Vidura Niti - Udyoga Parvam, Adhyayah 39

ॐ

ವಿದುರ ನೀತಿ - ಉದ್ಯೋಗ ಪರ್ವಮ್, ಅಧ್ಯಾಯಃ 39

Vyasa Kannada

॥ ಇತಿ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತೇ ಉದ್ಯೋಗಪರ್ವಣಿ ಪ್ರಜಾಗರಪರ್ವಣಿ

ವಿದುರವಾಕ್ಯೇ ಏಕೋನಚತ್ವಾರಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥

ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ ಉವಾಚ ।

ಅನೀಶ್ವರೋಽಯಂ ಪುರುಷೋ ಭವಾಭವೇ

ಸೂತ್ರಪ್ರೋತಾ ದಾರುಮಯೀವ ಯೋಷಾ ।

ಧಾತ್ರಾ ಹಿ ದಿಷ್ಟಸ್ಯ ವಶೇ ಕಿಲಾಯಂ

ತಸ್ಮಾದ್ವದ ತ್ವಂ ಶ್ರವಣೇ ಘೃತೋಽಹಮ್ ॥ 1॥

ವಿದುರ ಉವಾಚ ।

ಅಪ್ರಾಪ್ತಕಾಲಂ ವಚನಂ ಬೃಹಸ್ಪತಿರಪಿ ಬ್ರುವನ್ ।

ಲಭತೇ ಬುದ್ಧ್ಯವಜ್ಞಾನಮವಮಾನಂ ಚ ಭಾರತ ॥ 2॥

ಪ್ರಿಯೋ ಭವತಿ ದಾನೇನ ಪ್ರಿಯವಾದೇನ ಚಾಪರಃ ।

ಮನ್ತ್ರಂ ಮೂಲಬಲೇನಾನ್ಯೋ ಯಃ ಪ್ರಿಯಃ ಪ್ರಿಯ ಏವ ಸಃ ॥ 3॥

ದ್ವೇಷ್ಯೋ ನ ಸಾಧುರ್ಭವತಿ ನ ಮೇಧಾವೀ ನ ಪಣ್ಡಿತಃ ।

ಪ್ರಿಯೇ ಶುಭಾನಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ದ್ವೇಷ್ಯೇ ಪಾಪಾನಿ ಭಾರತ ॥ 4॥

ನ ಸ ಕ್ಷಯೋ ಮಹಾರಾಜ ಯಃ ಕ್ಷಯೋ ವೃದ್ಧಿಮಾವಹೇತ್ ।

ಕ್ಷಯಃ ಸ ತ್ವಿಹ ಮನ್ತವ್ಯೋ ಯಂ ಲಬ್ಧ್ವಾ ಬಹು ನಾಶಯೇತ್ ॥ 5॥

ಸಮೃದ್ಧಾ ಗುಣತಃ ಕೇ ಚಿದ್ಭವನ್ತಿ ಧನತೋಽಪರೇ ।

ಧನವೃದ್ಧಾನ್ಗುಣೈರ್ಹೀನಾನ್ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ ವಿವರ್ಜಯೇತ್ ॥ 6॥

ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ ಉವಾಚ ।

ಸರ್ವಂ ತ್ವಮಾಯತೀ ಯುಕ್ತಂ ಭಾಷಸೇ ಪ್ರಾಜ್ಞಸಮ್ಮತಮ್ ।

ನ ಚೋತ್ಸಹೇ ಸುತಂ ತ್ಯಕ್ತುಂ ಯತೋ ಧರ್ಮಸ್ತತೋ ಜಯಃ ॥ 7॥

ವಿದುರ ಉವಾಚ ।

ಸ್ವಭಾವಗುಣಸಮ್ಪನ್ನೋ ನ ಜಾತು ವಿನಯಾನ್ವಿತಃ ।

ಸುಸೂಕ್ಷ್ಮಮಪಿ ಭೂತಾನಾಮುಪಮರ್ದಂ ಪ್ರಯೋಕ್ಷ್ಯತೇ ॥ 8॥

ಪರಾಪವಾದ ನಿರತಾಃ ಪರದುಃಖೋದಯೇಷು ಚ ।

ಪರಸ್ಪರವಿರೋಧೇ ಚ ಯತನ್ತೇ ಸತತೋಥಿತಾಃ ॥ 9॥

ಸ ದೋಷಂ ದರ್ಶನಂ ಯೇಷಾಂ ಸಂವಾಸೇ ಸುಮಹದ್ಭಯಮ್ ।

ಅರ್ಥಾದಾನೇ ಮಹಾನ್ದೋಷಃ ಪ್ರದಾನೇ ಚ ಮಹದ್ಭಯಮ್ ॥ 10॥

ಯೇ ಪಾಪಾ ಇತಿ ವಿಖ್ಯಾತಾಃ ಸಂವಾಸೇ ಪರಿಗರ್ಹಿತಾಃ ।

ಯುಕ್ತಾಶ್ಚಾನ್ಯೈರ್ಮಹಾದೋಷೈರ್ಯೇ ನರಾಸ್ತಾನ್ವಿವರ್ಜಯೇತ್ ॥ 11॥

ನಿವರ್ತಮಾನೇ ಸೌಹಾರ್ದೇ ಪ್ರೀತಿರ್ನೀಚೇ ಪ್ರಣಶ್ಯತಿ ।

ಯಾ ಚೈವ ಫಲನಿರ್ವೃತ್ತಿಃ ಸೌಹೃದೇ ಚೈವ ಯತ್ಸುಖಮ್ ॥ 12॥

ಯತತೇ ಚಾಪವಾದಾಯ ಯತ್ನಮಾರಭತೇ ಕ್ಷಯೇ ।

ಅಲ್ಪೇಽಪ್ಯಪಕೃತೇ ಮೋಹಾನ್ನ ಶಾನ್ತಿಮುಪಗಚ್ಛತಿ ॥ 13॥

ತಾದೃಶೈಃ ಸಙ್ಗತಂ ನೀಚೈರ್ನೃಶಂಸೈರಕೃತಾತ್ಮಭಿಃ ।

ನಿಶಾಮ್ಯ ನಿಪುಣಂ ಬುದ್ಧ್ಯಾ ವಿದ್ವಾನ್ದೂರಾದ್ವಿವರ್ಜಯೇತ್ ॥ 14॥

ಯೋ ಜ್ಞಾತಿಮನುಗೃಹ್ಣಾತಿ ದರಿದ್ರಂ ದೀನಮಾತುರಮ್ ।

ಸಪುತ್ರಪಶುಭಿರ್ವೃದ್ಧಿಂ ಯಶಶ್ಚಾವ್ಯಯಮಶ್ನುತೇ ॥ 15॥

ಜ್ಞಾತಯೋ ವರ್ಧನೀಯಾಸ್ತೈರ್ಯ ಇಚ್ಛನ್ತ್ಯಾತ್ಮನಃ ಶುಭಮ್ ।

ಕುಲವೃದ್ಧಿಂ ಚ ರಾಜೇನ್ದ್ರ ತಸ್ಮಾತ್ಸಾಧು ಸಮಾಚರ ॥ 16॥

ಶ್ರೇಯಸಾ ಯೋಕ್ಷ್ಯಸೇ ರಾಜನ್ಕುರ್ವಾಣೋ ಜ್ಞಾತಿಸತ್ಕ್ರಿಯಾಮ್ ।

ವಿಗುಣಾ ಹ್ಯಪಿ ಸಂರಕ್ಷ್ಯಾ ಜ್ಞಾತಯೋ ಭರತರ್ಷಭ ॥ 17॥

ಕಿಂ ಪುನರ್ಗುಣವನ್ತಸ್ತೇ ತ್ವತ್ಪ್ರಸಾದಾಭಿಕಾಙ್ಕ್ಷಿಣಃ ।

ಪ್ರಸಾದಂ ಕುರು ದೀನಾನಾಂ ಪಾಣ್ಡವಾನಾಂ ವಿಶಾಂ ಪತೇ ॥ 18॥

ದೀಯನ್ತಾಂ ಗ್ರಾಮಕಾಃ ಕೇ ಚಿತ್ತೇಷಾಂ ವೃತ್ತ್ಯರ್ಥಮೀಶ್ವರ ।

ಏವಂ ಲೋಕೇ ಯಶಃಪ್ರಾಪ್ತೋ ಭವಿಷ್ಯತ್ಸಿ ನರಾಧಿಪ ॥ 19॥

ವೃದ್ಧೇನ ಹಿ ತ್ವಯಾ ಕಾರ್ಯಂ ಪುತ್ರಾಣಾಂ ತಾತ ರಕ್ಷಣಮ್ ।

ಮಯಾ ಚಾಪಿ ಹಿತಂ ವಾಚ್ಯಂ ವಿದ್ಧಿ ಮಾಂ ತ್ವದ್ಧಿತೈಷಿಣಮ್ ॥ 20॥

ಜ್ಞಾತಿಭಿರ್ವಿಗ್ರಹಸ್ತಾತ ನ ಕರ್ತವ್ಯೋ ಭವಾರ್ಥಿನಾ ।

ಸುಖಾನಿ ಸಹ ಭೋಜ್ಯಾನಿ ಜ್ಞಾತಿಭಿರ್ಭರತರ್ಷಭ ॥ 21॥

ಸಮ್ಭೋಜನಂ ಸಙ್ಕಥನಂ ಸಮ್ಪ್ರೀತಿಶ್ ಚ ಪರಸ್ಪರಮ್ ।

ಜ್ಞಾತಿಭಿಃ ಸಹ ಕಾರ್ಯಾಣಿ ನ ವಿರೋಧಃ ಕಥಂ ಚನ ॥ 22॥

