Vidura Niti - Udyoga Parvam, Adhyayah 38

ॐ

ವಿದುರ ನೀತಿ - ಉದ್ಯೋಗ ಪರ್ವಮ್, ಅಧ್ಯಾಯಃ 38

Vyasa Kannada

॥ ಇತಿ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತೇ ಉದ್ಯೋಗಪರ್ವಣಿ ಪ್ರಜಾಗರಪರ್ವಣಿ

ವಿದುರವಾಕ್ಯೇ ಅಷ್ಟತ್ರಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥

ವಿದುರ ಉವಾಚ ।

ಊರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರಾಣಾ ಹ್ಯುತ್ಕ್ರಾಮನ್ತಿ ಯೂನಃ ಸ್ಥವಿರ ಆಯತಿ ।

ಪ್ರತ್ಯುತ್ಥಾನಾಭಿವಾದಾಭ್ಯಾಂ ಪುನಸ್ತಾನ್ಪತಿಪದ್ಯತೇ ॥ 1॥

ಪೀಠಂ ದತ್ತ್ವಾ ಸಾಧವೇಽಭ್ಯಾಗತಾಯ

ಆನೀಯಾಪಃ ಪರಿನಿರ್ಣಿಜ್ಯ ಪಾದೌ ।

ಸುಖಂ ಪೃಷ್ಟ್ವಾ ಪ್ರತಿವೇದ್ಯಾತ್ಮ ಸಂಸ್ಥಂ

ತತೋ ದದ್ಯಾದನ್ನಮವೇಕ್ಷ್ಯ ಧೀರಃ ॥ 2॥

ಯಸ್ಯೋದಕಂ ಮಧುಪರ್ಕಂ ಚ ಗಾಂ ಚ

ನ ಮನ್ತ್ರವಿತ್ಪ್ರತಿಗೃಹ್ಣಾತಿ ಗೇಹೇ ।

ಲೋಭಾದ್ಭಯಾದರ್ಥಕಾರ್ಪಣ್ಯತೋ ವಾ

ತಸ್ಯಾನರ್ಥಂ ಜೀವಿತಮಾಹುರಾರ್ಯಾಃ ॥ 3॥

ಚಿಕಿತ್ಸಕಃ ಶಕ್ಯ ಕರ್ತಾವಕೀರ್ಣೀ

ಸ್ತೇನಃ ಕ್ರೂರೋ ಮದ್ಯಪೋ ಭ್ರೂಣಹಾ ಚ ।

ಸೇನಾಜೀವೀ ಶ್ರುತಿವಿಕ್ರಾಯಕಶ್ ಚ

ಭೃಶಂ ಪ್ರಿಯೋಽಪ್ಯತಿಥಿರ್ನೋದಕಾರ್ಹಃ ॥ 4॥

ಅವಿಕ್ರೇಯಂ ಲವಣಂ ಪಕ್ವಮನ್ನಂ ದಧಿ

ಕ್ಷೀರಂ ಮಧು ತೈಲಂ ಘೃತಂ ಚ ।

ತಿಲಾ ಮಾಂಸಂ ಮೂಲಫಲಾನಿ ಶಾಕಂ

ರಕ್ತಂ ವಾಸಃ ಸರ್ವಗನ್ಧಾ ಗುಡಶ್ ಚ ॥ 5॥

