Vidura Niti - Udyoga Parvam, Adhyayah 40

ॐ

ವಿದುರ ನೀತಿ - ಉದ್ಯೋಗ ಪರ್ವಮ್, ಅಧ್ಯಾಯಃ 40

Vyasa Kannada

॥ ಇತಿ ಶ್ರೀಮಾಹಾಭಾರತೇ ಉದ್ಯೋಗಪರ್ವಣಿ ಪ್ರಜಾಗರಪರ್ವಣಿ ವಿದುರವಾಕ್ಯೇ ಚತ್ವಾರಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥

ವಿದುರ ಉವಾಚ ।

ಯೋಽಭ್ಯರ್ಥಿತಃ ಸದ್ಭಿರಸಜ್ಜಮಾನಃ

ಕರೋತ್ಯರ್ಥಂ ಶಕ್ತಿಮಹಾಪಯಿತ್ವಾ ।

ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಯಶಸ್ತಂ ಸಮುಪೈತಿ ಸನ್ತಮಲಂ

ಪ್ರಸನ್ನಾ ಹಿ ಸುಖಾಯ ಸನ್ತಃ ॥ 1॥

ಮಹಾನ್ತಮಪ್ಯರ್ಥಮಧರ್ಮಯುಕ್ತಂ

ಯಃ ಸನ್ತ್ಯಜತ್ಯನುಪಾಕ್ರುಷ್ಟ ಏವ ।

ಸುಖಂ ಸ ದುಃಖಾನ್ಯವಮುಚ್ಯ ಶೇತೇ

ಜೀರ್ಣಾಂ ತ್ವಚಂ ಸರ್ಪ ಇವಾವಮುಚ್ಯ ॥ 2॥

ಅನೃತಂ ಚ ಸಮುತ್ಕರ್ಷೇ ರಾಜಗಾಮಿ ಚ ಪೈಶುನಮ್ ।

ಗುರೋಶ್ಚಾಲೀಕ ನಿರ್ಬನ್ಧಃ ಸಮಾನಿ ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯಯಾ ॥ 3॥

ಅಸೂಯೈಕ ಪದಂ ಮೃತ್ಯುರತಿವಾದಃ ಶ್ರಿಯೋ ವಧಃ ।

ಅಶುಶ್ರೂಷಾ ತ್ವರಾ ಶ್ಲಾಘಾ ವಿದ್ಯಾಯಾಃ ಶತ್ರವಸ್ತ್ರಯಃ ॥ 4॥

ಸುಖಾರ್ಥಿನಃ ಕುತೋ ವಿದ್ಯಾ ನಾಸ್ತಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಃ ಸುಖಮ್ ।

ಸುಖಾರ್ಥೀ ವಾ ತ್ಯಜೇದ್ವಿದ್ಯಾಂ ವಿದ್ಯಾರ್ಥೀ ವಾ ಸುಖಂ ತ್ಯಜೇತ್ ॥ 5॥

ನಾಗ್ನಿಸ್ತೃಪ್ಯತಿ ಕಾಷ್ಠಾನಾಂ ನಾಪಗಾನಾಂ ಮಹೋದಧಿಃ ।

ನಾನ್ತಕಃ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ನ ಪುಂಸಾಂ ವಾಮಲೋಚನಾ ॥ 6॥

ಆಶಾ ಧೃತಿಂ ಹನ್ತಿ ಸಮೃದ್ಧಿಮನ್ತಕಃ

ಕ್ರೋಧಃ ಶ್ರಿಯಂ ಹನ್ತಿ ಯಶಃ ಕದರ್ಯತಾ ।

ಅಪಾಲನಂ ಹನ್ತಿ ಪಶೂಂಶ್ಚ ರಾಜನ್ನ್

ಏಕಃ ಕ್ರುದ್ಧೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಹನ್ತಿ ರಾಷ್ಟ್ರಮ್ ॥ 7॥

