Vidura Niti - Udyoga Parvam, Adhyayah 35

ॐ

ವಿದುರ ನೀತಿ - ಉದ್ಯೋಗ ಪರ್ವಮ್, ಅಧ್ಯಾಯಃ 35

Vyasa Kannada

॥ ಇತಿ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತೇ ಉದ್ಯೋಗಪರ್ವಣಿ ಪ್ರಜಾಗರಪರ್ವಣಿ

ವಿದುರಹಿತವಾಕ್ಯೇ ಪಞ್ಚತ್ರಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥

ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ ಉವಾಚ ।

ಬ್ರೂಹಿ ಭೂಯೋ ಮಹಾಬುದ್ಧೇ ಧರ್ಮಾರ್ಥಸಹಿತಂ ವಚಃ ।

ಶ‍ಋಣ್ವತೋ ನಾಸ್ತಿ ಮೇ ತೃಪ್ತಿರ್ವಿಚಿತ್ರಾಣೀಹ ಭಾಷಸೇ ॥ 1॥

ವಿದುರ ಉವಾಚ ।

ಸರ್ವತೀರ್ಥೇಷು ವಾ ಸ್ನಾನಂ ಸರ್ವಭೂತೇಷು ಚಾರ್ಜವಮ್ ।

ಉಭೇ ಏತೇ ಸಮೇ ಸ್ಯಾತಾಮಾರ್ಜವಂ ವಾ ವಿಶಿಷ್ಯತೇ ॥ 2॥

ಆರ್ಜವಂ ಪ್ರತಿಪದ್ಯಸ್ವ ಪುತ್ರೇಷು ಸತತಂ ವಿಭೋ ।

ಇಹ ಕೀರ್ತಿಂ ಪರಾಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಪ್ರೇತ್ಯ ಸ್ವರ್ಗಮವಾಪ್ಸ್ಯಸಿ ॥ 3॥

ಯಾವತ್ಕೀರ್ತಿರ್ಮನುಷ್ಯಸ್ಯ ಪುಣ್ಯಾ ಲೋಕೇಷು ಗೀಯತೇ ।

ತಾವತ್ಸ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕೇ ಮಹೀಯತೇ ॥ 4॥

ಅತ್ರಾಪ್ಯುದಾಹರನ್ತೀಮಮಿತಿಹಾಸಂ ಪುರಾತನಮ್ ।

ವಿರೋಚನಸ್ಯ ಸಂವಾದಂ ಕೇಶಿನ್ಯರ್ಥೇ ಸುಧನ್ವನಾ ॥ 5॥

ಕೇಶಿನ್ಯುವಾಚ ।

ಕಿಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾಃ ಸ್ವಿಚ್ಛ್ರೇಯಾಂಸೋ ದಿತಿಜಾಃ ಸ್ವಿದ್ವಿರೋಚನ ।

ಅಥ ಕೇನ ಸ್ಮ ಪರ್ಯಙ್ಕಂ ಸುಧನ್ವಾ ನಾಧಿರೋಹತಿ ॥ 6॥

ವಿರೋಚನ ಉವಾಚ ।

ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯಾ ಹಿ ವೈ ಶ್ರೇಷ್ಠಾ ವಯಂ ಕೇಶಿನಿ ಸತ್ತಮಾಃ ।

