Vidura Niti - Udyoga Parvam, Adhyayah 37

ॐ

ವಿದುರ ನೀತಿ - ಉದ್ಯೋಗ ಪರ್ವಮ್, ಅಧ್ಯಾಯಃ 37

Vyasa Kannada

॥ ಇತಿ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತೇ ಉದ್ಯೋಗಪರ್ವಣಿ ಪ್ರಜಾಗರಪರ್ವಣಿ

ವಿದುರವಾಕ್ಯೇ ಸಪ್ತತ್ರಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥

ವಿದುರ ಉವಾಚ ।

ಸಪ್ತದಶೇಮಾನ್ರಾಜೇನ್ದ್ರ ಮನುಃ ಸ್ವಾಯಮ್ಭುವೋಽಬ್ರವೀತ್ ।

ವೈಚಿತ್ರವೀರ್ಯ ಪುರುಷಾನಾಕಾಶಂ ಮುಷ್ಟಿಭಿರ್ಘ್ನತಃ ॥ 1॥

ತಾನೇವಿನ್ದ್ರಸ್ಯ ಹಿ ಧನುರನಾಮ್ಯಂ ನಮತೋಽಬ್ರವೀತ್ ।

ಅಥೋ ಮರೀಚಿನಃ ಪಾದಾನನಾಮ್ಯಾನ್ನಮತಸ್ತಥಾ ॥ 2॥

ಯಶ್ಚಾಶಿಷ್ಯಂ ಶಾಸತಿ ಯಶ್ ಚ ಕುಪ್ಯತೇ

ಯಶ್ಚಾತಿವೇಲಂ ಭಜತೇ ದ್ವಿಷನ್ತಮ್ ।

ಸ್ತ್ರಿಯಶ್ಚ ಯೋಽರಕ್ಷತಿ ಭದ್ರಮಸ್ತು ತೇ

ಯಶ್ಚಾಯಾಚ್ಯಂ ಯಾಚತಿ ಯಶ್ ಚ ಕತ್ಥತೇ ॥ 3॥

ಯಶ್ಚಾಭಿಜಾತಃ ಪ್ರಕರೋತ್ಯಕಾರ್ಯಂ

ಯಶ್ಚಾಬಲೋ ಬಲಿನಾ ನಿತ್ಯವೈರೀ ।

ಅಶ್ರದ್ದಧಾನಾಯ ಚ ಯೋ ಬ್ರವೀತಿ

ಯಶ್ಚಾಕಾಮ್ಯಂ ಕಾಮಯತೇ ನರೇನ್ದ್ರ ॥ 4॥

ವಧ್ವಾ ಹಾಸಂ ಶ್ವಶುರೋ ಯಶ್ ಚ ಮನ್ಯತೇ

ವಧ್ವಾ ವಸನ್ನುತ ಯೋ ಮಾನಕಾಮಃ ।

ಪರಕ್ಷೇತ್ರೇ ನಿರ್ವಪತಿ ಯಶ್ಚ ಬೀಜಂ

ಸ್ತ್ರಿಯಂ ಚ ಯಃ ಪರಿವದತೇಽತಿವೇಲಮ್ ॥ 5॥

ಯಶ್ಚೈವ ಲಬ್ಧ್ವಾ ನ ಸ್ಮರಾಮೀತ್ಯುವಾಚ

ದತ್ತ್ವಾ ಚ ಯಃ ಕತ್ಥತಿ ಯಾಚ್ಯಮಾನಃ ।

ಯಶ್ಚಾಸತಃ ಸಾನ್ತ್ವಮುಪಾಸತೀಹ

ಏತೇಽನುಯಾನ್ತ್ಯನಿಲಂ ಪಾಶಹಸ್ತಾಃ ॥ 6॥

ಯಸ್ಮಿನ್ಯಥಾ ವರ್ತತೇ ಯೋ ಮನುಷ್ಯಸ್

ತಸ್ಮಿಂಸ್ತಥಾ ವರ್ತಿತವ್ಯಂ ಸ ಧರ್ಮಃ ।

ಮಾಯಾಚಾರೋ ಮಾಯಯಾ ವರ್ತಿತವ್ಯಃ

ಸಾಧ್ವಾಚಾರಃ ಸಾಧುನಾ ಪ್ರತ್ಯುದೇಯಃ ॥ 7॥

ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ ಉವಾಚ ।

ಶತಾಯುರುಕ್ತಃ ಪುರುಷಃ ಸರ್ವವೇದೇಷು ವೈ ಯದಾ ।

ನಾಪ್ನೋತ್ಯಥ ಚ ತತ್ಸರ್ವಮಾಯುಃ ಕೇನೇಹ ಹೇತುನಾ ॥ 8॥

ವಿದುರ ಉವಾಚ ।

ಅತಿವಾದೋಽತಿಮಾನಶ್ಚ ತಥಾತ್ಯಾಗೋ ನರಾಧಿಪಃ ।

ಕ್ರೋಧಶ್ಚಾತಿವಿವಿತ್ಸಾ ಚ ಮಿತ್ರದ್ರೋಹಶ್ಚ ತಾನಿ ಷಟ್ ॥ 9॥

ಏತ ಏವಾಸಯಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಾಃ ಕೃನ್ತನ್ತ್ಯಾಯೂಂಷಿ ದೇಹಿನಾಮ್ ।