ಅಜಶ್ಚ ಕಾಂಸ್ಯಂ ಚ ರಥಶ್ಚ ನಿತ್ಯಂ

ಮಧ್ವಾಕರ್ಷಃ ಶಕುನಿಃ ಶ್ರೋತ್ರಿಯಶ್ ಚ ।

ವೃದ್ಧೋ ಜ್ಞಾತಿರವಸನ್ನೋ ವಯಸ್ಯ

ಏತಾನಿ ತೇ ಸನ್ತು ಗೃಹೇ ಸದೈವ ॥ 8॥

ಅಜೋಕ್ಷಾ ಚನ್ದನಂ ವೀಣಾ ಆದರ್ಶೋ ಮಧುಸರ್ಪಿಷೀ ।

ವಿಷಮೌದುಮ್ಬರಂ ಶಙ್ಖಃ ಸ್ವರ್ಣಂ ನಾಭಿಶ್ಚ ರೋಚನಾ ॥ 9॥

ಗೃಹೇ ಸ್ಥಾಪಯಿತವ್ಯಾನಿ ಧನ್ಯಾನಿ ಮನುರಬ್ರವೀತ್ ।

ದೇವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಪೂಜಾರ್ಥಮತಿಥೀನಾಂ ಚ ಭಾರತ ॥ 10॥