ಅಸ್ಮಾಕಂ ಖಲ್ವಿಮೇ ಲೋಕಾಃ ಕೇ ದೇವಾಃ ಕೇ ದ್ವಿಜಾತಯಃ ॥ 7॥

ಕೇಶಿನ್ಯುವಾಚ ।

ಇಹೈವಾಸ್ಸ್ವ ಪ್ರತೀಕ್ಷಾವ ಉಪಸ್ಥಾನೇ ವಿರೋಚನ ।

ಸುಧನ್ವಾ ಪ್ರಾತರಾಗನ್ತಾ ಪಶ್ಯೇಯಂ ವಾಂ ಸಮಾಗತೌ ॥ 8॥

ವಿರೋಚನ ಉವಾಚ ।

ತಥಾ ಭದ್ರೇ ಕರಿಷ್ಯಾಮಿ ಯಥಾ ತ್ವಂ ಭೀರು ಭಾಷಸೇ ।

ಸುಧನ್ವಾನಂ ಚ ಮಾಂ ಚೈವ ಪ್ರಾತರ್ದ್ರಷ್ಟಾಸಿ ಸಙ್ಗತೌ ॥ 9॥

ವಿದುರ ಉವಾಚ ।

ಅನ್ವಾಲಭೇ ಹಿರಣ್ಮಯಂ ಪ್ರಾಹ್ರಾದೇಽಹಂ ತವಾಸನಮ್ ।

ಏಕತ್ವಮುಪಸಮ್ಪನ್ನೋ ನ ತ್ವಾಸೇಯಂ ತ್ವಯಾ ಸಹ ॥ 10॥

ವಿರೋಚನ ಉವಾಚ ।

ಅನ್ವಾಹರನ್ತು ಫಲಕಂ ಕೂರ್ಚಂ ವಾಪ್ಯಥ ವಾ ಬೃಸೀಮ್ ।

ಸುಧನ್ವನ್ನ ತ್ವಮರ್ಹೋಽಸಿ ಮಯಾ ಸಹ ಸಮಾಸನಮ್ ॥ 11॥

ಸುಧನ್ವೋವಾಚ ।

ಪಿತಾಪಿ ತೇ ಸಮಾಸೀನಮುಪಾಸೀತೈವ ಮಾಮಧಃ ।

ಬಾಲಃ ಸುಖೈಧಿತೋ ಗೇಹೇ ನ ತ್ವಂ ಕಿಂ ಚನ ಬುಧ್ಯಸೇ ॥ 12॥

ವಿರೋಚನ ಉವಾಚ ।

ಹಿರಣ್ಯಂ ಚ ಗವಾಶ್ವಂ ಚ ಯದ್ವಿತ್ತಮಸುರೇಷು ನಃ ।

ಸುಧನ್ವನ್ವಿಪಣೇ ತೇನ ಪ್ರಶ್ನಂ ಪೃಚ್ಛಾವ ಯೇ ವಿದುಃ ॥ 13॥

ಸುಧನ್ವೋವಾಚ ।

ಹಿರಣ್ಯಂ ಚ ಗವಾಶ್ವಂ ಚ ತವೈವಾಸ್ತು ವಿರೋಚನ ।

ಪ್ರಾಣಯೋಸ್ತು ಪಣಂ ಕೃತ್ವಾ ಪ್ರಶ್ನಂ ಪೃಚ್ಛಾವ ಯೇ ವಿದುಃ ॥ 14॥

ವಿರೋಚನ ಉವಾಚ ।

ಆವಾಂ ಕುತ್ರ ಗಮಿಷ್ಯಾವಃ ಪ್ರಾಣಯೋರ್ವಿಪಣೇ ಕೃತೇ ।

ನ ಹಿ ದೇವೇಷ್ವಹಂ ಸ್ಥಾತಾ ನ ಮನುಷ್ಯೇಷು ಕರ್ಹಿ ಚಿತ್ ॥ 15॥

ಸುಧನ್ವೋವಾಚ ।

ಪಿತರಂ ತೇ ಗಮಿಷ್ಯಾವಃ ಪ್ರಾಣಯೋರ್ವಿಪಣೇ ಕೃತೇ ।

ಪುತ್ರಸ್ಯಾಪಿ ಸ ಹೇತೋರ್ಹಿ ಪ್ರಹ್ರಾದೋ ನಾನೃತಂ ವದೇತ್ ॥ 16॥

ಪ್ರಹ್ಲಾದ ಉವಾಚ ।

ಇಮೌ ತೌ ಸಮ್ಪ್ರದೃಶ್ಯೇತೇ ಯಾಭ್ಯಾಂ ನ ಚರಿತಂ ಸಹ ।

ಆಶೀವಿಷಾವಿವ ಕ್ರುದ್ಧಾವೇಕಮಾರ್ಗಮಿಹಾಗತೌ ॥ 17॥

ಕಿಂ ವೈ ಸಹೈವ ಚರತೋ ನ ಪುರಾ ಚರತಃ ಸಹ ।

ವಿರೋಚನೈತತ್ಪೃಚ್ಛಾಮಿ ಕಿಂ ತೇ ಸಖ್ಯಂ ಸುಧನ್ವನಾ ॥ 18॥

ವಿರೋಚನ ಉವಾಚ ।

ನ ಮೇ ಸುಧನ್ವನಾ ಸಖ್ಯಂ ಪ್ರಾಣಯೋರ್ವಿಪಣಾವಹೇ ।

ಪ್ರಹ್ರಾದ ತತ್ತ್ವಾಮೃಪ್ಚ್ಛಾಮಿ ಮಾ ಪ್ರಶ್ನಮನೃತಂ ವದೀಃ ॥ 19॥

ಪ್ರಹ್ಲಾದ ಉವಾಚ ।

ಉದಕಂ ಮಧುಪರ್ಕಂ ಚಾಪ್ಯಾನಯನ್ತು ಸುಧನ್ವನೇ ।

ಬ್ರಹ್ಮನ್ನಭ್ಯರ್ಚನೀಯೋಽಸಿ ಶ್ವೇತಾ ಗೌಃ ಪೀವರೀ ಕೃತಾ ॥ 20॥