ಅರೋಷಣೋ ಯಃ ಸಮಲೋಷ್ಟ ಕಾಞ್ಚನಃ

ಪ್ರಹೀಣ ಶೋಕೋ ಗತಸನ್ಧಿ ವಿಗ್ರಹಃ ।

ನಿನ್ದಾ ಪ್ರಶಂಸೋಪರತಃ ಪ್ರಿಯಾಪ್ರಿಯೇ

ಚರನ್ನುದಾಸೀನವದೇಷ ಭಿಕ್ಷುಕಃ ॥ 6॥

ನೀವಾರ ಮೂಲೇಙ್ಗುದ ಶಾಕವೃತ್ತಿಃ

ಸುಸಂಯತಾತ್ಮಾಗ್ನಿಕಾರ್ಯೇಷ್ವಚೋದ್ಯಃ ।

ವನೇ ವಸನ್ನತಿಥಿಷ್ವಪ್ರಮತ್ತೋ

ಧುರನ್ಧರಃ ಪುಣ್ಯಕೃದೇಷ ತಾಪಸಃ ॥ 7॥

ಅಪಕೃತ್ವಾ ಬುದ್ಧಿಮತೋ ದೂರಸ್ಥೋಽಸ್ಮೀತಿ ನಾಶ್ವಸೇತ್ ।

ದೀರ್ಘೌ ಬುದ್ಧಿಮತೋ ಬಾಹೂ ಯಾಭ್ಯಾಂ ಹಿಂಸತಿ ಹಿಂಸಿತಃ ॥ 8॥

ನ ವಿಶ್ವಸೇದವಿಶ್ವಸ್ತೇ ವಿಶ್ವಸ್ತೇ ನಾತಿವಿಶ್ವಸೇತ್ ।

ವಿಶ್ವಾಸಾದ್ಭಯಮುತ್ಪನ್ನಂ ಮೂಲಾನ್ಯಪಿ ನಿಕೃನ್ತತಿ ॥ 9॥

ಅನೀರ್ಷ್ಯುರ್ಗುಪ್ತದಾರಃ ಸ್ಯಾತ್ಸಂವಿಭಾಗೀ ಪ್ರಿಯಂವದಃ ।

ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣೋ ಮಧುರವಾಕ್ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ನ ಚಾಸಾಂ ವಶಗೋ ಭವೇತ್ ॥ 10॥

ಪೂಜನೀಯಾ ಮಹಾಭಾಗಾಃ ಪುಣ್ಯಾಶ್ಚ ಗೃಹದೀಪ್ತಯಃ ।

ಸ್ತ್ರಿಯಃ ಶ್ರಿಯೋ ಗೃಹಸ್ಯೋಕ್ತಾಸ್ತಸ್ಮಾದ್ರಕ್ಷ್ಯಾ ವಿಶೇಷತಃ ॥ 11॥

ಪಿತುರನ್ತಃಪುರಂ ದದ್ಯಾನ್ಮಾತುರ್ದದ್ಯಾನ್ಮಹಾನಸಮ್ ।

ಗೋಷು ಚಾತ್ಮಸಮಂ ದದ್ಯಾತ್ಸ್ವಯಮೇವ ಕೃಷಿಂ ವ್ರಜೇತ್ ।

ಭೃತ್ಯೈರ್ವಣಿಜ್ಯಾಚಾರಂ ಚ ಪುತ್ರೈಃ ಸೇವೇತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನ್ ॥ 12॥