ಇದಂ ಚ ತ್ವಾಂ ಸರ್ವಪರಂ ಬ್ರವೀಮಿ

ಪುಣ್ಯಂ ಪದಂ ತಾತ ಮಹಾವಿಶಿಷ್ಟಮ್ ।

ನ ಜಾತು ಕಾಮಾನ್ನ ಭಯಾನ್ನ ಲೋಭಾದ್

ಧರ್ಮಂ ತ್ಯಜೇಜ್ಜೀವಿತಸ್ಯಾಪಿ ಹೇತೋಃ ॥ 11॥

ನಿತ್ಯೋ ಧರ್ಮಃ ಸುಖದುಃಖೇ ತ್ವನಿತ್ಯೇ

ನಿತ್ಯೋ ಜೀವೋ ಧಾತುರಸ್ಯ ತ್ವನಿತ್ಯಃ ।

ತ್ಯಕ್ತ್ವಾನಿತ್ಯಂ ಪ್ರತಿತಿಷ್ಠಸ್ವ ನಿತ್ಯೇ

ಸನ್ತುಷ್ಯ ತ್ವಂ ತೋಷ ಪರೋ ಹಿ ಲಾಭಃ ॥ 12॥

ಮಹಾಬಲಾನ್ಪಶ್ಯ ಮನಾನುಭಾವಾನ್

ಪ್ರಶಾಸ್ಯ ಭೂಮಿಂ ಧನಧಾನ್ಯ ಪೂರ್ಣಾಮ್ ।

ರಾಜ್ಯಾನಿ ಹಿತ್ವಾ ವಿಪುಲಾಂಶ್ಚ ಭೋಗಾನ್

ಗತಾನ್ನರೇನ್ದ್ರಾನ್ವಶಮನ್ತಕಸ್ಯ ॥ 13॥

ಮೃತಂ ಪುತ್ರಂ ದುಃಖಪುಷ್ಟಂ ಮನುಷ್ಯಾ

ಉತ್ಕ್ಷಿಪ್ಯ ರಾಜನ್ಸ್ವಗೃಹಾನ್ನಿರ್ಹರನ್ತಿ ।

ತಂ ಮುಕ್ತಕೇಶಾಃ ಕರುಣಂ ರುದನ್ತಶ್

ಚಿತಾಮಧ್ಯೇ ಕಾಷ್ಠಮಿವ ಕ್ಷಿಪನ್ತಿ ॥ 14॥

ಅನ್ಯೋ ಧನಂ ಪ್ರೇತಗತಸ್ಯ ಭುಙ್ಕ್ತೇ

ವಯಾಂಸಿ ಚಾಗ್ನಿಶ್ಚ ಶರೀರಧಾತೂನ್ ।

ದ್ವಾಭ್ಯಾಮಯಂ ಸಹ ಗಚ್ಛತ್ಯಮುತ್ರ

ಪುಣ್ಯೇನ ಪಾಪೇನ ಚ ವೇಷ್ಟ್ಯಮಾನಃ ॥ 15॥

ಉತ್ಸೃಜ್ಯ ವಿನಿವರ್ತನ್ತೇ ಜ್ಞಾತಯಃ ಸುಹೃದಃ ಸುತಾಃ ।

ಅಗ್ನೌ ಪ್ರಾಸ್ತಂ ತು ಪುರುಷಂ ಕರ್ಮಾನ್ವೇತಿ ಸ್ವಯಂ ಕೃತಮ್ ॥ 16॥

ಅಸ್ಮಾಲ್ಲೋಕಾದೂರ್ಧ್ವಮಮುಷ್ಯ ಚಾಧೋ

ಮಹತ್ತಮಸ್ತಿಷ್ಠತಿ ಹ್ಯನ್ಧಕಾರಮ್ ।

ತದ್ವೈ ಮಹಾಮೋಹನಮಿನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ

ಬುಧ್ಯಸ್ವ ಮಾ ತ್ವಾಂ ಪ್ರಲಭೇತ ರಾಜನ್ ॥ 17॥

ಇದಂ ವಚಃ ಶಕ್ಷ್ಯಸಿ ಚೇದ್ಯಥಾವನ್

ನಿಶಮ್ಯ ಸರ್ವಂ ಪ್ರತಿಪತ್ತುಮೇವಮ್ ।

ಯಶಃ ಪರಂ ಪ್ರಾಪ್ಸ್ಯಸಿ ಜೀವಲೋಕೇ

ಭಯಂ ನ ಚಾಮುತ್ರ ನ ಚೇಹ ತೇಽಸ್ತಿ ॥ 18॥

ಆತ್ಮಾ ನದೀ ಭಾರತ ಪುಣ್ಯತೀರ್ಥಾ

ಸತ್ಯೋದಕಾ ಧೃತಿಕೂಲಾ ದಮೋರ್ಮಿಃ ।

ತಸ್ಯಾಂ ಸ್ನಾತಃ ಪೂಯತೇ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಾ

ಪುಣ್ಯೋ ಹ್ಯಾತ್ಮಾ ನಿತ್ಯಮಮ್ಭೋಽಮ್ಭ ಏವ ॥ 19॥

ಕಾಮಕ್ರೋಧಗ್ರಾಹವತೀಂ ಪಞ್ಚೇನ್ದ್ರಿಯ ಜಲಾಂ ನದೀಮ್ ।

ಕೃತ್ವಾ ಧೃತಿಮಯೀಂ ನಾವಂ ಜನ್ಮ ದುರ್ಗಾಣಿ ಸನ್ತರ ॥ 20॥

ಪ್ರಜ್ಞಾ ವೃದ್ಧಂ ಧರ್ಮವೃದ್ಧಂ ಸ್ವಬನ್ಧುಂ

ವಿದ್ಯಾ ವೃದ್ಧಂ ವಯಸಾ ಚಾಪಿ ವೃದ್ಧಮ್ ।

ಕಾರ್ಯಾಕಾರ್ಯೇ ಪೂಜಯಿತ್ವಾ ಪ್ರಸಾದ್ಯ

ಯಃ ಸಮ್ಪೃಚ್ಛೇನ್ನ ಸ ಮುಹ್ಯೇತ್ಕದಾ ಚಿತ್ ॥ 21॥

ಧೃತ್ಯಾ ಶಿಶ್ನೋದರಂ ರಕ್ಷೇತ್ಪಾಣಿಪಾದಂ ಚ ಚಕ್ಷುಷಾ ।

ಚಕ್ಷುಃ ಶ್ರೋತ್ರೇ ಚ ಮನಸಾ ಮನೋ ವಾಚಂ ಚ ಕರ್ಮಣಾ ॥ 22॥

ನಿತ್ಯೋದಕೀ ನಿತ್ಯಯಜ್ಞೋಪವೀತೀ

ನಿತ್ಯಸ್ವಾಧ್ಯಾಯೀ ಪತಿತಾನ್ನ ವರ್ಜೀ ।

ಋತಂ ಬ್ರುವನ್ಗುರವೇ ಕರ್ಮ ಕುರ್ವನ್

ನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಶ್ಚ್ಯವತೇ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಾತ್ ॥ 23॥