ಏತಾನಿ ಮಾನವಾನ್ಘ್ನನ್ತಿ ನ ಮೃತ್ಯುರ್ಭದ್ರಮಸ್ತು ತೇ ॥ 10॥

ವಿಶ್ವಸ್ತಸ್ಯೈತಿ ಯೋ ದಾರಾನ್ಯಶ್ಚಾಪಿ ಗುರು ತಕ್ಪಗಃ ।

ವೃಷಲೀ ಪತಿರ್ದ್ವಿಜೋ ಯಶ್ಚ ಪಾನಪಶ್ಚೈವ ಭಾರತ ॥ 11॥

ಶರಣಾಗತಹಾ ಚೈವ ಸರ್ವೇ ಬ್ರಹ್ಮಹಣೈಃ ಸಮಾಃ ।

ಏತೈಃ ಸಮೇತ್ಯ ಕರ್ತವ್ಯಂ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಮಿತಿ ಶ್ರುತಿಃ ॥ 12॥

ಗೃಹೀ ವದಾನ್ಯೋಽನಪವಿದ್ಧ ವಾಕ್ಯಃ

ಶೇಷಾನ್ನ ಭೋಕಾಪ್ಯವಿಹಿಂಸಕಶ್ ಚ ।

ನಾನರ್ಥಕೃತ್ತ್ಯಕ್ತಕಲಿಃ ಕೃತಜ್ಞಃ

ಸತ್ಯೋ ಮೃದುಃ ಸ್ವರ್ಗಮುಪೈತಿ ವಿದ್ವಾನ್ ॥ 13॥

ಸುಲಭಾಃ ಪುರುಷಾ ರಾಜನ್ಸತತಂ ಪ್ರಿಯವಾದಿನಃ ।

ಅಪ್ರಿಯಸ್ಯ ತು ಪಥ್ಯಸ್ಯ ವಕ್ತಾ ಶ್ರೋತಾ ಚ ದುರ್ಲಭಃ ॥ 14॥

ಯೋ ಹಿ ಧರ್ಮಂ ವ್ಯಪಾಶ್ರಿತ್ಯ ಹಿತ್ವಾ ಭರ್ತುಃ ಪ್ರಿಯಾಪ್ರಿಯೇ ।

ಅಪ್ರಿಯಾಣ್ಯಾಹ ಪಥ್ಯಾನಿ ತೇನ ರಾಜಾ ಸಹಾಯವಾನ್ ॥ 15॥

ತ್ಯಜೇತ್ಕುಲಾರ್ಥೇ ಪುರುಷಂ ಗ್ರಾಮಸ್ಯಾರ್ಥೇ ಕುಲಂ ತ್ಯಜೇತ್ ।

ಗ್ರಾಮಂ ಜನಪದಸ್ಯಾರ್ಥೇ ಆತ್ಮಾರ್ಥೇ ಪೃಥಿವೀಂ ತ್ಯಜೇತ್ ॥ 16॥

ಆಪದರ್ಥಂ ಧನಂ ರಕ್ಷೇದ್ದಾರಾನ್ರಕ್ಷೇದ್ಧನೈರಪಿ ।

ಆತ್ಮಾನಂ ಸತತಂ ರಕ್ಷೇದ್ದಾರೈರಪಿ ಧನೈರಪಿ ॥ 17॥

ಉಕ್ತಂ ಮಯಾ ದ್ಯೂತಕಾಲೇಽಪಿ ರಾಜನ್

ನೈವಂ ಯುಕ್ತಂ ವಚನಂ ಪ್ರಾತಿಪೀಯ ।

ತದೌಷಧಂ ಪಥ್ಯಮಿವಾತುರಸ್ಯ

ನ ರೋಚತೇ ತವ ವೈಚಿತ್ರ ವೀರ್ಯ ॥ 18॥

ಕಾಕೈರಿಮಾಂಶ್ಚಿತ್ರಬರ್ಹಾನ್ಮಯೂರಾನ್

ಪರಾಜೈಷ್ಠಾಃ ಪಾಣ್ಡವಾನ್ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರೈಃ ।

ಹಿತ್ವಾ ಸಿಂಹಾನ್ಕ್ರೋಷ್ಟು ಕಾನ್ಗೂಹಮಾನಃ

ಪ್ರಾಪ್ತೇ ಕಾಲೇ ಶೋಚಿತಾ ತ್ವಂ ನರೇನ್ದ್ರ ॥ 19॥

ಯಸ್ತಾತ ನ ಕ್ರುಧ್ಯತಿ ಸರ್ವಕಾಲಂ

ಭೃತ್ಯಸ್ಯ ಭಕ್ತಸ್ಯ ಹಿತೇ ರತಸ್ಯ ।

ತಸ್ಮಿನ್ಭೃತ್ಯಾ ಭರ್ತರಿ ವಿಶ್ವಸನ್ತಿ

ನ ಚೈನಮಾಪತ್ಸು ಪರಿತ್ಯಜನ್ತಿ ॥ 20॥

ನ ಭೃತ್ಯಾನಾಂ ವೃತ್ತಿ ಸಂರೋಧನೇನ

ಬಾಹ್ಯಂ ಜನಂ ಸಞ್ಜಿಘೃಕ್ಷೇದಪೂರ್ವಮ್ ।