ಜ್ಞಾತಯಸ್ತಾರಯನ್ತೀಹ ಜ್ಞಾತಯೋ ಮಜ್ಜಯನ್ತಿ ಚ ।

ಸುವೃತ್ತಾಸ್ತಾರಯನ್ತೀಹ ದುರ್ವೃತ್ತಾ ಮಜ್ಜಯನ್ತಿ ಚ ॥ 23॥

ಸುವೃತ್ತೋ ಭವ ರಾಜೇನ್ದ್ರ ಪಾಣ್ಡವಾನ್ಪ್ರತಿ ಮಾನದ ।

ಅಧರ್ಷಣೀಯಃ ಶತ್ರೂಣಾಂ ತೈರ್ವೃತಸ್ತ್ವಂ ಭವಿಷ್ಯಸಿ ॥ 24॥

ಶ್ರೀಮನ್ತಂ ಜ್ಞಾತಿಮಾಸಾದ್ಯ ಯೋ ಜ್ಞಾತಿರವಸೀದತಿ ।

ದಿಗ್ಧಹಸ್ತಂ ಮೃಗ ಇವ ಸ ಏನಸ್ತಸ್ಯ ವಿನ್ದತಿ ॥ 25॥

ಪಶ್ಚಾದಪಿ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ತವ ತಾಪೋ ಭವಿಷ್ಯತಿ ।

ತಾನ್ವಾ ಹತಾನ್ಸುತಾನ್ವಾಪಿ ಶ್ರುತ್ವಾ ತದನುಚಿನ್ತಯ ॥ 26॥

ಯೇನ ಖಟ್ವಾಂ ಸಮಾರೂಢಃ ಪರಿತಪ್ಯೇತ ಕರ್ಮಣಾ ।

ಆದಾವೇವ ನ ತತ್ಕುರ್ಯಾದಧ್ರುವೇ ಜೀವಿತೇ ಸತಿ ॥ 27॥

ನ ಕಶ್ಚಿನ್ನಾಪನಯತೇ ಪುಮಾನನ್ಯತ್ರ ಭಾರ್ಗವಾತ್ ।

ಶೇಷಸಮ್ಪ್ರತಿಪತ್ತಿಸ್ತು ಬುದ್ಧಿಮತ್ಸ್ವೇವ ತಿಷ್ಠತಿ ॥ 28॥

ದುರ್ಯೋಧನೇನ ಯದ್ಯೇತತ್ಪಾಪಂ ತೇಷು ಪುರಾ ಕೃತಮ್ ।

ತ್ವಯಾ ತತ್ಕುಲವೃದ್ಧೇನ ಪ್ರತ್ಯಾನೇಯಂ ನರೇಶ್ವರ ॥ 29॥

ತಾಂಸ್ತ್ವಂ ಪದೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪ್ಯ ಲೋಕೇ ವಿಗತಕಲ್ಮಷಃ ।

ಭವಿಷ್ಯಸಿ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಪೂಜನೀಯೋ ಮನೀಷಿಣಾಮ್ ॥ 30॥

ಸುವ್ಯಾಹೃತಾನಿ ಧೀರಾಣಾಂ ಫಲತಃ ಪ್ರವಿಚಿನ್ತ್ಯ ಯಃ ।

ಅಧ್ಯವಸ್ಯತಿ ಕಾರ್ಯೇಷು ಚಿರಂ ಯಶಸಿ ತಿಷ್ಠತಿ ॥ 31॥

ಅವೃತ್ತಿಂ ವಿನಯೋ ಹನ್ತಿ ಹನ್ತ್ಯನರ್ಥಂ ಪರಾಕ್ರಮಃ ।

ಹನ್ತಿ ನಿತ್ಯಂ ಕ್ಷಮಾ ಕ್ರೋಧಮಾಚಾರೋ ಹನ್ತ್ಯಲಕ್ಷಣಮ್ ॥ 32॥

ಪರಿಚ್ಛದೇನ ಕ್ಷತ್ರೇಣ ವೇಶ್ಮನಾ ಪರಿಚರ್ಯಯಾ ।

ಪರೀಕ್ಷೇತ ಕುಲಂ ರಾಜನ್ಭೋಜನಾಚ್ಛಾದನೇನ ಚ ॥ 33॥

ಯಯೋಶ್ಚಿತ್ತೇನ ವಾ ಚಿತ್ತಂ ನೈಭೃತಂ ನೈಭೃತೇನ ವಾ ।

ಸಮೇತಿ ಪ್ರಜ್ಞಯಾ ಪ್ರಜ್ಞಾ ತಯೋರ್ಮೈತ್ರೀ ನ ಜೀರ್ಯತೇ ॥ 34॥

ದುರ್ಬುದ್ಧಿಮಕೃತಪ್ರಜ್ಞಂ ಛನ್ನಂ ಕೂಪಂ ತೃಣೈರಿವ ।

ವಿವರ್ಜಯೀತ ಮೇಧಾವೀ ತಸ್ಮಿನ್ಮೈತ್ರೀ ಪ್ರಣಶ್ಯತಿ ॥ 35॥

ಅವಲಿಪ್ತೇಷು ಮೂರ್ಖೇಷು ರೌದ್ರಸಾಹಸಿಕೇಷು ಚ ।

ತಥೈವಾಪೇತ ಧರ್ಮೇಷು ನ ಮೈತ್ರೀಮಾಚರೇದ್ಬುಧಃ ॥ 36॥

ಕೃತಜ್ಞಂ ಧಾರ್ಮಿಕಂ ಸತ್ಯಮಕ್ಷುದ್ರಂ ದೃಢಭಕ್ತಿಕಮ್ ।

ಜಿತೇನ್ದ್ರಿಯಂ ಸ್ಥಿತಂ ಸ್ಥಿತ್ಯಾಂ ಮಿತ್ರಮತ್ಯಾಗಿ ಚೇಷ್ಯತೇ ॥ 37॥

ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಮನುತ್ಸರ್ಗೋ ಮೃತ್ಯುನಾ ನ ವಿಶಿಷ್ಯತೇ ।