ಅಧೀತ್ಯ ವೇದಾನ್ಪರಿಸಂಸ್ತೀರ್ಯ ಚಾಗ್ನೀನ್

ಇಷ್ಟ್ವಾ ಯಜ್ಞೈಃ ಪಾಲಯಿತ್ವಾ ಪ್ರಜಾಶ್ ಚ ।

ಗೋಬ್ರಾಹ್ಮಣಾರ್ಥೇ ಶಸ್ತ್ರಪೂತಾನ್ತರಾತ್ಮಾ

ಹತಃ ಸಙ್ಗ್ರಾಮೇ ಕ್ಷತ್ರಿಯಃ ಸ್ವರ್ಗಮೇತಿ ॥ 24॥

ವೈಶ್ಯೋಽಧೀತ್ಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನ್ಕ್ಷತ್ರಿಯಾಂಶ್ ಚ

ಧನೈಃ ಕಾಲೇ ಸಂವಿಭಜ್ಯಾಶ್ರಿತಾಂಶ್ ಚ ।

ತ್ರೇತಾ ಪೂತಂ ಧೂಮಮಾಘ್ರಾಯ ಪುಣ್ಯಂ

ಪ್ರೇತ್ಯ ಸ್ವರ್ಗೇ ದೇವ ಸುಖಾನಿ ಭುಙ್ಕ್ತೇ ॥ 25॥

ಬ್ರಹ್ಮಕ್ಷತ್ರಂ ವೈಶ್ಯ ವರ್ಣಂ ಚ ಶೂದ್ರಃ

ಕ್ರಮೇಣೈತಾನ್ನ್ಯಾಯತಃ ಪೂಜಯಾನಃ ।

ತುಷ್ಟೇಷ್ವೇತೇಷ್ವವ್ಯಥೋ ದಗ್ಧಪಾಪಸ್

ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ದೇಹಂ ಸ್ವರ್ಗಸುಖಾನಿ ಭುಙ್ಕ್ತೇ ॥ 26॥