ಸುಧನ್ವೋವಾಚ ।

ಉದಕಂ ಮಧುಪರ್ಕಂ ಚ ಪಥ ಏವಾರ್ಪಿತಂ ಮಮ ।

ಪ್ರಹ್ರಾದ ತ್ವಂ ತು ನೌ ಪ್ರಶ್ನಂ ತಥ್ಯಂ ಪ್ರಬ್ರೂಹಿ ಪೃಚ್ಛತೋಃ ॥ 21॥

ಪ್ರಹ್ಲಾದ ಉವಾಚ ।

ಪುರ್ತೋ ವಾನ್ಯೋ ಭವಾನ್ಬ್ರಹ್ಮನ್ಸಾಕ್ಷ್ಯೇ ಚೈವ ಭವೇತ್ಸ್ಥಿತಃ ।

ತಯೋರ್ವಿವದತೋಃ ಪ್ರಶ್ನಂ ಕಥಮಸ್ಮದ್ವಿಭೋ ವದೇತ್ ॥ 22॥

ಅಥ ಯೋ ನೈವ ಪ್ರಬ್ರೂಯಾತ್ಸತ್ಯಂ ವಾ ಯದಿ ವಾನೃತಮ್ ।

ಏತತ್ಸುಧನ್ವನ್ಪೃಚ್ಛಾಮಿ ದುರ್ವಿವಕ್ತಾ ಸ್ಮ ಕಿಂ ವಸೇತ್ ॥ 23॥

ಸುಧನ್ವೋವಾಚ ।

ಯಾಂ ರಾತ್ರಿಮಧಿವಿನ್ನಾ ಸ್ತ್ರೀ ಯಾಂ ಚೈವಾಕ್ಷ ಪರಾಜಿತಃ ।

ಯಾಂ ಚ ಭಾರಾಭಿತಪ್ತಾಙ್ಗೋ ದುರ್ವಿವಕ್ತಾ ಸ್ಮ ತಾಂ ವಸೇತ್ ॥ 24॥

ನಗರೇ ಪ್ರತಿರುದ್ಧಃ ಸನ್ಬಹಿರ್ದ್ವಾರೇ ಬುಭುಕ್ಷಿತಃ ।

ಅಮಿತ್ರಾನ್ಭೂಯಸಃ ಪಶ್ಯನ್ದುರ್ವಿವಕ್ತಾ ಸ್ಮ ತಾಂ ವಸೇತ್ ॥ 25॥

ಪಞ್ಚ ಪಶ್ವನೃತೇ ಹನ್ತಿ ದಶ ಹನ್ತಿ ಗವಾನೃತೇ ।

ಶತಮಶ್ವಾನೃತೇ ಹನ್ತಿ ಸಹಸ್ರಂ ಪುರುಷಾನೃತೇ ॥ 26॥

ಹನ್ತಿ ಜಾತಾನಜಾತಾಂಶ್ಚ ಹಿರಣ್ಯಾರ್ಥೋಽನೃತಂ ವದನ್ ।

ಸರ್ವಂ ಭೂಮ್ಯನೃತೇ ಹನ್ತಿ ಮಾ ಸ್ಮ ಭೂಮ್ಯನೃತಂ ವದೀಃ ॥ 27॥

ಪ್ರಹ್ಲಾದ ಉವಾಚ ।

ಮತ್ತಃ ಶ್ರೇಯಾನಙ್ಗಿರಾ ವೈ ಸುಧನ್ವಾ ತ್ವದ್ವಿರೋಚನ ।

ಮಾತಾಸ್ಯ ಶ್ರೇಯಸೀ ಮಾತುಸ್ತಸ್ಮಾತ್ತ್ವಂ ತೇನ ವೈ ಜಿತಃ ॥ 28॥

ವಿರೋಚನ ಸುಧನ್ವಾಯಂ ಪ್ರಾಣಾನಾಮೀಶ್ವರಸ್ತವ ।

ಸುಧನ್ವನ್ಪುನರಿಚ್ಛಾಮಿ ತ್ವಯಾ ದತ್ತಂ ವಿರೋಚನಮ್ ॥ 29॥

ಸುಧನ್ವೋವಾಚ ।

ಯದ್ಧರ್ಮಮವೃಣೀಥಾಸ್ತ್ವಂ ನ ಕಾಮಾದನೃತಂ ವದೀಃ ।

ಪುನರ್ದದಾಮಿ ತೇ ತಸ್ಮಾತ್ಪುತ್ರಂ ಪ್ರಹ್ರಾದ ದುರ್ಲಭಮ್ ॥ 30॥

ಏಷ ಪ್ರಹ್ರಾದ ಪುತ್ರಸ್ತೇ ಮಯಾ ದತ್ತೋ ವಿರೋಚನಃ ।

ಪಾದಪ್ರಕ್ಷಾಲನಂ ಕುರ್ಯಾತ್ಕುಮಾರ್ಯಾಃ ಸನ್ನಿಧೌ ಮಮ ॥ 31॥

ವಿದುರ ಉವಾಚ ।

ತಸ್ಮಾದ್ರಾಜೇನ್ದ್ರ ಭೂಮ್ಯರ್ಥೇ ನಾನೃತಂ ವಕ್ತುಮರ್ಹಸಿ ।

ಮಾ ಗಮಃ ಸ ಸುತಾಮಾತ್ಯೋಽತ್ಯಯಂ ಪುತ್ರಾನನುಭ್ರಮನ್ ॥ 32॥

ನ ದೇವಾ ಯಷ್ಟಿಮಾದಾಯ ರಕ್ಷನ್ತಿ ಪಶುಪಾಲವತ್ ।

ಯಂ ತು ರಕ್ಷಿತುಮಿಚ್ಛನ್ತಿ ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಸಂವಿಭಜನ್ತಿ ತಮ್ ॥ 33॥