ಅದ್ಭ್ಯೋಽಗ್ನಿರ್ಬ್ರಹ್ಮತಃ ಕ್ಷತ್ರಮಶ್ಮನೋ ಲೋಹಮುತ್ಥಿತಮ್ ।

ತೇಷಾಂ ಸರ್ವತ್ರಗಂ ತೇಜಃ ಸ್ವಾಸು ಯೋನಿಷು ಶಾಮ್ಯತಿ ॥ 13॥

ನಿತ್ಯಂ ಸನ್ತಃ ಕುಲೇ ಜಾತಾಃ ಪಾವಕೋಪಮ ತೇಜಸಃ ।

ಕ್ಷಮಾವನ್ತೋ ನಿರಾಕಾರಾಃ ಕಾಷ್ಠೇಽಗ್ನಿರಿವ ಶೇರತೇ ॥ 14॥

ಯಸ್ಯ ಮನ್ತ್ರಂ ನ ಜಾನನ್ತಿ ಬಾಹ್ಯಾಶ್ಚಾಭ್ಯನ್ತರಾಶ್ ಚ ಯೇ ।

ಸ ರಾಜಾ ಸರ್ವತಶ್ಚಕ್ಷುಶ್ಚಿರಮೈಶ್ವರ್ಯಮಶ್ನುತೇ ॥ 15॥

ಕರಿಷ್ಯನ್ನ ಪ್ರಭಾಷೇತ ಕೃತಾನ್ಯೇವ ಚ ದರ್ಶಯೇತ್ ।

ಧರ್ಮಕಾಮಾರ್ಥ ಕಾರ್ಯಾಣಿ ತಥಾ ಮನ್ತ್ರೋ ನ ಭಿದ್ಯತೇ ॥ 16॥

ಗಿರಿಪೃಷ್ಠಮುಪಾರುಹ್ಯ ಪ್ರಾಸಾದಂ ವಾ ರಹೋಗತಃ ।

ಅರಣ್ಯೇ ನಿಃಶಲಾಕೇ ವಾ ತತ್ರ ಮನ್ತ್ರೋ ವಿಧೀಯತೇ ॥ 17॥

ನಾಸುಹೃತ್ಪರಮಂ ಮನ್ತ್ರಂ ಭಾರತಾರ್ಹತಿ ವೇದಿತುಮ್ ।

ಅಪಣ್ಡಿತೋ ವಾಪಿ ಸುಹೃತ್ಪಣ್ಡಿತೋ ವಾಪ್ಯನಾತ್ಮವಾನ್ ।

ಅಮಾತ್ಯೇ ಹ್ಯರ್ಥಲಿಪ್ಸಾ ಚ ಮನ್ತ್ರರಕ್ಷಣಮೇವ ಚ ॥ 18॥

ಕೃತಾನಿ ಸರ್ವಕಾರ್ಯಾಣಿ ಯಸ್ಯ ವಾ ಪಾರ್ಷದಾ ವಿದುಃ ।

ಗೂಢಮನ್ತ್ರಸ್ಯ ನೃಪತೇಸ್ತಸ್ಯ ಸಿದ್ಧಿರಸಂಶಯಮ್ ॥ 19॥

ಅಪ್ರಶಸ್ತಾನಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ಯೋ ಮೋಹಾದನುತಿಷ್ಠತಿ ।

ಸ ತೇಷಾಂ ವಿಪರಿಭ್ರಂಶೇ ಭ್ರಶ್ಯತೇ ಜೀವಿತಾದಪಿ ॥ 20॥

ಕರ್ಮಣಾಂ ತು ಪ್ರಶಸ್ತಾನಾಮನುಷ್ಠಾನಂ ಸುಖಾವಹಮ್ ।

ತೇಷಾಮೇವಾನನುಷ್ಠಾನಂ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪಕರಂ ಮಹತ್ ॥ 21॥

ಸ್ಥಾನವೃದ್ಧ ಕ್ಷಯಜ್ಞಸ್ಯ ಷಾಡ್ಗುಣ್ಯ ವಿದಿತಾತ್ಮನಃ ।

ಅನವಜ್ಞಾತ ಶೀಲಸ್ಯ ಸ್ವಾಧೀನಾ ಪೃಥಿವೀ ನೃಪ ॥ 22॥

ಅಮೋಘಕ್ರೋಧಹರ್ಷಸ್ಯ ಸ್ವಯಂ ಕೃತ್ಯಾನ್ವವೇಕ್ಷಿಣಃ ।

ಆತ್ಮಪ್ರತ್ಯಯ ಕೋಶಸ್ಯ ವಸುಧೇಯಂ ವಸುನ್ಧರಾ ॥ 23॥

ನಾಮಮಾತ್ರೇಣ ತುಷ್ಯೇತ ಛತ್ರೇಣ ಚ ಮಹೀಪತಿಃ ।

ಭೃತ್ಯೇಭ್ಯೋ ವಿಸೃಜೇದರ್ಥಾನ್ನೈಕಃ ಸರ್ವಹರೋ ಭವೇತ್ ॥ 24॥

ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ವೇದ ಭರ್ತಾ ವೇದ ಸ್ತ್ರಿಯಂ ತಥಾ ।

ಅಮಾತ್ಯಂ ನೃಪತಿರ್ವೇದ ರಾಜಾ ರಾಜಾನಮೇವ ಚ ॥ 25॥

ನ ಶತ್ರುರಙ್ಕಮಾಪನ್ನೋ ಮೋಕ್ತವ್ಯೋ ವಧ್ಯತಾಂ ಗತಃ ।

ಅಹತಾದ್ಧಿ ಭಯಂ ತಸ್ಮಾಜ್ಜಾಯತೇ ನಚಿರಾದಿವ ॥ 26॥

ದೈವತೇಷು ಚ ಯತ್ನೇನ ರಾಜಸು ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇಷು ಚ ।