ಚಾತುರ್ವರ್ಣ್ಯಸ್ಯೈಷ ಧರ್ಮಸ್ತವೋಕ್ತೋ

ಹೇತುಂ ಚಾತ್ರ ಬ್ರುವತೋ ಮೇ ನಿಬೋಧ ।

ಕ್ಷಾತ್ರಾದ್ಧರ್ಮಾದ್ಧೀಯತೇ ಪಾಣ್ಡುಪುತ್ರಸ್

ತಂ ತ್ವಂ ರಾಜನ್ರಾಜಧರ್ಮೇ ನಿಯುಙ್ಕ್ಷ್ವ ॥ 27॥

ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ ಉವಾಚ ।

ಏವಮೇತದ್ಯಥಾ ಮಾಂ ತ್ವಮನುಶಾಸತಿ ನಿತ್ಯದಾ ।

ಮಮಾಪಿ ಚ ಮತಿಃ ಸೌಮ್ಯ ಭವತ್ಯೇವಂ ಯಥಾತ್ಥ ಮಾಮ್ ॥ 28॥

ಸಾ ತು ಬುದ್ದಿಃ ಕೃತಾಪ್ಯೇವಂ ಪಾಣ್ಡವಾನ್ರಪ್ತಿ ಮೇ ಸದಾ ।

ದುರ್ಯೋಧನಂ ಸಮಾಸಾದ್ಯ ಪುನರ್ವಿಪರಿವರ್ತತೇ ॥ 29॥

ನ ದಿಷ್ಟಮಭ್ಯತಿಕ್ರಾನ್ತುಂ ಶಕ್ಯಂ ಮರ್ತ್ಯೇನ ಕೇನ ಚಿತ್ ।

ದಿಷ್ಟಮೇವ ಕೃತಂ ಮನ್ಯೇ ಪೌರುಷಂ ತು ನಿರರ್ಥಕಮ್ ॥ 30॥

॥ ಇತಿ ಶ್ರೀಮಾಹಾಭಾರತೇ ಉದ್ಯೋಗಪರ್ವಣಿ ಪ್ರಜಾಗರಪರ್ವಣಿ ವಿದುರವಾಕ್ಯೇ ಚತ್ವಾರಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥ 40॥

ಇತಿ ವಿದುರ ನೀತಿ ಸಮಾಪ್ತಾ ॥

Roman (IAST) Transliteration

|| iti śrīmāhābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi viduravākye catvāriṃśo'dhyāyaḥ ||