ಯಥಾ ಯಥಾ ಹಿ ಪುರುಷಃ ಕಲ್ಯಾಣೇ ಕುರುತೇ ಮನಃ ।

ತಥಾ ತಥಾಸ್ಯ ಸರ್ವಾರ್ಥಾಃ ಸಿಧ್ಯನ್ತೇ ನಾತ್ರ ಸಂಶಯಃ ॥ 34॥

ನ ಛನ್ದಾಂಸಿ ವೃಜಿನಾತ್ತಾರಯನ್ತಿ

ಆಯಾವಿನಂ ಮಾಯಯಾ ವರ್ತಮಾನಮ್ ।

ನೀಡಂ ಶಕುನ್ತಾ ಇವ ಜಾತಪಕ್ಷಾಶ್

ಛನ್ದಾಂಸ್ಯೇನಂ ಪ್ರಜಹತ್ಯನ್ತಕಾಲೇ ॥ 35॥

ಮತ್ತಾಪಾನಂ ಕಲಹಂ ಪೂಗವೈರಂ

ಭಾರ್ಯಾಪತ್ಯೋರನ್ತರಂ ಜ್ಞಾತಿಭೇದಮ್ ।

ರಾಜದ್ವಿಷ್ಟಂ ಸ್ತ್ರೀಪುಮಾಂಸೋರ್ವಿವಾದಂ

ವರ್ಜ್ಯಾನ್ಯಾಹುರ್ಯಶ್ಚ ಪನ್ಥಾಃ ಪ್ರದುಷ್ಠಃ ॥ 36॥

ಸಾಮುದ್ರಿಕಂ ವಣಿಜಂ ಚೋರಪೂರ್ವಂ

ಶಲಾಕ ಧೂರ್ತಂ ಚ ಚಿಕಿತ್ಸಕಂ ಚ ।

ಅರಿಂ ಚ ಮಿತ್ರಂ ಚ ಕುಶೀಲವಂ ಚ

ನೈತಾನ್ಸಾಖ್ಯೇಷ್ವಧಿಕುರ್ವೀತ ಸಪ್ತ ॥ 37॥

ಮಾನಾಗ್ನಿಹೋತ್ರಮುತ ಮಾನಮೌನಂ

ಮಾನೇನಾಧೀತಮುತ ಮಾನಯಜ್ಞಃ ।

ಏತಾನಿ ಚತ್ವಾರ್ಯಭಯಙ್ಕರಾಣಿ

ಭಯಂ ಪ್ರಯಚ್ಛನ್ತ್ಯಯಥಾ ಕೃತಾನಿ ॥ 38॥

ಅಗಾರ ದಾಹೀ ಗರದಃ ಕುಣ್ಡಾಶೀ ಸೋಮವಿಕ್ರಯೀ ।

ಪರ್ವ ಕಾರಶ್ಚ ಸೂಚೀ ಚ ಮಿತ್ರ ಧ್ರುಕ್ಪಾರದಾರಿಕಃ ॥ 39॥

ಭ್ರೂಣಹಾ ಗುರು ತಲ್ಪೀ ಚ ಯಶ್ಚ ಸ್ಯಾತ್ಪಾನಪೋ ದ್ವಿಜಃ ।

ಅತಿತೀಕ್ಷ್ಣಶ್ಚ ಕಾಕಶ್ಚ ನಾಸ್ತಿಕೋ ವೇದ ನಿನ್ದಕಃ ॥ 40॥

ಸ್ರುವ ಪ್ರಗ್ರಹಣೋ ವ್ರಾತ್ಯಃ ಕೀನಾಶಶ್ಚಾರ್ಥವಾನಪಿ ।

ರಕ್ಷೇತ್ಯುಕ್ತಶ್ಚ ಯೋ ಹಿಂಸ್ಯಾತ್ಸರ್ವೇ ಬ್ರಹ್ಮಣ್ಹಣೈಃ ಸಮಾಃ ॥ 41॥

ತೃಣೋಕ್ಲಯಾ ಜ್ಞಾಯತೇ ಜಾತರೂಪಂ

ಯುಗೇ ಭದ್ರೋ ವ್ಯವಹಾರೇಣ ಸಾಧುಃ ।

ಶೂರೋ ಭಯೇಷ್ವರ್ಥಕೃಚ್ಛ್ರೇಷು ಧೀರಃ

ಕೃಚ್ಛ್ರಾಸ್ವಾಪತ್ಸು ಸುಹೃದಶ್ಚಾರಯಶ್ ಚ ॥ 42॥

ಜರಾ ರೂಪಂ ಹರತಿ ಹಿ ಧೈರ್ಯಮಾಶಾ

ಮೃತ್ಯುಃ ಪ್ರಾಣಾನ್ಧರ್ಮಚರ್ಯಾಮಸೂಯಾ ।

ಕ್ರೋಧಃ ಶ್ರಿಯಂ ಶೀಲಮನಾರ್ಯ ಸೇವಾ

ಹ್ರಿಯಂ ಕಾಮಃ ಸರ್ವಮೇವಾಭಿಮಾನಃ ॥ 43॥