ತ್ಯಜನ್ತಿ ಹ್ಯೇನಮುಚಿತಾವರುದ್ಧಾಃ

ಸ್ನಿಗ್ಧಾ ಹ್ಯಮಾತ್ಯಾಃ ಪರಿಹೀನಭೋಗಾಃ ॥ 21॥

ಕೃತ್ಯಾನಿ ಪೂರ್ವಂ ಪರಿಸಙ್ಖ್ಯಾಯ ಸರ್ವಾಣ್ಯ್

ಆಯವ್ಯಯಾವನುರೂಪಾಂ ಚ ವೃತ್ತಿಮ್ ।

ಸಙ್ಗೃಹ್ಣೀಯಾದನುರೂಪಾನ್ಸಹಾಯಾನ್

ಸಹಾಯಸಾಧ್ಯಾನಿ ಹಿ ದುಷ್ಕರಾಣಿ ॥ 22॥

ಅಭಿಪ್ರಾಯಂ ಯೋ ವಿದಿತ್ವಾ ತು ಭರ್ತುಃ

ಸರ್ವಾಣಿ ಕಾರ್ಯಾಣಿ ಕರೋತ್ಯತನ್ದ್ರೀಃ ।

ವಕ್ತಾ ಹಿತಾನಾಮನುರಕ್ತ ಆರ್ಯಃ

ಶಕ್ತಿಜ್ಞ ಆತ್ಮೇವ ಹಿ ಸೋಽನುಕಮ್ಪ್ಯಃ ॥ 23॥

ವಾಕ್ಯಂ ತು ಯೋ ನಾದ್ರಿಯತೇಽನುಶಿಷ್ಟಃ

ಪ್ರತ್ಯಾಹ ಯಶ್ಚಾಪಿ ನಿಯುಜ್ಯಮಾನಃ ।

ಪ್ರಜ್ಞಾಭಿಮಾನೀ ಪ್ರತಿಕೂಲವಾದೀ

ತ್ಯಾಜ್ಯಃ ಸ ತಾದೃಕ್ತ್ವರಯೈವ ಭೃತ್ಯಃ ॥ 24॥

ಅಸ್ತಬ್ಧಮಕ್ಲೀಬಮದೀರ್ಘಸೂತ್ರಂ

ಸಾನುಕ್ರೋಶಂ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಮಹಾರ್ಯಮನ್ಯೈಃ ।

ಅರೋಗ ಜಾತೀಯಮುದಾರವಾಕ್ಯಂ

ದೂತಂ ವದನ್ತ್ಯಷ್ಟ ಗುಣೋಪಪನ್ನಮ್ ॥ 25॥

ನ ವಿಶ್ವಾಸಾಜ್ಜಾತು ಪರಸ್ಯ ಗೇಹಂ

ಗಚ್ಛೇನ್ನರಶ್ಚೇತಯಾನೋ ವಿಕಾಲೇ ।

ನ ಚತ್ವರೇ ನಿಶಿ ತಿಷ್ಠೇನ್ನಿಗೂಢೋ

ನ ರಾಜನ್ಯಾಂ ಯೋಷಿತಂ ಪ್ರಾರ್ಥಯೀತ ॥ 26॥

ನ ನಿಹ್ನವಂ ಸತ್ರ ಗತಸ್ಯ ಗಚ್ಛೇತ್

ಸಂಸೃಷ್ಟ ಮನ್ತ್ರಸ್ಯ ಕುಸಙ್ಗತಸ್ಯ ।

ನ ಚ ಬ್ರೂಯಾನ್ನಾಶ್ವಸಾಮಿ ತ್ವಯೀತಿ

ಸ ಕಾರಣಂ ವ್ಯಪದೇಶಂ ತು ಕುರ್ಯಾತ್ ॥ 27॥

ಘೃಣೀ ರಾಜಾ ಪುಂಶ್ಚಲೀ ರಾಜಭೃತ್ಯಃ

ಪುತ್ರೋ ಭ್ರಾತಾ ವಿಧವಾ ಬಾಲ ಪುತ್ರಾ ।

ಸೇನಾ ಜೀವೀ ಚೋದ್ಧೃತ ಭಕ್ತ ಏವ

ವ್ಯವಹಾರೇ ವೈ ವರ್ಜನೀಯಾಃ ಸ್ಯುರೇತೇ ॥ 28॥

ಗುಣಾ ದಶ ಸ್ನಾನಶೀಲಂ ಭಜನ್ತೇ

ಬಲಂ ರೂಪಂ ಸ್ವರವರ್ಣಪ್ರಶುದ್ಧಿಃ ।

ಸ್ಪರ್ಶಶ್ಚ ಗನ್ಧಶ್ಚ ವಿಶುದ್ಧತಾ ಚ

ಶ್ರೀಃ ಸೌಕುಮಾರ್ಯಂ ಪ್ರವರಾಶ್ಚ ನಾರ್ಯಃ ॥ 29॥

ಗುಣಾಶ್ಚ ಷಣ್ಮಿತಭುಕ್ತಂ ಭಜನ್ತೇ

ಆರೋಗ್ಯಮಾಯುಶ್ಚ ಸುಖಂ ಬಲಂ ಚ ।

ಅನಾವಿಲಂ ಚಾಸ್ಯ ಭವೇದಪತ್ಯಂ

ನ ಚೈನಮಾದ್ಯೂನ ಇತಿ ಕ್ಷಿಪನ್ತಿ ॥ 30॥

ಅಕರ್ಮ ಶೀಲಂ ಚ ಮಹಾಶನಂ ಚ