ಅತ್ಯರ್ಥಂ ಪುನರುತ್ಸರ್ಗಃ ಸಾದಯೇದ್ದೈವತಾನ್ಯಪಿ ॥ 38॥

ಮಾರ್ದವಂ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಮನಸೂಯಾ ಕ್ಷಮಾ ಧೃತಿಃ ।

ಆಯುಷ್ಯಾಣಿ ಬುಧಾಃ ಪ್ರಾಹುರ್ಮಿತ್ರಾಣಾಂ ಚಾವಿಮಾನನಾ ॥ 39॥

ಅಪನೀತಂ ಸುನೀತೇನ ಯೋಽರ್ಥಂ ಪ್ರತ್ಯಾನಿನೀಷತೇ ।

ಮತಿಮಾಸ್ಥಾಯ ಸುದೃಢಾಂ ತದಕಾಪುರುಷ ವ್ರತಮ್ ॥ 40॥

ಆಯತ್ಯಾಂ ಪ್ರತಿಕಾರಜ್ಞಸ್ತದಾತ್ವೇ ದೃಢನಿಶ್ಚಯಃ ।

ಅತೀತೇ ಕಾರ್ಯಶೇಷಜ್ಞೋ ನರೋಽರ್ಥೈರ್ನ ಪ್ರಹೀಯತೇ ॥ 41॥

ಕರ್ಮಣಾ ಮನಸಾ ವಾಚಾ ಯದಭೀಕ್ಷ್ಣಂ ನಿಷೇವತೇ ।

ತದೇವಾಪಹರತ್ಯೇನಂ ತಸ್ಮಾತ್ಕಲ್ಯಾಣಮಾಚರೇತ್ ॥ 42॥

ಮಙ್ಗಲಾಲಮ್ಭನಂ ಯೋಗಃ ಶ್ರುತಮುತ್ಥಾನಮಾರ್ಜವಮ್ ।

ಭೂತಿಮೇತಾನಿ ಕುರ್ವನ್ತಿ ಸತಾಂ ಚಾಭೀಕ್ಷ್ಣ ದರ್ಶನಮ್ ॥ 43॥

ಅನಿರ್ವೇದಃ ಶ್ರಿಯೋ ಮೂಲಂ ದುಃಖನಾಶೇ ಸುಖಸ್ಯ ಚ ।

ಮಹಾನ್ಭವತ್ಯನಿರ್ವಿಣ್ಣಃ ಸುಖಂ ಚಾತ್ಯನ್ತಮಶ್ನುತೇ ॥ 44॥

ನಾತಃ ಶ್ರೀಮತ್ತರಂ ಕಿಂ ಚಿದನ್ಯತ್ಪಥ್ಯತಮಂ ತಥಾ ।

ಪ್ರಭ ವಿಷ್ಣೋರ್ಯಥಾ ತಾತ ಕ್ಷಮಾ ಸರ್ವತ್ರ ಸರ್ವದಾ ॥ 45॥

ಕ್ಷಮೇದಶಕ್ತಃ ಸರ್ವಸ್ಯ ಶಕ್ತಿಮಾನ್ಧರ್ಮಕಾರಣಾತ್ ।

ಅರ್ಥಾನರ್ಥೌ ಸಮೌ ಯಸ್ಯ ತಸ್ಯ ನಿತ್ಯಂ ಕ್ಷಮಾ ಹಿತಾ ॥ 46॥

ಯತ್ಸುಖಂ ಸೇವಮಾನೋಽಪಿ ಧರ್ಮಾರ್ಥಾಭ್ಯಾಂ ನ ಹೀಯತೇ ।

ಕಾಮಂ ತದುಪಸೇವೇತ ನ ಮೂಢ ವ್ರತಮಾಚರೇತ್ ॥ 47॥

ದುಃಖಾರ್ತೇಷು ಪ್ರಮತ್ತೇಷು ನಾಸ್ತಿಕೇಷ್ವಲಸೇಷು ಚ ।

ನ ಶ್ರೀರ್ವಸತ್ಯದಾನ್ತೇಷು ಯೇ ಚೋತ್ಸಾಹ ವಿವರ್ಜಿತಾಃ ॥ 48॥

ಆರ್ಜವೇನ ನರಂ ಯುಕ್ತಮಾರ್ಜವಾತ್ಸವ್ಯಪತ್ರಪಮ್ ।

ಅಶಕ್ತಿಮನ್ತಂ ಮನ್ಯನ್ತೋ ಧರ್ಷಯನ್ತಿ ಕುಬುದ್ಧಯಃ ॥ 49॥

ಅತ್ಯಾರ್ಯಮತಿದಾತಾರಮತಿಶೂರಮತಿವ್ರತಮ್ ।

ಪ್ರಜ್ಞಾಭಿಮಾನಿನಂ ಚೈವ ಶ್ರೀರ್ಭಯಾನ್ನೋಪಸರ್ಪತಿ ॥ 50॥

ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಫಲಾ ವೇದಾಃ ಶೀಲವೃತ್ತಫಲಂ ಶ್ರುತಮ್ ।