ಶ್ರೀರ್ಮಙ್ಗಲಾತ್ಪ್ರಭವತಿ ಪ್ರಾಗಲ್ಭ್ಯಾತ್ಸಮ್ಪ್ರವರ್ಧತೇ ।

ದಾಕ್ಷ್ಯಾತ್ತು ಕುರುತೇ ಮೂಲಂ ಸಂಯಮಾತ್ಪ್ರತಿತಿಷ್ಠತಿ ॥ 44॥

ಅಷ್ಟೌ ಗುಣಾಃ ಪುರುಷಂ ದೀಪಯನ್ತಿ

ಪ್ರಜ್ಞಾ ಚ ಕೌಲ್ಯಂ ಚ ದಮಃ ಶ್ರುತಂ ಚ ।

ಪರಾಕ್ರಮಶ್ಚಾಬಹು ಭಾಷಿತಾ ಚ

ದಾನಂ ಯಥಾಶಕ್ತಿ ಕೃತಜ್ಞತಾ ಚ ॥ 45॥

ಏತಾನ್ಗುಣಾಂಸ್ತಾತ ಮಹಾನುಭಾವಾನ್

ಏಕೋ ಗುಣಃ ಸಂಶ್ರಯತೇ ಪ್ರಸಹ್ಯ ।

ರಾಜಾ ಯದಾ ಸತ್ಕುರುತೇ ಮನುಷ್ಯಂ

ಸರ್ವಾನ್ಗುಣಾನೇಷ ಗುಣೋಽತಿಭಾತಿ ॥ 46॥

ಅಷ್ಟೌ ನೃಪೇಮಾನಿ ಮನುಷ್ಯಲೋಕೇ

ಸ್ವರ್ಗಸ್ಯ ಲೋಕಸ್ಯ ನಿದರ್ಶನಾನಿ ।

ಚತ್ವಾರ್ಯೇಷಾಮನ್ವವೇತಾನಿ ಸದ್ಭಿಶ್

ಚತ್ವಾರ್ಯೇಷಾಮನ್ವವಯನ್ತಿ ಸನ್ತಃ ॥ 47॥

ಯಜ್ಞೋ ದಾನಮಧ್ಯಯನಂ ತಪಶ್ ಚ

ಚತ್ವಾರ್ಯೇತಾನ್ಯನ್ವವೇತಾನಿ ಸದ್ಭಿಃ ।

ದಮಃ ಸತ್ಯಮಾರ್ಜವಮಾನೃಶಂಸ್ಯಂ

ಚತ್ವಾರ್ಯೇತಾನ್ಯನ್ವವಯನ್ತಿ ಸನ್ತಃ ॥ 48॥

ನ ಸಾ ಸಭಾ ಯತ್ರ ನ ಸನ್ತಿ ವೃದ್ಧಾ

ನ ತೇ ವೃದ್ಧಾ ಯೇ ನ ವದನ್ತಿ ಧರ್ಮಮ್ ।

ನಾಸೌ ಹರ್ಮೋ ಯತನ ಸತ್ಯಮಸ್ತಿ

ನ ತತ್ಸತ್ಯಂ ಯಚ್ಛಲೇನಾನುವಿದ್ಧಮ್ ॥ 49॥

ಸತ್ಯಂ ರೂಪಂ ಶ್ರುತಂ ವಿದ್ಯಾ ಕೌಲ್ಯಂ ಶೀಲಂ ಬಲಂ ಧನಮ್ ।

ಶೌರ್ಯಂ ಚ ಚಿರಭಾಷ್ಯಂ ಚ ದಶಃ ಸಂಸರ್ಗಯೋನಯಃ ॥ 50॥

ಪಾಪಂ ಕುರ್ವನ್ಪಾಪಕೀರ್ತಿಃ ಪಾಪಮೇವಾಶ್ನುತೇ ಫಲಮ್ ।

ಪುಣ್ಯಂ ಕುರ್ವನ್ಪುಣ್ಯಕೀರ್ತಿಃ ಪುಣ್ಯಮೇವಾಶ್ನುತೇ ಫಲಮ್ ॥ 51॥

ಪಾಪಂ ಪ್ರಜ್ಞಾಂ ನಾಶಯತಿ ಕ್ರಿಯಮಾಣಂ ಪುನಃ ಪುನಃ ।

ನಷ್ಟಪ್ರಜ್ಞಃ ಪಾಪಮೇವ ನಿತ್ಯಮಾರಭತೇ ನರಃ ॥ 52॥

ಪುಣ್ಯಂ ಪ್ರಜ್ಞಾಂ ವರ್ಧಯತಿ ಕ್ರಿಯಮಾಣಂ ಪುನಃ ಪುನಃ ।

ವೃದ್ಧಪ್ರಜ್ಞಃ ಪುಣ್ಯಮೇವ ನಿತ್ಯಮಾರಭತೇ ನರಃ ॥ 53॥