ಲೋಕದ್ವಿಷ್ಟಂ ಬಹು ಮಾಯಂ ನೃಶಂಸಮ್ ।

ಅದೇಶಕಾಲಜ್ಞಮನಿಷ್ಟ ವೇಷಮ್

ಏತಾನ್ಗೃಹೇ ನ ಪ್ರತಿವಾಸಯೀತ ॥ 31॥

ಕದರ್ಯಮಾಕ್ರೋಶಕಮಶ್ರುತಂ ಚ

ವರಾಕ ಸಮ್ಭೂತಮಮಾನ್ಯ ಮಾನಿನಮ್ ।

ನಿಷ್ಠೂರಿಣಂ ಕೃತವೈರಂ ಕೃತಘ್ನಮ್

ಏತಾನ್ಭೃತಾರ್ತೋಽಪಿ ನ ಜಾತು ಯಾಚೇತ್ ॥ 32॥

ಸಙ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಕರ್ಮಾಣಮತಿಪ್ರವಾದಂ

ನಿತ್ಯಾನೃತಂ ಚಾದೃಢ ಭಕ್ತಿಕಂ ಚ ।

ವಿಕೃಷ್ಟರಾಗಂ ಬಹುಮಾನಿನಂ ಚಾಪ್ಯ್

ಏತಾನ್ನ ಸೇವೇತ ನರಾಧಮಾನ್ಷಟ್ ॥ 33॥

ಸಹಾಯಬನ್ಧನಾ ಹ್ಯರ್ಥಾಃ ಸಹಾಯಾಶ್ಚಾರ್ಥಬನ್ಧನಾಃ ।

ಅನ್ಯೋನ್ಯಬನ್ಧನಾವೇತೌ ವಿನಾನ್ಯೋನ್ಯಂ ನ ಸಿಧ್ಯತಃ ॥ 34॥

ಉತ್ಪಾದ್ಯ ಪುತ್ರಾನನೃಣಾಂಶ್ಚ ಕೃತ್ವಾ

ವೃತ್ತಿಂ ಚ ತೇಭ್ಯೋಽನುವಿಧಾಯ ಕಾಂ ಚಿತ್ ।

ಸ್ಥಾನೇ ಕುಮಾರೀಃ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ಸರ್ವಾ

ಅರಣ್ಯಸಂಸ್ಥೋ ಮುನಿವದ್ಬುಭೂಷೇತ್ ॥ 35॥

ಹಿತಂ ಯತ್ಸರ್ವಭೂತಾನಾಮಾತ್ಮನಶ್ಚ ಸುಖಾವಹಮ್ ।

ತತ್ಕುರ್ಯಾದೀಶ್ವರೋ ಹ್ಯೇತನ್ಮೂಲಂ ಧರ್ಮಾರ್ಥಸಿದ್ಧಯೇ ॥ 36॥

ಬುದ್ಧಿಃ ಪ್ರಭಾವಸ್ತೇಜಶ್ಚ ಸತ್ತ್ವಮುತ್ಥಾನಮೇವ ಚ ।

ವ್ಯವಸಾಯಶ್ಚ ಯಸ್ಯ ಸ್ಯಾತ್ತಸ್ಯಾವೃತ್ತಿ ಭಯಂ ಕುತಃ ॥ 37॥

ಪಶ್ಯ ದೋಷಾನ್ಪಾಣ್ಡವೈರ್ವಿಗ್ರಹೇ ತ್ವಂ

ಯತ್ರ ವ್ಯಥೇರನ್ನಪಿ ದೇವಾಃ ಸ ಶಕ್ರಾಃ ।

ಪುತ್ರೈರ್ವೈರಂ ನಿತ್ಯಮುದ್ವಿಗ್ನವಾಸೋ

ಯಶಃ ಪ್ರಣಾಶೋ ದ್ವಿಷತಾಂ ಚ ಹರ್ಷಃ ॥ 38॥

ಭೀಷ್ಮಸ್ಯ ಕೋಪಸ್ತವ ಚೇನ್ದ್ರ ಕಲ್ಪ

ದ್ರೋಣಸ್ಯ ರಾಜ್ಞಶ್ಚ ಯುಧಿಷ್ಠಿರಸ್ಯ ।

ಉತ್ಸಾದಯೇಲ್ಲೋಕಮಿಮಂ ಪ್ರವೃದ್ಧಃ

ಶ್ವೇತೋ ಗ್ರಹಸ್ತಿರ್ಯಗಿವಾಪತನ್ಖೇ ॥ 39॥

ತವ ಪುತ್ರಶತಂ ಚೈವ ಕರ್ಣಃ ಪಞ್ಚ ಚ ಪಾಣ್ಡವಾಃ ।

ಪೃಥಿವೀಮನುಶಾಸೇಯುರಖಿಲಾಂ ಸಾಗರಾಮ್ಬರಾಮ್ ॥ 40॥

ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾ ವನಂ ರಾಜನ್ವ್ಯಾಘ್ರಾಃ ಪಾಣ್ಡುಸುತಾ ಮತಾಃ ।

