।

ಭೃಶಂ ಮನಸಿ ವೈದೇಹಿ ವ್ಯಸನಾರಣಿಸಮ್ಭವಃ ॥ 26 ॥

ಬ್ರುವನ್ತ್ಯಾಮೇವಮಾರ್ತಾಯಾಂ ಜನನ್ಯಾಂ ಭರತಾಗ್ರಜಃ ।

ಪಾದಾವಾಸಾದ್ಯ ಜಗ್ರಾಹ ವಸಿಷ್ಠಸ್ಯ ಚ ರಾಘವಃ ॥ 27 ॥

ಪುರೋಹಿತಸ್ಯಾಗ್ನಿಸಮಸ್ಯ ವೈ ತದಾ ಬೃಹಸ್ಪತೇರಿನ್ದ್ರಮಿವಾಮರಾಧಿಪಃ ।

ಪ್ರಗೃಹ್ಯ ಪಾದೌ ಸುಸಮೃದ್ಧತೇಜಸಸ್ಸಹೈವ ತೇನೋಪವಿವೇಶ ರಾಘವಃ ॥ 28 ॥

ತತೋ ಜಘನ್ಯಂ ಸಹಿತೈ ಸ್ಸಮನ್ತ್ರಿಭಿಃ ಪುರಪ್ರಧಾನೈಶ್ಚ ಸಹೈವ ಸೈನಿಕೈಃ ।

ಜನೇನ ಧರ್ಮಜ್ಞತಮೇನ ಧರ್ಮವಾನುಪೋಪವಿಷ್ಟೋ ಭರತ ಸ್ತದಾಽಗ್ರಜಮ್ ॥ 29 ॥

ಉಪೋಪವಿಷ್ಟ ಸ್ತು ತದಾ ಸ ವೀರ್ಯವಾಂಸ್ತಪಸ್ವಿವೇಷೇಣ ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ರಾಘವಮ್ ।

ಶ್ರಿಯಾ ಜ್ವಲನ್ತಂ ಭರತಃ ಕೃತಾಞ್ಜಲಿರ್ಯಥಾ ಮಹೇನ್ದ್ರಃ ಪ್ರಯತಃ ಪ್ರಜಾಪತಿಮ್ ॥ 30 ॥

ಕಿಮೇಷ ವಾಕ್ಯಂ ಭರತೋಽದ್ಯ ರಾಘವಂ ಪ್ರಣಮ್ಯ ಸತ್ಕೃತ್ಯ ಚ ಸಾಧು ವಕ್ಷ್ಯತಿ ।

ಇತೀವ ತಸ್ಯಾರ್ಯಜನಸ್ಯ ತತ್ತ್ವತೋ ಬಭೂವ ಕೌತೂಹಲಮುತ್ತಮಂ ತದಾ ॥ 31 ॥

ಸ ರಾಘವ ಸ್ಸತ್ಯಧೃತಿ ಶ್ಚ ಲಕ್ಷ್ಮಣೋ ಮಹಾನುಭಾವೋ ಭರತ ಶ್ಚ ಧಾರ್ಮಿಕಃ ।

ವೃತಾಃ ಸುಹೃದ್ಭಿ ಶ್ಚ ವಿರೇಜುರಧ್ವರೇ ಯಥಾ ಸದಸ್ಯೈ ಸ್ಸಹಿತಾಸ್ತ್ರಯೋಽಗ್ನಯಃ ॥ 32 ॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಣ್ಡೇ ತ್ರ್ಯಧಿಕಶತತಮಸ್ಸರ್ಗಃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha tryadhikaśatatamassargaḥ |