ರತಿಪುತ್ರ ಫಲಾ ದಾರಾ ದತ್ತಭುಕ್ತ ಫಲಂ ಧನಮ್ ॥ 51॥

ಅಧರ್ಮೋಪಾರ್ಜಿತೈರರ್ಥೈರ್ಯಃ ಕರೋತ್ಯೌರ್ಧ್ವ ದೇಹಿಕಮ್ ।

ನ ಸ ತಸ್ಯ ಫಲಂ ಪ್ರೇತ್ಯ ಭುಙ್ಕ್ತೇಽರ್ಥಸ್ಯ ದುರಾಗಮಾತ್ ॥ 52॥

ಕಾನಾರ ವನದುರ್ಗೇಷು ಕೃಚ್ಛ್ರಾಸ್ವಾಪತ್ಸು ಸಮ್ಭ್ರಮೇ ।

ಉದ್ಯತೇಷು ಚ ಶಸ್ತ್ರೇಷು ನಾಸ್ತಿ ಶೇಷವತಾಂ ಭಯಮ್ ॥ 53॥

ಉತ್ಥಾನಂ ಸಂಯಮೋ ದಾಕ್ಷ್ಯಮಪ್ರಮಾದೋ ಧೃತಿಃ ಸ್ಮೃತಿಃ ।

ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ಚ ಸಮಾರಮ್ಭೋ ವಿದ್ಧಿ ಮೂಲಂ ಭವಸ್ಯ ತತ್ ॥ 54॥

ತಪೋಬಲಂ ತಾಪಸಾನಾಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಬ್ರಹ್ಮವಿದಾಂ ಬಲಮ್ ।

ಹಿಂಸಾ ಬಲಮಸಾಧೂನಾಂ ಕ್ಷಮಾಗುಣವತಾಂ ಬಲಮ್ ॥ 55॥

ಅಷ್ಟೌ ತಾನ್ಯವ್ರತಘ್ನಾನಿ ಆಪೋ ಮೂಲಂ ಫಲಂ ಪಯಃ ।

ಹವಿರ್ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಕಾಮ್ಯಾ ಚ ಗುರೋರ್ವಚನಮೌಷಧಮ್ ॥ 56॥

ನ ತತ್ಪರಸ್ಯ ಸನ್ದಧ್ಯಾತ್ಪ್ರತಿಕೂಲಂ ಯದಾತ್ಮನಃ ।

ಸಙ್ಗ್ರಹೇಣೈಷ ಧರ್ಮಃ ಸ್ಯಾತ್ಕಾಮಾದನ್ಯಃ ಪ್ರವರ್ತತೇ ॥ 57॥

ಅಕ್ರೋಧೇನ ಜಯೇತ್ಕ್ರೋಧಮಸಾಧುಂ ಸಾಧುನಾ ಜಯೇತ್ ।

ಜಯೇತ್ಕದರ್ಯಂ ದಾನೇನ ಜಯೇತ್ಸತ್ಯೇನ ಚಾನೃತಮ್ ॥ 58॥

ಸ್ತ್ರೀ ಧೂರ್ತಕೇಽಲಸೇ ಭೀರೌ ಚಣ್ಡೇ ಪುರುಷಮಾನಿನಿ ।

ಚೌರೇ ಕೃತಘ್ನೇ ವಿಶ್ವಾಸೋ ನ ಕಾರ್ಯೋ ನ ಚ ನಾಸ್ತಿಕೇ ॥ 59॥

ಅಭಿವಾದನಶೀಲಸ್ಯ ನಿತ್ಯಂ ವೃದ್ಧೋಪಸೇವಿನಃ ।

ಚತ್ವಾರಿ ಸಮ್ಪ್ರವರ್ಧನ್ತೇ ಕೀರ್ತಿರಾಯುರ್ಯಶೋಬಲಮ್ ॥ 60॥

ಅತಿಕ್ಲೇಶೇನ ಯೇಽರ್ಥಾಃ ಸ್ಯುರ್ಧರ್ಮಸ್ಯಾತಿಕ್ರಮೇಣ ಚ ।

ಅರೇರ್ವಾ ಪ್ರಣಿಪಾತೇನ ಮಾ ಸ್ಮ ತೇಷು ಮನಃ ಕೃಥಾಃ ॥ 61॥

ಅವಿದ್ಯಃ ಪುರುಷಃ ಶೋಚ್ಯಃ ಶೋಚ್ಯಂ ಮಿಥುನಮಪ್ರಜಮ್ ।

ನಿರಾಹಾರಾಃ ಪ್ರಜಾಃ ಶೋಚ್ಯಾಃ ಶೋಚ್ಯಂ ರಾಷ್ಟ್ರಮರಾಜಕಮ್ ॥ 62॥

ಅಧ್ವಾ ಜರಾ ದೇಹವತಾಂ ಪರ್ವತಾನಾಂ ಜಲಂ ಜರಾ ।

ಅಸಮ್ಭೋಗೋ ಜರಾ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ವಾಕ್ಷಲ್ಯಂ ಮನಸೋ ಜರಾ ॥ 63॥