ಮಾ ವನಂ ಛಿನ್ಧಿ ಸ ವ್ಯಾಘ್ರಂ ಮಾ ವ್ಯಾಘ್ರಾನ್ನೀನಶೋ ವನಾತ್ ॥ 41॥

ನ ಸ್ಯಾದ್ವನಮೃತೇ ವ್ಯಾಘ್ರಾನ್ವ್ಯಾಘ್ರಾ ನ ಸ್ಯುರೃತೇ ವನಮ್ ।

ವನಂ ಹಿ ರಕ್ಷ್ಯತೇ ವ್ಯಾಘ್ರೈರ್ವ್ಯಾಘ್ರಾನ್ರಕ್ಷತಿ ಕಾನನಮ್ ॥ 42॥

ನ ತಥೇಚ್ಛನ್ತ್ಯಕಲ್ಯಾಣಾಃ ಪರೇಷಾಂ ವೇದಿತುಂ ಗುಣಾನ್ ।

ಯಥೈಷಾಂ ಜ್ಞಾತುಮಿಚ್ಛನ್ತಿ ನೈರ್ಗುಣ್ಯಂ ಪಾಪಚೇತಸಃ ॥ 43॥

ಅರ್ಥಸಿದ್ಧಿಂ ಪರಾಮಿಚ್ಛನ್ಧರ್ಮಮೇವಾದಿತಶ್ ಚರೇತ್ ।

ನ ಹಿ ಧರ್ಮಾದಪೈತ್ಯರ್ಥಃ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಾದಿವಾಮೃತಮ್ ॥ 44॥

ಯಸ್ಯಾತ್ಮಾ ವಿರತಃ ಪಾಪಾತ್ಕಲ್ಯಾಣೇ ಚ ನಿವೇಶಿತಃ ।

ತೇನ ಸರ್ವಮಿದಂ ಬುದ್ಧಂ ಪ್ರಕೃತಿರ್ವಿಕೃತಿರ್ಶ್ಚ ಯಾ ॥ 45॥

ಯೋ ಧರ್ಮಮರ್ಥಂ ಕಾಮಂ ಚ ಯಥಾಕಾಲಂ ನಿಷೇವತೇ ।

ಧರ್ಮಾರ್ಥಕಾಮಸಂಯೋಗಂ ಯೋಽಮುತ್ರೇಹ ಚ ವಿನ್ದತಿ ॥ 46॥

ಸನ್ನಿಯಚ್ಛತಿ ಯೋ ವೇಗಮುತ್ಥಿತಂ ಕ್ರೋಧಹರ್ಷಯೋಃ ।

ಸ ಶ್ರಿಯೋ ಭಾಜನಂ ರಾಜನ್ಯಶ್ಚಾಪತ್ಸು ನ ಮುಹ್ಯತಿ ॥ 47॥

ಬಲಂ ಪಞ್ಚ ವಿಧಂ ನಿತ್ಯಂ ಪುರುಷಾಣಾಂ ನಿಬೋಧ ಮೇ ।

ಯತ್ತು ಬಾಹುಬಲಂ ನಾಮ ಕನಿಷ್ಠಂ ಬಲಮುಚ್ಯತೇ ॥ 48॥

ಅಮಾತ್ಯಲಾಭೋ ಭದ್ರಂ ತೇ ದ್ವಿತೀಯಂ ಬಲಮುಚ್ಯತೇ ।

ಧನಲಾಭಸ್ತೃತೀಯಂ ತು ಬಲಮಾಹುರ್ಜಿಗೀಷವಃ ॥ 49॥

ಯತ್ತ್ವಸ್ಯ ಸಹಜಂ ರಾಜನ್ಪಿತೃಪೈತಾಮಹಂ ಬಲಮ್ ।

ಅಭಿಜಾತ ಬಲಂ ನಾಮ ತಚ್ಚತುರ್ಥಂ ಬಲಂ ಸ್ಮೃತಮ್ ॥ 50॥

ಯೇನ ತ್ವೇತಾನಿ ಸರ್ವಾಣಿ ಸಙ್ಗೃಹೀತಾನಿ ಭಾರತ ।

ಯದ್ಬಲಾನಾಂ ಬಲಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಂ ತತ್ಪ್ರಜ್ಞಾ ಬಲಮುಚ್ಯತೇ ॥ 51॥

ಮಹತೇ ಯೋಽಪಕಾರಾಯ ನರಸ್ಯ ಪ್ರಭವೇನ್ನರಃ ।

ತೇನ ವೈರಂ ಸಮಾಸಜ್ಯ ದೂರಸ್ಥೋಽಸ್ಮೀತಿ ನಾಶ್ವಸೇತ್ ॥ 52॥

ಸ್ತ್ರೀಷು ರಾಜಸು ಸರ್ಪೇಷು ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯೇ ಶತ್ರುಸೇವಿಷು ।