ನಿಯನ್ತವ್ಯಃ ಸದಾ ಕ್ರೋಧೋ ವೃದ್ಧಬಾಲಾತುರೇಷು ಚ ॥ 27॥

ನಿರರ್ಥಂ ಕಲಹಂ ಪ್ರಾಜ್ಞೋ ವರ್ಜಯೇನ್ಮೂಢ ಸೇವಿತಮ್ ।

ಕೀರ್ತಿಂ ಚ ಲಭತೇ ಲೋಕೇ ನ ಚಾನರ್ಥೇನ ಯುಜ್ಯತೇ ॥ 28॥

ಪ್ರಸಾದೋ ನಿಷ್ಫಲೋ ಯಸ್ಯ ಕ್ರೋಧಶ್ಚಾಪಿ ನಿರರ್ಥಕಃ ।

ನ ತಂ ಭರ್ತಾರಮಿಚ್ಛನ್ತಿ ಷಣ್ಢಂ ಪತಿಮಿವ ಸ್ತ್ರಿಯಃ ॥ 29॥

ನ ಬುದ್ಧಿರ್ಧನಲಾಭಾಯ ನ ಜಾಡ್ಯಮಸಮೃದ್ಧಯೇ ।

ಲೋಕಪರ್ಯಾಯ ವೃತ್ತಾನ್ತಂ ಪ್ರಾಜ್ಞೋ ಜಾನಾತಿ ನೇತರಃ ॥ 30॥

ವಿದ್ಯಾ ಶೀಲವಯೋವೃದ್ಧಾನ್ಬುದ್ಧಿವೃದ್ಧಾಂಶ್ಚ ಭಾರತ ।

ಧನಾಭಿಜನ ವೃದ್ಧಾಂಶ್ಚ ನಿತ್ಯಂ ಮೂಢೋಽವಮನ್ಯತೇ ॥ 31॥

ಅನಾರ್ಯ ವೃತ್ತಮಪ್ರಾಜ್ಞಮಸೂಯಕಮಧಾರ್ಮಿಕಮ್ ।

ಅನರ್ಥಾಃ ಕ್ಷಿಪ್ರಮಾಯಾನ್ತಿ ವಾಗ್ದುಷ್ಟಂ ಕ್ರೋಧನಂ ತಥಾ ॥ 32॥

ಅವಿಸಂವಾದನಂ ದಾನಂ ಸಮಯಸ್ಯಾವ್ಯತಿಕ್ರಮಃ ।

ಆವರ್ತಯನ್ತಿ ಭೂತಾನಿ ಸಮ್ಯಕ್ಪ್ರಣಿಹಿತಾ ಚ ವಾಕ್ ॥ 33॥

ಅವಿಸಂವಾದಕೋ ದಕ್ಷಃ ಕೃತಜ್ಞೋ ಮತಿಮಾನೃಜುಃ ।

ಅಪಿ ಸಙ್ಕ್ಷೀಣ ಕೋಶೋಽಪಿ ಲಭತೇ ಪರಿವಾರಣಮ್ ॥ 34॥

ಧೃತಿಃ ಶಮೋ ದಮಃ ಶೌಚಂ ಕಾರುಣ್ಯಂ ವಾಗನಿಷ್ಠುರಾ ।

ಮಿತ್ರಾಣಾಂ ಚಾನಭಿದ್ರೋಹಃ ಸತೈತಾಃ ಸಮಿಧಃ ಶ್ರಿಯಃ ॥ 35॥

ಅಸಂವಿಭಾಗೀ ದುಷ್ಟಾತ್ಮಾ ಕೃತಘ್ನೋ ನಿರಪತ್ರಪಃ ।

ತಾದೃಙ್ನರಾಧಮೋ ಲೋಕೇ ವರ್ಜನೀಯೋ ನರಾಧಿಪ ॥ 36॥