ಅಸೂಯಕೋ ದನ್ದ ಶೂಕೋ ನಿಷ್ಠುರೋ ವೈರಕೃನ್ನರಃ ।

ಸ ಕೃಚ್ಛ್ರಂ ಮಹದಾಪ್ನೋತೋ ನಚಿರಾತ್ಪಾಪಮಾಚರನ್ ॥ 54॥

ಅನಸೂಯಃ ಕೃತಪ್ರಜ್ಞಃ ಶೋಭನಾನ್ಯಾಚರನ್ಸದಾ ।

ಅಕೃಚ್ಛ್ರಾತ್ಸುಖಮಾಪ್ನೋತಿ ಸರ್ವತ್ರ ಚ ವಿರಾಜತೇ ॥ 55॥

ಪ್ರಜ್ಞಾಮೇವಾಗಮಯತಿ ಯಃ ಪ್ರಾಜ್ಞೇಭ್ಯಃ ಸ ಪಣ್ಡಿತಃ ।

ಪ್ರಾಜ್ಞೋ ಹ್ಯವಾಪ್ಯ ಧರ್ಮಾರ್ಥೌ ಶಕ್ನೋತಿ ಸುಖಮೇಧಿತುಮ್ ॥ 56॥

ದಿವಸೇನೈವ ತತ್ಕುರ್ಯಾದ್ಯೇನ ರಾತೌ ಸುಖಂ ವಸೇತ್ ।

ಅಷ್ಟ ಮಾಸೇನ ತತ್ಕುರ್ಯಾದ್ಯೇನ ವರ್ಷಾಃ ಸುಖಂ ವಸೇತ್ ॥ 57॥

ಪೂರ್ವೇ ವಯಸಿ ತತ್ಕುರ್ಯಾದ್ಯೇನ ವೃದ್ಧಸುಖಂ ವಸೇತ್ ।

ಯಾವಜ್ಜೀವೇನ ತತ್ಕುರ್ಯಾದ್ಯೇನ ಪ್ರೇತ್ಯ ಸುಖಂ ವಸೇತ್ ॥ 58॥

ಜೀರ್ಣಮನ್ನಂ ಪ್ರಶಂಸನ್ತಿ ಭಾರ್ಯಂ ಚ ಗತಯೌವನಾಮ್ ।

ಶೂರಂ ವಿಗತಸಙ್ಗ್ರಾಮಂ ಗತಪಾರಂ ತಪಸ್ವಿನಮ್ ॥ 59॥

ಧನೇನಾಧರ್ಮಲಬ್ಧೇನ ಯಚ್ಛಿದ್ರಮಪಿಧೀಯತೇ ।

ಅಸಂವೃತಂ ತದ್ಭವತಿ ತತೋಽನ್ಯದವದೀರ್ಯತೇ ॥ 60॥

ಗುರುರಾತ್ಮವತಾಂ ಶಾಸ್ತಾ ಶಾಸಾ ರಾಜಾ ದುರಾತ್ಮನಾಮ್ ।

ಅಥ ಪ್ರಚ್ಛನ್ನಪಾಪಾನಾಂ ಶಾಸ್ತಾ ವೈವಸ್ವತೋ ಯಮಃ ॥ 61॥

ಋಷೀಣಾಂ ಚ ನದೀನಾಂ ಚ ಕುಲಾನಾಂ ಚ ಮಹಾಮನಾಮ್ ।

ಪ್ರಭವೋ ನಾಧಿಗನ್ತವ್ಯಃ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ದುಶ್ಚರಿತಸ್ಯ ಚ ॥ 62॥

ದ್ವಿಜಾತಿಪೂಜಾಭಿರತೋ ದಾತಾ ಜ್ಞಾತಿಷು ಚಾರ್ಜವೀ ।

ಕ್ಷತ್ರಿಯಃ ಸ್ವರ್ಗಭಾಗ್ರಾಜಂಶ್ಚಿರಂ ಪಾಲಯತೇ ಮಹೀಮ್ ॥ 63॥

ಸುವರ್ಣಪುಷ್ಪಾಂ ಪೃಥಿವೀಂ ಚಿನ್ವನ್ತಿ ಪುರುಷಾಸ್ತ್ರಯಃ ।

ಶೂರಶ್ಚ ಕೃತವಿದ್ಯಶ್ಚ ಯಶ್ಚ ಜಾನಾತಿ ಸೇವಿತುಮ್ ॥ 64॥

ಬುದ್ಧಿಶ್ರೇಷ್ಠಾನಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ಬಾಹುಮಧ್ಯಾನಿ ಭಾರತ ।