ಭೋಗೇ ಚಾಯುಷಿ ವಿಶ್ವಾಸಂ ಕಃ ಪ್ರಾಜ್ಞಃ ಕರ್ತುಮರ್ಹತಿ ॥ 53॥

ಪ್ರಜ್ಞಾ ಶರೇಣಾಭಿಹತಸ್ಯ ಜನ್ತೋಶ್

ಚಿಕಿತ್ಸಕಾಃ ಸನ್ತಿ ನ ಚೌಷಧಾನಿ ।

ನ ಹೋಮಮನ್ತ್ರಾ ನ ಚ ಮಙ್ಗಲಾನಿ

ನಾಥರ್ವಣಾ ನಾಪ್ಯಗದಾಃ ಸುಸಿದ್ಧಾಃ ॥ 54॥

ಸರ್ಪಶ್ಚಾಗ್ನಿಶ್ಚ ಸಿಂಹಶ್ಚ ಕುಲಪುತ್ರಶ್ಚ ಭಾರತ ।

ನಾವಜ್ಞೇಯಾ ಮನುಷ್ಯೇಣ ಸರ್ವೇ ತೇ ಹ್ಯತಿತೇಜಸಃ ॥ 55॥

ಅಗ್ನಿಸ್ತೇಜೋ ಮಹಲ್ಲೋಕೇ ಗೂಢಸ್ತಿಷ್ಠತಿ ದಾರುಷು ।

ನ ಚೋಪಯುಙ್ಕ್ತೇ ತದ್ದಾರು ಯಾವನ್ನೋ ದೀಪ್ಯತೇ ಪರೈಃ ॥ 56॥

ಸ ಏವ ಖಲು ದಾರುಭ್ಯೋ ಯದಾ ನಿರ್ಮಥ್ಯ ದೀಪ್ಯತೇ ।

ತದಾ ತಚ್ಚ ವನಂ ಚಾನ್ಯನ್ನಿರ್ದಹತ್ಯಾಶು ತೇಜಸಾ ॥ 57॥

ಏವಮೇವ ಕುಲೇ ಜಾತಾಃ ಪಾವಕೋಪಮ ತೇಜಸಃ ।

ಕ್ಷಮಾವನ್ತೋ ನಿರಾಕಾರಾಃ ಕಾಷ್ಠೇಽಗ್ನಿರಿವ ಶೇರತೇ ॥ 58॥

ಲತಾ ಧರ್ಮಾ ತ್ವಂ ಸಪುತ್ರಃ ಶಾಲಾಃ ಪಾಣ್ಡುಸುತಾ ಮತಾಃ ।

ನ ಲತಾ ವರ್ಧತೇ ಜಾತು ಮಹಾದ್ರುಮಮನಾಶ್ರಿತಾ ॥ 59॥

ವನಂ ರಾಜಂಸ್ತ್ವಂ ಸಪುತ್ರೋಽಮ್ಬಿಕೇಯ

ಸಿಂಹಾನ್ವನೇ ಪಾಣ್ಡವಾಂಸ್ತಾತ ವಿದ್ಧಿ ।

ಸಿಂಹೈರ್ವಿಹೀನಂ ಹಿ ವನಂ ವಿನಶ್ಯೇತ್

ಸಿಂಹಾ ವಿನಶ್ಯೇಯುರೃತೇ ವನೇನ ॥ 60॥

॥ ಇತಿ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತೇ ಉದ್ಯೋಗಪರ್ವಣಿ ಪ್ರಜಾಗರಪರ್ವಣಿ