ಅನಾಮ್ನಾಯ ಮಲಾ ವೇದಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಯಾವ್ರತಂ ಮಲಮ್ ।

ಕೌತೂಹಲಮಲಾ ಸಾಧ್ವೀ ವಿಪ್ರವಾಸ ಮಲಾಃ ಸ್ತ್ರಿಯಃ ॥ 64॥

ಸುವರ್ಣಸ್ಯ ಮಲಂ ರೂಪ್ಯಂ ರೂಪ್ಯಸ್ಯಾಪಿ ಮಲಂ ತ್ರಪು ।

ಜ್ಞೇಯಂ ತ್ರಪು ಮಲಂ ಸೀಸಂ ಸೀಸಸ್ಯಾಪಿ ಮಲಂ ಮಲಮ್ ॥ 65॥

ನ ಸ್ವಪ್ನೇನ ಜಯೇನ್ನಿದ್ರಾಂ ನ ಕಾಮೇನ ಸ್ತ್ರಿಯಂ ಜಯೇತ್ ।

ನೇನ್ಧನೇನ ಜಯೇದಗ್ನಿಂ ನ ಪಾನೇನ ಸುರಾಂ ಜಯೇತ್ ॥ 66॥

ಯಸ್ಯ ದಾನಜಿತಂ ಮಿತ್ರಮಮಿತ್ರಾ ಯುಧಿ ನಿರ್ಜಿತಾಃ ।

ಅನ್ನಪಾನಜಿತಾ ದಾರಾಃ ಸಫಲಂ ತಸ್ಯ ಜೀವಿತಮ್ ॥ 67॥

ಸಹಸ್ರಿಣೋಽಪಿ ಜೀವನ್ತಿ ಜೀವನ್ತಿ ಶತಿನಸ್ತಥಾ ।

ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರಂ ವಿಮುಞ್ಚೇಚ್ಛಾಂ ನ ಕಥಂ ಚಿನ್ನ ಜೀವ್ಯತೇ ॥ 68॥

ಯತ್ಪೃಥಿವ್ಯಾಂ ವ್ರೀಹಿ ಯವಂ ಹಿರಣ್ಯಂ ಪಶವಃ ಸ್ತ್ರಿಯಃ ।

ನಾಲಮೇಕಸ್ಯ ತತ್ಸರ್ವಮಿತಿ ಪಶ್ಯನ್ನ ಮುಹ್ಯತಿ ॥ 69॥

ರಾಜನ್ಭೂಯೋ ಬ್ರವೀಮಿ ತ್ವಾಂ ಪುತ್ರೇಷು ಸಮಮಾಚರ ।

ಸಮತಾ ಯದಿ ತೇ ರಾಜನ್ಸ್ವೇಷು ಪಾಣ್ಡುಸುತೇಷು ಚ ॥ 70॥

॥ ಇತಿ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತೇ ಉದ್ಯೋಗಪರ್ವಣಿ ಪ್ರಜಾಗರಪರ್ವಣಿ

ವಿದುರವಾಕ್ಯೇ ಏಕೋನಚತ್ವಾರಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥ 39॥