ನ ಸ ರಾತ್ರೌ ಸುಖಂ ಶೇತೇ ಸ ಸರ್ಪ ಇವ ವೇಶ್ಮನಿ ।

ಯಃ ಕೋಪಯತಿ ನಿರ್ದೋಷಂ ಸ ದೋಷೋಽಭ್ಯನ್ತರಂ ಜನಮ್ ॥ 37॥

ಯೇಷು ದುಷ್ಟೇಷು ದೋಷಃ ಸ್ಯಾದ್ಯೋಗಕ್ಷೇಮಸ್ಯ ಭಾರತ ।

ಸದಾ ಪ್ರಸಾದನಂ ತೇಷಾಂ ದೇವತಾನಾಮಿವಾಚರೇತ್ ॥ 38॥

ಯೇಽರ್ಥಾಃ ಸ್ತ್ರೀಷು ಸಮಾಸಕ್ತಾಃ ಪ್ರಥಮೋತ್ಪತಿತೇಷು ಚ ।

ಯೇ ಚಾನಾರ್ಯ ಸಮಾಸಕ್ತಾಃ ಸರ್ವೇ ತೇ ಸಂಶಯಂ ಗತಾಃ ॥ 39॥

ಯತ್ರ ಸ್ತ್ರೀ ಯತ್ರ ಕಿತವೋ ಯತ್ರ ಬಾಲೋಽನುಶಾಸ್ತಿ ಚ ।

ಮಜ್ಜನ್ತಿ ತೇಽವಶಾ ದೇಶಾ ನದ್ಯಾಮಶ್ಮಪ್ಲವಾ ಇವ ॥ 40॥

ಪ್ರಯೋಜನೇಷು ಯೇ ಸಕ್ತಾ ನ ವಿಶೇಷೇಷು ಭಾರತ ।

ತಾನಹಂ ಪಣ್ಡಿತಾನ್ಮನ್ಯೇ ವಿಶೇಷಾ ಹಿ ಪ್ರಸಙ್ಗಿನಃ ॥ 41॥

ಯಂ ಪ್ರಶಂಸನ್ತಿ ಕಿತವಾ ಯಂ ಪ್ರಶಂಸನ್ತಿ ಚಾರಣಾಃ ।

ಯಂ ಪ್ರಶಂಸನ್ತಿ ಬನ್ಧಕ್ಯೋ ನ ಸ ಜೀವತಿ ಮಾನವಃ ॥ 42॥

ಹಿತ್ವಾ ತಾನ್ಪರಮೇಷ್ವಾಸಾನ್ಪಾಣ್ಡವಾನಮಿತೌಜಸಃ ।

ಆಹಿತಂ ಭಾರತೈಶ್ವರ್ಯಂ ತ್ವಯಾ ದುರ್ಯೋಧನೇ ಮಹತ್ ॥ 43॥

ತಂ ದ್ರಕ್ಷ್ಯಸಿ ಪರಿಭ್ರಷ್ಟಂ ತಸ್ಮಾತ್ತ್ವಂ ನಚಿರಾದಿವ ।

ಐಶ್ವರ್ಯಮದಸಮ್ಮೂಢಂ ಬಲಿಂ ಲೋಕತ್ರಯಾದಿವ ॥ 44॥

॥ ಇತಿ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತೇ ಉದ್ಯೋಗಪರ್ವಣಿ ಪ್ರಜಾಗರಪರ್ವಣಿ