ವಿದುರವಾಕ್ಯೇ ಸಪ್ತತ್ರಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥ 37॥

Roman (IAST) Transliteration

|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi

viduravākye saptatriṃśo'dhyāyaḥ ||

vidura uvāca |

saptadaśemānrājendra manuḥ svāyambhuvo'bravīt |

vaicitravīrya puruṣānākāśaṃ muṣṭibhirghnataḥ || 1||

tānevindrasya hi dhanuranāmyaṃ namato'bravīt |

atho marīcinaḥ pādānanāmyānnamatastathā || 2||

yaścāśiṣyaṃ śāsati yaś ca kupyate

yaścātivelaṃ bhajate dviṣantam |

striyaśca yo'rakṣati bhadramastu te

yaścāyācyaṃ yācati yaś ca katthate || 3||

yaścābhijātaḥ prakarotyakāryaṃ

yaścābalo balinā nityavairī |

aśraddadhānāya ca yo bravīti

yaścākāmyaṃ kāmayate narendra || 4||

vadhvā hāsaṃ śvaśuro yaś ca manyate

vadhvā vasannuta yo mānakāmaḥ |

parakṣetre nirvapati yaśca bījaṃ

striyaṃ ca yaḥ parivadate'tivelam || 5||

yaścaiva labdhvā na smarāmītyuvāca

dattvā ca yaḥ katthati yācyamānaḥ |

yaścāsataḥ sāntvamupāsatīha

ete'nuyāntyanilaṃ pāśahastāḥ || 6||

yasminyathā vartate yo manuṣyas

tasmiṃstathā vartitavyaṃ sa dharmaḥ |

māyācāro māyayā vartitavyaḥ

sādhvācāraḥ sādhunā pratyudeyaḥ || 7||

dhṛtarāṣṭra uvāca |

śatāyuruktaḥ puruṣaḥ sarvavedeṣu vai yadā |

nāpnotyatha ca tatsarvamāyuḥ keneha hetunā || 8||

vidura uvāca |

ativādo'timānaśca tathātyāgo narādhipaḥ |

krodhaścātivivitsā ca mitradrohaśca tāni ṣaṭ || 9||

eta evāsayastīkṣṇāḥ kṛntantyāyūṃṣi dehinām |

etāni mānavānghnanti na mṛtyurbhadramastu te || 10||

viśvastasyaiti yo dārānyaścāpi guru takpagaḥ |

vṛṣalī patirdvijo yaśca pānapaścaiva bhārata || 11||

śaraṇāgatahā caiva sarve brahmahaṇaiḥ samāḥ |

etaiḥ sametya kartavyaṃ prāyaścittamiti śrutiḥ || 12||

gṛhī vadānyo'napaviddha vākyaḥ

śeṣānna bhokāpyavihiṃsakaś ca |

nānarthakṛttyaktakaliḥ kṛtajñaḥ

satyo mṛduḥ svargamupaiti vidvān || 13||

sulabhāḥ puruṣā rājansatataṃ priyavādinaḥ |

apriyasya tu pathyasya vaktā śrotā ca durlabhaḥ || 14||

yo hi dharmaṃ vyapāśritya hitvā bhartuḥ priyāpriye |

apriyāṇyāha pathyāni tena rājā sahāyavān || 15||

tyajetkulārthe puruṣaṃ grāmasyārthe kulaṃ tyajet |

grāmaṃ janapadasyārthe ātmārthe pṛthivīṃ tyajet || 16||

āpadarthaṃ dhanaṃ rakṣeddārānrakṣeddhanairapi |

ātmānaṃ satataṃ rakṣeddārairapi dhanairapi || 17||

uktaṃ mayā dyūtakāle'pi rājan

naivaṃ yuktaṃ vacanaṃ prātipīya |

tadauṣadhaṃ pathyamivāturasya

na rocate tava vaicitra vīrya || 18||

kākairimāṃścitrabarhānmayūrān

parājaiṣṭhāḥ pāṇḍavāndhārtarāṣṭraiḥ |

hitvā siṃhānkroṣṭu kāngūhamānaḥ

prāpte kāle śocitā tvaṃ narendra || 19||

yastāta na krudhyati sarvakālaṃ

bhṛtyasya bhaktasya hite ratasya |

tasminbhṛtyā bhartari viśvasanti

na cainamāpatsu parityajanti || 20||

na bhṛtyānāṃ vṛtti saṃrodhanena

bāhyaṃ janaṃ sañjighṛkṣedapūrvam |

tyajanti hyenamucitāvaruddhāḥ

snigdhā hyamātyāḥ parihīnabhogāḥ || 21||

kṛtyāni pūrvaṃ parisaṅkhyāya sarvāṇy

āyavyayāvanurūpāṃ ca vṛttim |

saṅgṛhṇīyādanurūpānsahāyān

sahāyasādhyāni hi duṣkarāṇi || 22||

abhiprāyaṃ yo viditvā tu bhartuḥ

sarvāṇi kāryāṇi karotyatandrīḥ |

vaktā hitānāmanurakta āryaḥ

śaktijña ātmeva hi so'nukampyaḥ || 23||

vākyaṃ tu yo nādriyate'nuśiṣṭaḥ

pratyāha yaścāpi niyujyamānaḥ |

prajñābhimānī pratikūlavādī

tyājyaḥ sa tādṛktvarayaiva bhṛtyaḥ || 24||

astabdhamaklībamadīrghasūtraṃ

sānukrośaṃ ślakṣṇamahāryamanyaiḥ |

aroga jātīyamudāravākyaṃ

dūtaṃ vadantyaṣṭa guṇopapannam || 25||

na viśvāsājjātu parasya gehaṃ

gacchennaraścetayāno vikāle |

na catvare niśi tiṣṭhennigūḍho

na rājanyāṃ yoṣitaṃ prārthayīta || 26||

na nihnavaṃ satra gatasya gacchet

saṃsṛṣṭa mantrasya kusaṅgatasya |

na ca brūyānnāśvasāmi tvayīti

sa kāraṇaṃ vyapadeśaṃ tu kuryāt || 27||

ghṛṇī rājā puṃścalī rājabhṛtyaḥ

putro bhrātā vidhavā bāla putrā |

senā jīvī coddhṛta bhakta eva

vyavahāre vai varjanīyāḥ syurete || 28||