Roman (IAST) Transliteration

|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi

viduravākye ekonacatvāriṃśo'dhyāyaḥ ||

dhṛtarāṣṭra uvāca |

anīśvaro'yaṃ puruṣo bhavābhave

sūtraprotā dārumayīva yoṣā |

dhātrā hi diṣṭasya vaśe kilāyaṃ

tasmādvada tvaṃ śravaṇe ghṛto'ham || 1||

vidura uvāca |

aprāptakālaṃ vacanaṃ bṛhaspatirapi bruvan |

labhate buddhyavajñānamavamānaṃ ca bhārata || 2||

priyo bhavati dānena priyavādena cāparaḥ |

mantraṃ mūlabalenānyo yaḥ priyaḥ priya eva saḥ || 3||

dveṣyo na sādhurbhavati na medhāvī na paṇḍitaḥ |

priye śubhāni karmāṇi dveṣye pāpāni bhārata || 4||

na sa kṣayo mahārāja yaḥ kṣayo vṛddhimāvahet |

kṣayaḥ sa tviha mantavyo yaṃ labdhvā bahu nāśayet || 5||

samṛddhā guṇataḥ ke cidbhavanti dhanato'pare |

dhanavṛddhānguṇairhīnāndhṛtarāṣṭra vivarjayet || 6||

dhṛtarāṣṭra uvāca |

sarvaṃ tvamāyatī yuktaṃ bhāṣase prājñasammatam |

na cotsahe sutaṃ tyaktuṃ yato dharmastato jayaḥ || 7||

vidura uvāca |

svabhāvaguṇasampanno na jātu vinayānvitaḥ |

susūkṣmamapi bhūtānāmupamardaṃ prayokṣyate || 8||

parāpavāda niratāḥ paraduḥkhodayeṣu ca |

parasparavirodhe ca yatante satatothitāḥ || 9||

sa doṣaṃ darśanaṃ yeṣāṃ saṃvāse sumahadbhayam |

arthādāne mahāndoṣaḥ pradāne ca mahadbhayam || 10||

ye pāpā iti vikhyātāḥ saṃvāse parigarhitāḥ |

yuktāścānyairmahādoṣairye narāstānvivarjayet || 11||

nivartamāne sauhārde prītirnīce praṇaśyati |

yā caiva phalanirvṛttiḥ sauhṛde caiva yatsukham || 12||

yatate cāpavādāya yatnamārabhate kṣaye |

alpe'pyapakṛte mohānna śāntimupagacchati || 13||

tādṛśaiḥ saṅgataṃ nīcairnṛśaṃsairakṛtātmabhiḥ |

niśāmya nipuṇaṃ buddhyā vidvāndūrādvivarjayet || 14||

yo jñātimanugṛhṇāti daridraṃ dīnamāturam |

saputrapaśubhirvṛddhiṃ yaśaścāvyayamaśnute || 15||

jñātayo vardhanīyāstairya icchantyātmanaḥ śubham |

kulavṛddhiṃ ca rājendra tasmātsādhu samācara || 16||

śreyasā yokṣyase rājankurvāṇo jñātisatkriyām |

viguṇā hyapi saṃrakṣyā jñātayo bharatarṣabha || 17||

kiṃ punarguṇavantaste tvatprasādābhikāṅkṣiṇaḥ |

prasādaṃ kuru dīnānāṃ pāṇḍavānāṃ viśāṃ pate || 18||

dīyantāṃ grāmakāḥ ke citteṣāṃ vṛttyarthamīśvara |

evaṃ loke yaśaḥprāpto bhaviṣyatsi narādhipa || 19||

vṛddhena hi tvayā kāryaṃ putrāṇāṃ tāta rakṣaṇam |

mayā cāpi hitaṃ vācyaṃ viddhi māṃ tvaddhitaiṣiṇam || 20||

jñātibhirvigrahastāta na kartavyo bhavārthinā |

sukhāni saha bhojyāni jñātibhirbharatarṣabha || 21||

sambhojanaṃ saṅkathanaṃ samprītiś ca parasparam |

jñātibhiḥ saha kāryāṇi na virodhaḥ kathaṃ cana || 22||

jñātayastārayantīha jñātayo majjayanti ca |

suvṛttāstārayantīha durvṛttā majjayanti ca || 23||

suvṛtto bhava rājendra pāṇḍavānprati mānada |

adharṣaṇīyaḥ śatrūṇāṃ tairvṛtastvaṃ bhaviṣyasi || 24||

śrīmantaṃ jñātimāsādya yo jñātiravasīdati |

digdhahastaṃ mṛga iva sa enastasya vindati || 25||

paścādapi naraśreṣṭha tava tāpo bhaviṣyati |

tānvā hatānsutānvāpi śrutvā tadanucintaya || 26||

yena khaṭvāṃ samārūḍhaḥ paritapyeta karmaṇā |

ādāveva na tatkuryādadhruve jīvite sati || 27||

na kaścinnāpanayate pumānanyatra bhārgavāt |

śeṣasampratipattistu buddhimatsveva tiṣṭhati || 28||

duryodhanena yadyetatpāpaṃ teṣu purā kṛtam |

tvayā tatkulavṛddhena pratyāneyaṃ nareśvara || 29||

tāṃstvaṃ pade pratiṣṭhāpya loke vigatakalmaṣaḥ |

bhaviṣyasi naraśreṣṭha pūjanīyo manīṣiṇām || 30||

suvyāhṛtāni dhīrāṇāṃ phalataḥ pravicintya yaḥ |

adhyavasyati kāryeṣu ciraṃ yaśasi tiṣṭhati || 31||

avṛttiṃ vinayo hanti hantyanarthaṃ parākramaḥ |

hanti nityaṃ kṣamā krodhamācāro hantyalakṣaṇam || 32||

paricchadena kṣatreṇa veśmanā paricaryayā |

parīkṣeta kulaṃ rājanbhojanācchādanena ca || 33||

yayościttena vā cittaṃ naibhṛtaṃ naibhṛtena vā |

sameti prajñayā prajñā tayormaitrī na jīryate || 34||

durbuddhimakṛtaprajñaṃ channaṃ kūpaṃ tṛṇairiva |