ವಿದುರವಾಕ್ಯೇ ಅಷ್ಟತ್ರಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥ 38॥

Roman (IAST) Transliteration

|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi

viduravākye aṣṭatriṃśo'dhyāyaḥ ||

vidura uvāca |

ūrdhvaṃ prāṇā hyutkrāmanti yūnaḥ sthavira āyati |

pratyutthānābhivādābhyāṃ punastānpatipadyate || 1||

pīṭhaṃ dattvā sādhave'bhyāgatāya

ānīyāpaḥ parinirṇijya pādau |

sukhaṃ pṛṣṭvā prativedyātma saṃsthaṃ

tato dadyādannamavekṣya dhīraḥ || 2||

yasyodakaṃ madhuparkaṃ ca gāṃ ca

na mantravitpratigṛhṇāti gehe |

lobhādbhayādarthakārpaṇyato vā

tasyānarthaṃ jīvitamāhurāryāḥ || 3||

cikitsakaḥ śakya kartāvakīrṇī

stenaḥ krūro madyapo bhrūṇahā ca |

senājīvī śrutivikrāyakaś ca

bhṛśaṃ priyo'pyatithirnodakārhaḥ || 4||

avikreyaṃ lavaṇaṃ pakvamannaṃ dadhi

kṣīraṃ madhu tailaṃ ghṛtaṃ ca |

tilā māṃsaṃ mūlaphalāni śākaṃ

raktaṃ vāsaḥ sarvagandhā guḍaś ca || 5||

aroṣaṇo yaḥ samaloṣṭa kāñcanaḥ

prahīṇa śoko gatasandhi vigrahaḥ |

nindā praśaṃsoparataḥ priyāpriye

carannudāsīnavadeṣa bhikṣukaḥ || 6||

nīvāra mūleṅguda śākavṛttiḥ

susaṃyatātmāgnikāryeṣvacodyaḥ |

vane vasannatithiṣvapramatto

dhurandharaḥ puṇyakṛdeṣa tāpasaḥ || 7||

apakṛtvā buddhimato dūrastho'smīti nāśvaset |

dīrghau buddhimato bāhū yābhyāṃ hiṃsati hiṃsitaḥ || 8||

na viśvasedaviśvaste viśvaste nātiviśvaset |

viśvāsādbhayamutpannaṃ mūlānyapi nikṛntati || 9||

anīrṣyurguptadāraḥ syātsaṃvibhāgī priyaṃvadaḥ |

ślakṣṇo madhuravākstrīṇāṃ na cāsāṃ vaśago bhavet || 10||

pūjanīyā mahābhāgāḥ puṇyāśca gṛhadīptayaḥ |

striyaḥ śriyo gṛhasyoktāstasmādrakṣyā viśeṣataḥ || 11||

piturantaḥpuraṃ dadyānmāturdadyānmahānasam |

goṣu cātmasamaṃ dadyātsvayameva kṛṣiṃ vrajet |

bhṛtyairvaṇijyācāraṃ ca putraiḥ seveta brāhmaṇān || 12||

adbhyo'gnirbrahmataḥ kṣatramaśmano lohamutthitam |

teṣāṃ sarvatragaṃ tejaḥ svāsu yoniṣu śāmyati || 13||

nityaṃ santaḥ kule jātāḥ pāvakopama tejasaḥ |

kṣamāvanto nirākārāḥ kāṣṭhe'gniriva śerate || 14||

yasya mantraṃ na jānanti bāhyāścābhyantarāś ca ye |

sa rājā sarvataścakṣuściramaiśvaryamaśnute || 15||

kariṣyanna prabhāṣeta kṛtānyeva ca darśayet |

dharmakāmārtha kāryāṇi tathā mantro na bhidyate || 16||

giripṛṣṭhamupāruhya prāsādaṃ vā rahogataḥ |

araṇye niḥśalāke vā tatra mantro vidhīyate || 17||

nāsuhṛtparamaṃ mantraṃ bhāratārhati veditum |

apaṇḍito vāpi suhṛtpaṇḍito vāpyanātmavān |

amātye hyarthalipsā ca mantrarakṣaṇameva ca || 18||

kṛtāni sarvakāryāṇi yasya vā pārṣadā viduḥ |

gūḍhamantrasya nṛpatestasya siddhirasaṃśayam || 19||

apraśastāni karmāṇi yo mohādanutiṣṭhati |

sa teṣāṃ viparibhraṃśe bhraśyate jīvitādapi || 20||