guṇā daśa snānaśīlaṃ bhajante

balaṃ rūpaṃ svaravarṇapraśuddhiḥ |

sparśaśca gandhaśca viśuddhatā ca

śrīḥ saukumāryaṃ pravarāśca nāryaḥ || 29||

guṇāśca ṣaṇmitabhuktaṃ bhajante

ārogyamāyuśca sukhaṃ balaṃ ca |

anāvilaṃ cāsya bhavedapatyaṃ

na cainamādyūna iti kṣipanti || 30||

akarma śīlaṃ ca mahāśanaṃ ca

lokadviṣṭaṃ bahu māyaṃ nṛśaṃsam |

adeśakālajñamaniṣṭa veṣam

etāngṛhe na prativāsayīta || 31||

kadaryamākrośakamaśrutaṃ ca

varāka sambhūtamamānya māninam |

niṣṭhūriṇaṃ kṛtavairaṃ kṛtaghnam

etānbhṛtārto'pi na jātu yācet || 32||

saṅkliṣṭakarmāṇamatipravādaṃ

nityānṛtaṃ cādṛḍha bhaktikaṃ ca |

vikṛṣṭarāgaṃ bahumāninaṃ cāpy

etānna seveta narādhamānṣaṭ || 33||

sahāyabandhanā hyarthāḥ sahāyāścārthabandhanāḥ |

anyonyabandhanāvetau vinānyonyaṃ na sidhyataḥ || 34||

utpādya putrānanṛṇāṃśca kṛtvā

vṛttiṃ ca tebhyo'nuvidhāya kāṃ cit |

sthāne kumārīḥ pratipādya sarvā

araṇyasaṃstho munivadbubhūṣet || 35||

hitaṃ yatsarvabhūtānāmātmanaśca sukhāvaham |

tatkuryādīśvaro hyetanmūlaṃ dharmārthasiddhaye || 36||

buddhiḥ prabhāvastejaśca sattvamutthānameva ca |

vyavasāyaśca yasya syāttasyāvṛtti bhayaṃ kutaḥ || 37||

paśya doṣānpāṇḍavairvigrahe tvaṃ

yatra vyatherannapi devāḥ sa śakrāḥ |

putrairvairaṃ nityamudvignavāso

yaśaḥ praṇāśo dviṣatāṃ ca harṣaḥ || 38||

bhīṣmasya kopastava cendra kalpa

droṇasya rājñaśca yudhiṣṭhirasya |

utsādayellokamimaṃ pravṛddhaḥ

śveto grahastiryagivāpatankhe || 39||

tava putraśataṃ caiva karṇaḥ pañca ca pāṇḍavāḥ |

pṛthivīmanuśāseyurakhilāṃ sāgarāmbarām || 40||

dhārtarāṣṭrā vanaṃ rājanvyāghrāḥ pāṇḍusutā matāḥ |

mā vanaṃ chindhi sa vyāghraṃ mā vyāghrānnīnaśo vanāt || 41||

na syādvanamṛte vyāghrānvyāghrā na syurṛte vanam |

vanaṃ hi rakṣyate vyāghrairvyāghrānrakṣati kānanam || 42||

na tathecchantyakalyāṇāḥ pareṣāṃ vedituṃ guṇān |

yathaiṣāṃ jñātumicchanti nairguṇyaṃ pāpacetasaḥ || 43||

arthasiddhiṃ parāmicchandharmamevāditaś caret |

na hi dharmādapaityarthaḥ svargalokādivāmṛtam || 44||

yasyātmā virataḥ pāpātkalyāṇe ca niveśitaḥ |

tena sarvamidaṃ buddhaṃ prakṛtirvikṛtirśca yā || 45||

yo dharmamarthaṃ kāmaṃ ca yathākālaṃ niṣevate |

dharmārthakāmasaṃyogaṃ yo'mutreha ca vindati || 46||

sanniyacchati yo vegamutthitaṃ krodhaharṣayoḥ |

sa śriyo bhājanaṃ rājanyaścāpatsu na muhyati || 47||

balaṃ pañca vidhaṃ nityaṃ puruṣāṇāṃ nibodha me |

yattu bāhubalaṃ nāma kaniṣṭhaṃ balamucyate || 48||

amātyalābho bhadraṃ te dvitīyaṃ balamucyate |

dhanalābhastṛtīyaṃ tu balamāhurjigīṣavaḥ || 49||

yattvasya sahajaṃ rājanpitṛpaitāmahaṃ balam |

abhijāta balaṃ nāma taccaturthaṃ balaṃ smṛtam || 50||

yena tvetāni sarvāṇi saṅgṛhītāni bhārata |

yadbalānāṃ balaṃ śreṣṭhaṃ tatprajñā balamucyate || 51||

mahate yo'pakārāya narasya prabhavennaraḥ |

tena vairaṃ samāsajya dūrastho'smīti nāśvaset || 52||

strīṣu rājasu sarpeṣu svādhyāye śatruseviṣu |

bhoge cāyuṣi viśvāsaṃ kaḥ prājñaḥ kartumarhati || 53||

prajñā śareṇābhihatasya jantoś

cikitsakāḥ santi na cauṣadhāni |

na homamantrā na ca maṅgalāni

nātharvaṇā nāpyagadāḥ susiddhāḥ || 54||

sarpaścāgniśca siṃhaśca kulaputraśca bhārata |

nāvajñeyā manuṣyeṇa sarve te hyatitejasaḥ || 55||

agnistejo mahalloke gūḍhastiṣṭhati dāruṣu |

na copayuṅkte taddāru yāvanno dīpyate paraiḥ || 56||

sa eva khalu dārubhyo yadā nirmathya dīpyate |

tadā tacca vanaṃ cānyannirdahatyāśu tejasā || 57||

evameva kule jātāḥ pāvakopama tejasaḥ |

kṣamāvanto nirākārāḥ kāṣṭhe'gniriva śerate || 58||

latā dharmā tvaṃ saputraḥ śālāḥ pāṇḍusutā matāḥ |

na latā vardhate jātu mahādrumamanāśritā || 59||

vanaṃ rājaṃstvaṃ saputro'mbikeya

siṃhānvane pāṇḍavāṃstāta viddhi |

siṃhairvihīnaṃ hi vanaṃ vinaśyet

siṃhā vinaśyeyurṛte vanena || 60||

|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi

viduravākye saptatriṃśo'dhyāyaḥ || 37||