vasiṣṭhaḥ purataḥ kṛtvā dārāndaśarathasya ca |

abhicakrāma taṃ deśaṃ rāmadarśanatarṣitaḥ || 1 ||

rājapatnyaśca gacchantyo mandaṃ mandākinīṃ prati |

dadṛśu statra tat tīrthaṃ rāmalakṣmaṇasevitam || 2 ||

kausalyā bāṣpapūrṇena mukhena pariśuṣyatā |

sumitrāmabravīddīnā yāścānyā rājayoṣitaḥ || 3 ||

idaṃ teṣāmanāthānāṃ kliṣṭamakliṣṭakarmaṇām |

vane prākkalanaṃ tīrthaṃ ye te nirviṣayīkṛtāḥ || 4 ||

ita ssumitre putraste sadā jalamatandritaḥ |

svayaṃ harati saumitrirmama putrasya kāraṇāt || 5 ||

jaghanyamapi te putraḥ kṛtavān na tu garhitaḥ |

bhrāturyadartharahitaṃ sarvaṃ tad garhitaṃṃ guṇaiḥ || 6 ||

adyāyamapi te putraḥ kleśānāmatathocitaḥ |

nīcānartha samācāraṃ sajjaṃ karma pramuñcatu || 7 ||

dakṣiṇāgreṣu darbheṣu sā dadarśa mahītale |

pituriṅgudipiṇyākaṃ nyastamāyatalocanā || 8 ||

taṃ bhūmau piturārtena nyastaṃ rāmeṇa vīkṣya sā |

uvāca devī kausalyā sarvā daśarathastriyaḥ || 9 ||

idamikṣvākunāthasya rāghavasya mahātmanaḥ |

rāghaveṇa piturdattaṃ paśyataitadyathāvidhi || 10 ||

tasya devasamānasya pārthivasya mahātmanaḥ |

naitadaupayikaṃ manye bhuktabhogasya bhojanam || 11 ||

caturantāṃ mahīṃ bhuktvā mahendrasadṛśo vibhuḥ |

kathamiṅgudipiṇyākaṃ sa bhukte vasudhādhipaḥ || 12 ||

ato duḥkhataraṃ loke na kiñcitpratibhāti mā |

yatra rāmaḥ piturdadyādiṅgudikṣodamṛddhimān || 13 ||

rāmeṇeṅgudipiṇyākaṃ piturdattaṃ samīkṣya me |

kathaṃ duḥkhena hṛdayaṃ na sphoṭati sahasradhā || 14 ||

śrutistu khalviyaṃ satyā laukikī pratibhāti mā |

yadannaḥ puruṣo bhavati tadannāstasya devatāḥ || 15 ||

evamārtāṃ sapatnyastā jagmurāśvāsya tāṃ tadā |

dadṛśuścāśrame rāmaṃ svargacyutamivāmaram || 16 ||

sarvabhogaiḥ parityaktaṃ rāmaṃ samprekṣya mātaraḥ |

ārtā mumucuraśrūṇi sasvaraṃ śokakarśitāḥ || 17 ||

tāsāṃ rāmassamutthāya jagrāha caraṇān śubhān |

mātrūṇāṃ manujavyāghrassarvāsāṃ satyasaṅgaraḥ || 18 ||

tāḥ pāṇibhi ssukhasparśairmṛdvaṅgulitalai śśubhaiḥ |

pramamārjū rajaḥ pṛṣṭhādrāmasyāyatalocanāḥ || 19 ||

saumitrirapi tā ssarvā mātṛssamprekṣya duḥkhitaḥ |

abhyavādayatāsaktaṃ śanai rāmādanantaram || 20 ||

yathā rāme tathā tasminsarvā vavṛtire striyaḥ |

vṛttiṃ daśarathājjāte lakṣmaṇe śubhalakṣaṇe || 21 ||

sītā'pi caraṇāṃstāsāmupasaṅgṛhya duḥkhitā |

śvaśrūṇāmaśrupūrṇākṣī sā babhūvāgrataḥ sthitā || 22 ||

tāṃ pariṣvajya duḥkhārtāṃ mātā duhitaraṃ yathā |

vanavāsakṛśāṃ dīnāṃ kausalyā vākyamabravīt || 23 ||

videharājasya sutā snuṣā daśarathasya ca |

rāmapatnī kathaṃ duḥkhaṃ samprāptā nirjane vane || 24 ||

padmamātapasantaptaṃ parikliṣṭamivotpalam |

kāñcanaṃ rajasā dhvastaṃ kliṣṭaṃ candramivāmbudaiḥ || 25 ||

mukhaṃ te prekṣya māṃ śoko dahatyagnirivā'śrayam |

bhṛśaṃ manasi vaidehi vyasanāraṇisambhavaḥ || 26 ||

bruvantyāmevamārtāyāṃ jananyāṃ bharatāgrajaḥ |

pādāvāsādya jagrāha vasiṣṭhasya ca rāghavaḥ || 27 ||

purohitasyāgnisamasya vai tadā bṛhaspaterindramivāmarādhipaḥ |

pragṛhya pādau susamṛddhatejasassahaiva tenopaviveśa rāghavaḥ || 28 ||

tato jaghanyaṃ sahitai ssamantribhiḥ purapradhānaiśca sahaiva sainikaiḥ |

janena dharmajñatamena dharmavānupopaviṣṭo bharata stadā'grajam || 29 ||

upopaviṣṭa stu tadā sa vīryavāṃstapasviveṣeṇa samīkṣya rāghavam |

śriyā jvalantaṃ bharataḥ kṛtāñjaliryathā mahendraḥ prayataḥ prajāpatim || 30 ||

kimeṣa vākyaṃ bharato'dya rāghavaṃ praṇamya satkṛtya ca sādhu vakṣyati |

itīva tasyāryajanasya tattvato babhūva kautūhalamuttamaṃ tadā || 31 ||

sa rāghava ssatyadhṛti śca lakṣmaṇo mahānubhāvo bharata śca dhārmikaḥ |

vṛtāḥ suhṛdbhi śca virejuradhvare yathā sadasyai ssahitāstrayo'gnayaḥ || 32 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe tryadhikaśatatamassargaḥ ||