vidura uvāca |

yo'bhyarthitaḥ sadbhirasajjamānaḥ

karotyarthaṃ śaktimahāpayitvā |

kṣipraṃ yaśastaṃ samupaiti santamalaṃ

prasannā hi sukhāya santaḥ || 1||

mahāntamapyarthamadharmayuktaṃ

yaḥ santyajatyanupākruṣṭa eva |

sukhaṃ sa duḥkhānyavamucya śete

jīrṇāṃ tvacaṃ sarpa ivāvamucya || 2||

anṛtaṃ ca samutkarṣe rājagāmi ca paiśunam |

guroścālīka nirbandhaḥ samāni brahmahatyayā || 3||

asūyaika padaṃ mṛtyurativādaḥ śriyo vadhaḥ |

aśuśrūṣā tvarā ślāghā vidyāyāḥ śatravastrayaḥ || 4||

sukhārthinaḥ kuto vidyā nāsti vidyārthinaḥ sukham |

sukhārthī vā tyajedvidyāṃ vidyārthī vā sukhaṃ tyajet || 5||

nāgnistṛpyati kāṣṭhānāṃ nāpagānāṃ mahodadhiḥ |

nāntakaḥ sarvabhūtānāṃ na puṃsāṃ vāmalocanā || 6||

āśā dhṛtiṃ hanti samṛddhimantakaḥ

krodhaḥ śriyaṃ hanti yaśaḥ kadaryatā |

apālanaṃ hanti paśūṃśca rājann

ekaḥ kruddho brāhmaṇo hanti rāṣṭram || 7||

ajaśca kāṃsyaṃ ca rathaśca nityaṃ

madhvākarṣaḥ śakuniḥ śrotriyaś ca |

vṛddho jñātiravasanno vayasya

etāni te santu gṛhe sadaiva || 8||

ajokṣā candanaṃ vīṇā ādarśo madhusarpiṣī |

viṣamaudumbaraṃ śaṅkhaḥ svarṇaṃ nābhiśca rocanā || 9||

gṛhe sthāpayitavyāni dhanyāni manurabravīt |

deva brāhmaṇa pūjārthamatithīnāṃ ca bhārata || 10||

idaṃ ca tvāṃ sarvaparaṃ bravīmi

puṇyaṃ padaṃ tāta mahāviśiṣṭam |

na jātu kāmānna bhayānna lobhād

dharmaṃ tyajejjīvitasyāpi hetoḥ || 11||

nityo dharmaḥ sukhaduḥkhe tvanitye

nityo jīvo dhāturasya tvanityaḥ |

tyaktvānityaṃ pratitiṣṭhasva nitye

santuṣya tvaṃ toṣa paro hi lābhaḥ || 12||

mahābalānpaśya manānubhāvān

praśāsya bhūmiṃ dhanadhānya pūrṇām |

rājyāni hitvā vipulāṃśca bhogān

gatānnarendrānvaśamantakasya || 13||

mṛtaṃ putraṃ duḥkhapuṣṭaṃ manuṣyā

utkṣipya rājansvagṛhānnirharanti |

taṃ muktakeśāḥ karuṇaṃ rudantaś

citāmadhye kāṣṭhamiva kṣipanti || 14||

anyo dhanaṃ pretagatasya bhuṅkte

vayāṃsi cāgniśca śarīradhātūn |

dvābhyāmayaṃ saha gacchatyamutra

puṇyena pāpena ca veṣṭyamānaḥ || 15||

utsṛjya vinivartante jñātayaḥ suhṛdaḥ sutāḥ |

agnau prāstaṃ tu puruṣaṃ karmānveti svayaṃ kṛtam || 16||

asmāllokādūrdhvamamuṣya cādho

mahattamastiṣṭhati hyandhakāram |

tadvai mahāmohanamindriyāṇāṃ

budhyasva mā tvāṃ pralabheta rājan || 17||

idaṃ vacaḥ śakṣyasi cedyathāvan

niśamya sarvaṃ pratipattumevam |

yaśaḥ paraṃ prāpsyasi jīvaloke

bhayaṃ na cāmutra na ceha te'sti || 18||

ātmā nadī bhārata puṇyatīrthā

satyodakā dhṛtikūlā damormiḥ |

tasyāṃ snātaḥ pūyate puṇyakarmā

puṇyo hyātmā nityamambho'mbha eva || 19||

kāmakrodhagrāhavatīṃ pañcendriya jalāṃ nadīm |

kṛtvā dhṛtimayīṃ nāvaṃ janma durgāṇi santara || 20||

prajñā vṛddhaṃ dharmavṛddhaṃ svabandhuṃ

vidyā vṛddhaṃ vayasā cāpi vṛddham |

kāryākārye pūjayitvā prasādya

yaḥ sampṛcchenna sa muhyetkadā cit || 21||

dhṛtyā śiśnodaraṃ rakṣetpāṇipādaṃ ca cakṣuṣā |

cakṣuḥ śrotre ca manasā mano vācaṃ ca karmaṇā || 22||

nityodakī nityayajñopavītī

nityasvādhyāyī patitānna varjī |

ṛtaṃ bruvangurave karma kurvan

na brāhmaṇaścyavate brahmalokāt || 23||

adhītya vedānparisaṃstīrya cāgnīn

iṣṭvā yajñaiḥ pālayitvā prajāś ca |

gobrāhmaṇārthe śastrapūtāntarātmā

hataḥ saṅgrāme kṣatriyaḥ svargameti || 24||

vaiśyo'dhītya brāhmaṇānkṣatriyāṃś ca

dhanaiḥ kāle saṃvibhajyāśritāṃś ca |

tretā pūtaṃ dhūmamāghrāya puṇyaṃ

pretya svarge deva sukhāni bhuṅkte || 25||

brahmakṣatraṃ vaiśya varṇaṃ ca śūdraḥ

krameṇaitānnyāyataḥ pūjayānaḥ |

tuṣṭeṣveteṣvavyatho dagdhapāpas

tyaktvā dehaṃ svargasukhāni bhuṅkte || 26||

cāturvarṇyasyaiṣa dharmastavokto

hetuṃ cātra bruvato me nibodha |

kṣātrāddharmāddhīyate pāṇḍuputras

taṃ tvaṃ rājanrājadharme niyuṅkṣva || 27||

dhṛtarāṣṭra uvāca |

evametadyathā māṃ tvamanuśāsati nityadā |

mamāpi ca matiḥ saumya bhavatyevaṃ yathāttha mām || 28||

sā tu buddiḥ kṛtāpyevaṃ pāṇḍavānrapti me sadā |

duryodhanaṃ samāsādya punarviparivartate || 29||

na diṣṭamabhyatikrāntuṃ śakyaṃ martyena kena cit |

diṣṭameva kṛtaṃ manye pauruṣaṃ tu nirarthakam || 30||

|| iti śrīmāhābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi viduravākye catvāriṃśo'dhyāyaḥ || 40||

iti vidura nīti samāptā ||