ತಾನಿ ಜಙ್ಘಾ ಜಘನ್ಯಾನಿ ಭಾರಪ್ರತ್ಯವರಾಣಿ ಚ ॥ 65॥

ದುರ್ಯೋಧನೇ ಚ ಶಕುನೌ ಮೂಢೇ ದುಃಶಾಸನೇ ತಥಾ ।

ಕರ್ಣೇ ಚೈಶ್ವರ್ಯಮಾಧಾಯ ಕಥಂ ತ್ವಂ ಭೂತಿಮಿಚ್ಛಸಿ ॥ 66॥

ಸರ್ವೈರ್ಗುಣೈರುಪೇತಾಶ್ಚ ಪಾಣ್ಡವಾ ಭರತರ್ಷಭ ।

ಪಿತೃವತ್ತ್ವಯಿ ವರ್ತನ್ತೇ ತೇಷು ವರ್ತಸ್ವ ಪುತ್ರವತ್ ॥ 67॥

॥ ಇತಿ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತೇ ಉದ್ಯೋಗಪರ್ವಣಿ ಪ್ರಜಾಗರಪರ್ವಣಿ

ವಿದುರಹಿತವಾಕ್ಯೇ ಪಞ್ಚತ್ರಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥ 35॥

Roman (IAST) Transliteration

|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi

vidurahitavākye pañcatriṃśo'dhyāyaḥ ||

dhṛtarāṣṭra uvāca |

brūhi bhūyo mahābuddhe dharmārthasahitaṃ vacaḥ |

śa‍ṛṇvato nāsti me tṛptirvicitrāṇīha bhāṣase || 1||

vidura uvāca |

sarvatīrtheṣu vā snānaṃ sarvabhūteṣu cārjavam |

ubhe ete same syātāmārjavaṃ vā viśiṣyate || 2||

ārjavaṃ pratipadyasva putreṣu satataṃ vibho |

iha kīrtiṃ parāṃ prāpya pretya svargamavāpsyasi || 3||

yāvatkīrtirmanuṣyasya puṇyā lokeṣu gīyate |

tāvatsa puruṣavyāghra svargaloke mahīyate || 4||

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |

virocanasya saṃvādaṃ keśinyarthe sudhanvanā || 5||

keśinyuvāca |

kiṃ brāhmaṇāḥ svicchreyāṃso ditijāḥ svidvirocana |

atha kena sma paryaṅkaṃ sudhanvā nādhirohati || 6||

virocana uvāca |

prājāpatyā hi vai śreṣṭhā vayaṃ keśini sattamāḥ |

asmākaṃ khalvime lokāḥ ke devāḥ ke dvijātayaḥ || 7||

keśinyuvāca |

ihaivāssva pratīkṣāva upasthāne virocana |

sudhanvā prātarāgantā paśyeyaṃ vāṃ samāgatau || 8||

virocana uvāca |

tathā bhadre kariṣyāmi yathā tvaṃ bhīru bhāṣase |

sudhanvānaṃ ca māṃ caiva prātardraṣṭāsi saṅgatau || 9||

vidura uvāca |

anvālabhe hiraṇmayaṃ prāhrāde'haṃ tavāsanam |

ekatvamupasampanno na tvāseyaṃ tvayā saha || 10||

virocana uvāca |

anvāharantu phalakaṃ kūrcaṃ vāpyatha vā bṛsīm |

sudhanvanna tvamarho'si mayā saha samāsanam || 11||

sudhanvovāca |

pitāpi te samāsīnamupāsītaiva māmadhaḥ |

bālaḥ sukhaidhito gehe na tvaṃ kiṃ cana budhyase || 12||

virocana uvāca |

hiraṇyaṃ ca gavāśvaṃ ca yadvittamasureṣu naḥ |

sudhanvanvipaṇe tena praśnaṃ pṛcchāva ye viduḥ || 13||

sudhanvovāca |

hiraṇyaṃ ca gavāśvaṃ ca tavaivāstu virocana |

prāṇayostu paṇaṃ kṛtvā praśnaṃ pṛcchāva ye viduḥ || 14||

virocana uvāca |

āvāṃ kutra gamiṣyāvaḥ prāṇayorvipaṇe kṛte |

na hi deveṣvahaṃ sthātā na manuṣyeṣu karhi cit || 15||

sudhanvovāca |

pitaraṃ te gamiṣyāvaḥ prāṇayorvipaṇe kṛte |

putrasyāpi sa hetorhi prahrādo nānṛtaṃ vadet || 16||

prahlāda uvāca |

imau tau sampradṛśyete yābhyāṃ na caritaṃ saha |

āśīviṣāviva kruddhāvekamārgamihāgatau || 17||

kiṃ vai sahaiva carato na purā carataḥ saha |

virocanaitatpṛcchāmi kiṃ te sakhyaṃ sudhanvanā || 18||

virocana uvāca |

na me sudhanvanā sakhyaṃ prāṇayorvipaṇāvahe |

prahrāda tattvāmṛpcchāmi mā praśnamanṛtaṃ vadīḥ || 19||

prahlāda uvāca |