karmaṇāṃ tu praśastānāmanuṣṭhānaṃ sukhāvaham |

teṣāmevānanuṣṭhānaṃ paścāttāpakaraṃ mahat || 21||

sthānavṛddha kṣayajñasya ṣāḍguṇya viditātmanaḥ |

anavajñāta śīlasya svādhīnā pṛthivī nṛpa || 22||

amoghakrodhaharṣasya svayaṃ kṛtyānvavekṣiṇaḥ |

ātmapratyaya kośasya vasudheyaṃ vasundharā || 23||

nāmamātreṇa tuṣyeta chatreṇa ca mahīpatiḥ |

bhṛtyebhyo visṛjedarthānnaikaḥ sarvaharo bhavet || 24||

brāhmaṇo brāhmaṇaṃ veda bhartā veda striyaṃ tathā |

amātyaṃ nṛpatirveda rājā rājānameva ca || 25||

na śatruraṅkamāpanno moktavyo vadhyatāṃ gataḥ |

ahatāddhi bhayaṃ tasmājjāyate nacirādiva || 26||

daivateṣu ca yatnena rājasu brāhmaṇeṣu ca |

niyantavyaḥ sadā krodho vṛddhabālātureṣu ca || 27||

nirarthaṃ kalahaṃ prājño varjayenmūḍha sevitam |

kīrtiṃ ca labhate loke na cānarthena yujyate || 28||

prasādo niṣphalo yasya krodhaścāpi nirarthakaḥ |

na taṃ bhartāramicchanti ṣaṇḍhaṃ patimiva striyaḥ || 29||

na buddhirdhanalābhāya na jāḍyamasamṛddhaye |

lokaparyāya vṛttāntaṃ prājño jānāti netaraḥ || 30||

vidyā śīlavayovṛddhānbuddhivṛddhāṃśca bhārata |

dhanābhijana vṛddhāṃśca nityaṃ mūḍho'vamanyate || 31||

anārya vṛttamaprājñamasūyakamadhārmikam |

anarthāḥ kṣipramāyānti vāgduṣṭaṃ krodhanaṃ tathā || 32||

avisaṃvādanaṃ dānaṃ samayasyāvyatikramaḥ |

āvartayanti bhūtāni samyakpraṇihitā ca vāk || 33||

avisaṃvādako dakṣaḥ kṛtajño matimānṛjuḥ |

api saṅkṣīṇa kośo'pi labhate parivāraṇam || 34||

dhṛtiḥ śamo damaḥ śaucaṃ kāruṇyaṃ vāganiṣṭhurā |

mitrāṇāṃ cānabhidrohaḥ sataitāḥ samidhaḥ śriyaḥ || 35||

asaṃvibhāgī duṣṭātmā kṛtaghno nirapatrapaḥ |

tādṛṅnarādhamo loke varjanīyo narādhipa || 36||

na sa rātrau sukhaṃ śete sa sarpa iva veśmani |

yaḥ kopayati nirdoṣaṃ sa doṣo'bhyantaraṃ janam || 37||

yeṣu duṣṭeṣu doṣaḥ syādyogakṣemasya bhārata |

sadā prasādanaṃ teṣāṃ devatānāmivācaret || 38||

ye'rthāḥ strīṣu samāsaktāḥ prathamotpatiteṣu ca |

ye cānārya samāsaktāḥ sarve te saṃśayaṃ gatāḥ || 39||

yatra strī yatra kitavo yatra bālo'nuśāsti ca |

majjanti te'vaśā deśā nadyāmaśmaplavā iva || 40||

prayojaneṣu ye saktā na viśeṣeṣu bhārata |

tānahaṃ paṇḍitānmanye viśeṣā hi prasaṅginaḥ || 41||

yaṃ praśaṃsanti kitavā yaṃ praśaṃsanti cāraṇāḥ |

yaṃ praśaṃsanti bandhakyo na sa jīvati mānavaḥ || 42||

hitvā tānparameṣvāsānpāṇḍavānamitaujasaḥ |

āhitaṃ bhārataiśvaryaṃ tvayā duryodhane mahat || 43||

taṃ drakṣyasi paribhraṣṭaṃ tasmāttvaṃ nacirādiva |

aiśvaryamadasammūḍhaṃ baliṃ lokatrayādiva || 44||

|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi

viduravākye aṣṭatriṃśo'dhyāyaḥ || 38||