vivarjayīta medhāvī tasminmaitrī praṇaśyati || 35||

avalipteṣu mūrkheṣu raudrasāhasikeṣu ca |

tathaivāpeta dharmeṣu na maitrīmācaredbudhaḥ || 36||

kṛtajñaṃ dhārmikaṃ satyamakṣudraṃ dṛḍhabhaktikam |

jitendriyaṃ sthitaṃ sthityāṃ mitramatyāgi ceṣyate || 37||

indriyāṇāmanutsargo mṛtyunā na viśiṣyate |

atyarthaṃ punarutsargaḥ sādayeddaivatānyapi || 38||

mārdavaṃ sarvabhūtānāmanasūyā kṣamā dhṛtiḥ |

āyuṣyāṇi budhāḥ prāhurmitrāṇāṃ cāvimānanā || 39||

apanītaṃ sunītena yo'rthaṃ pratyāninīṣate |

matimāsthāya sudṛḍhāṃ tadakāpuruṣa vratam || 40||

āyatyāṃ pratikārajñastadātve dṛḍhaniścayaḥ |

atīte kāryaśeṣajño naro'rthairna prahīyate || 41||

karmaṇā manasā vācā yadabhīkṣṇaṃ niṣevate |

tadevāpaharatyenaṃ tasmātkalyāṇamācaret || 42||

maṅgalālambhanaṃ yogaḥ śrutamutthānamārjavam |

bhūtimetāni kurvanti satāṃ cābhīkṣṇa darśanam || 43||

anirvedaḥ śriyo mūlaṃ duḥkhanāśe sukhasya ca |

mahānbhavatyanirviṇṇaḥ sukhaṃ cātyantamaśnute || 44||

nātaḥ śrīmattaraṃ kiṃ cidanyatpathyatamaṃ tathā |

prabha viṣṇoryathā tāta kṣamā sarvatra sarvadā || 45||

kṣamedaśaktaḥ sarvasya śaktimāndharmakāraṇāt |

arthānarthau samau yasya tasya nityaṃ kṣamā hitā || 46||

yatsukhaṃ sevamāno'pi dharmārthābhyāṃ na hīyate |

kāmaṃ tadupaseveta na mūḍha vratamācaret || 47||

duḥkhārteṣu pramatteṣu nāstikeṣvalaseṣu ca |

na śrīrvasatyadānteṣu ye cotsāha vivarjitāḥ || 48||

ārjavena naraṃ yuktamārjavātsavyapatrapam |

aśaktimantaṃ manyanto dharṣayanti kubuddhayaḥ || 49||

atyāryamatidātāramatiśūramativratam |

prajñābhimāninaṃ caiva śrīrbhayānnopasarpati || 50||

agnihotraphalā vedāḥ śīlavṛttaphalaṃ śrutam |

ratiputra phalā dārā dattabhukta phalaṃ dhanam || 51||

adharmopārjitairarthairyaḥ karotyaurdhva dehikam |

na sa tasya phalaṃ pretya bhuṅkte'rthasya durāgamāt || 52||

kānāra vanadurgeṣu kṛcchrāsvāpatsu sambhrame |

udyateṣu ca śastreṣu nāsti śeṣavatāṃ bhayam || 53||

utthānaṃ saṃyamo dākṣyamapramādo dhṛtiḥ smṛtiḥ |

samīkṣya ca samārambho viddhi mūlaṃ bhavasya tat || 54||

tapobalaṃ tāpasānāṃ brahma brahmavidāṃ balam |

hiṃsā balamasādhūnāṃ kṣamāguṇavatāṃ balam || 55||

aṣṭau tānyavrataghnāni āpo mūlaṃ phalaṃ payaḥ |

havirbrāhmaṇa kāmyā ca gurorvacanamauṣadham || 56||

na tatparasya sandadhyātpratikūlaṃ yadātmanaḥ |

saṅgraheṇaiṣa dharmaḥ syātkāmādanyaḥ pravartate || 57||

akrodhena jayetkrodhamasādhuṃ sādhunā jayet |

jayetkadaryaṃ dānena jayetsatyena cānṛtam || 58||

strī dhūrtake'lase bhīrau caṇḍe puruṣamānini |

caure kṛtaghne viśvāso na kāryo na ca nāstike || 59||

abhivādanaśīlasya nityaṃ vṛddhopasevinaḥ |

catvāri sampravardhante kīrtirāyuryaśobalam || 60||

atikleśena ye'rthāḥ syurdharmasyātikrameṇa ca |

arervā praṇipātena mā sma teṣu manaḥ kṛthāḥ || 61||

avidyaḥ puruṣaḥ śocyaḥ śocyaṃ mithunamaprajam |

nirāhārāḥ prajāḥ śocyāḥ śocyaṃ rāṣṭramarājakam || 62||

adhvā jarā dehavatāṃ parvatānāṃ jalaṃ jarā |

asambhogo jarā strīṇāṃ vākṣalyaṃ manaso jarā || 63||

anāmnāya malā vedā brāhmaṇasyāvrataṃ malam |

kautūhalamalā sādhvī vipravāsa malāḥ striyaḥ || 64||

suvarṇasya malaṃ rūpyaṃ rūpyasyāpi malaṃ trapu |

jñeyaṃ trapu malaṃ sīsaṃ sīsasyāpi malaṃ malam || 65||

na svapnena jayennidrāṃ na kāmena striyaṃ jayet |

nendhanena jayedagniṃ na pānena surāṃ jayet || 66||

yasya dānajitaṃ mitramamitrā yudhi nirjitāḥ |

annapānajitā dārāḥ saphalaṃ tasya jīvitam || 67||

sahasriṇo'pi jīvanti jīvanti śatinastathā |

dhṛtarāṣṭraṃ vimuñcecchāṃ na kathaṃ cinna jīvyate || 68||

yatpṛthivyāṃ vrīhi yavaṃ hiraṇyaṃ paśavaḥ striyaḥ |

nālamekasya tatsarvamiti paśyanna muhyati || 69||

rājanbhūyo bravīmi tvāṃ putreṣu samamācara |

samatā yadi te rājansveṣu pāṇḍusuteṣu ca || 70||

|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi

viduravākye ekonacatvāriṃśo'dhyāyaḥ || 39||