udakaṃ madhuparkaṃ cāpyānayantu sudhanvane |

brahmannabhyarcanīyo'si śvetā gauḥ pīvarī kṛtā || 20||

sudhanvovāca |

udakaṃ madhuparkaṃ ca patha evārpitaṃ mama |

prahrāda tvaṃ tu nau praśnaṃ tathyaṃ prabrūhi pṛcchatoḥ || 21||

prahlāda uvāca |

purto vānyo bhavānbrahmansākṣye caiva bhavetsthitaḥ |

tayorvivadatoḥ praśnaṃ kathamasmadvibho vadet || 22||

atha yo naiva prabrūyātsatyaṃ vā yadi vānṛtam |

etatsudhanvanpṛcchāmi durvivaktā sma kiṃ vaset || 23||

sudhanvovāca |

yāṃ rātrimadhivinnā strī yāṃ caivākṣa parājitaḥ |

yāṃ ca bhārābhitaptāṅgo durvivaktā sma tāṃ vaset || 24||

nagare pratiruddhaḥ sanbahirdvāre bubhukṣitaḥ |

amitrānbhūyasaḥ paśyandurvivaktā sma tāṃ vaset || 25||

pañca paśvanṛte hanti daśa hanti gavānṛte |

śatamaśvānṛte hanti sahasraṃ puruṣānṛte || 26||

hanti jātānajātāṃśca hiraṇyārtho'nṛtaṃ vadan |

sarvaṃ bhūmyanṛte hanti mā sma bhūmyanṛtaṃ vadīḥ || 27||

prahlāda uvāca |

mattaḥ śreyānaṅgirā vai sudhanvā tvadvirocana |

mātāsya śreyasī mātustasmāttvaṃ tena vai jitaḥ || 28||

virocana sudhanvāyaṃ prāṇānāmīśvarastava |

sudhanvanpunaricchāmi tvayā dattaṃ virocanam || 29||

sudhanvovāca |

yaddharmamavṛṇīthāstvaṃ na kāmādanṛtaṃ vadīḥ |

punardadāmi te tasmātputraṃ prahrāda durlabham || 30||

eṣa prahrāda putraste mayā datto virocanaḥ |

pādaprakṣālanaṃ kuryātkumāryāḥ sannidhau mama || 31||

vidura uvāca |

tasmādrājendra bhūmyarthe nānṛtaṃ vaktumarhasi |

mā gamaḥ sa sutāmātyo'tyayaṃ putrānanubhraman || 32||

na devā yaṣṭimādāya rakṣanti paśupālavat |

yaṃ tu rakṣitumicchanti buddhyā saṃvibhajanti tam || 33||

yathā yathā hi puruṣaḥ kalyāṇe kurute manaḥ |

tathā tathāsya sarvārthāḥ sidhyante nātra saṃśayaḥ || 34||

na chandāṃsi vṛjināttārayanti

āyāvinaṃ māyayā vartamānam |

nīḍaṃ śakuntā iva jātapakṣāś

chandāṃsyenaṃ prajahatyantakāle || 35||

mattāpānaṃ kalahaṃ pūgavairaṃ

bhāryāpatyorantaraṃ jñātibhedam |

rājadviṣṭaṃ strīpumāṃsorvivādaṃ

varjyānyāhuryaśca panthāḥ praduṣṭhaḥ || 36||

sāmudrikaṃ vaṇijaṃ corapūrvaṃ

śalāka dhūrtaṃ ca cikitsakaṃ ca |

ariṃ ca mitraṃ ca kuśīlavaṃ ca

naitānsākhyeṣvadhikurvīta sapta || 37||

mānāgnihotramuta mānamaunaṃ

mānenādhītamuta mānayajñaḥ |

etāni catvāryabhayaṅkarāṇi

bhayaṃ prayacchantyayathā kṛtāni || 38||

agāra dāhī garadaḥ kuṇḍāśī somavikrayī |

parva kāraśca sūcī ca mitra dhrukpāradārikaḥ || 39||

bhrūṇahā guru talpī ca yaśca syātpānapo dvijaḥ |

atitīkṣṇaśca kākaśca nāstiko veda nindakaḥ || 40||

sruva pragrahaṇo vrātyaḥ kīnāśaścārthavānapi |

rakṣetyuktaśca yo hiṃsyātsarve brahmaṇhaṇaiḥ samāḥ || 41||

tṛṇoklayā jñāyate jātarūpaṃ

yuge bhadro vyavahāreṇa sādhuḥ |

śūro bhayeṣvarthakṛcchreṣu dhīraḥ

kṛcchrāsvāpatsu suhṛdaścārayaś ca || 42||

jarā rūpaṃ harati hi dhairyamāśā

mṛtyuḥ prāṇāndharmacaryāmasūyā |

krodhaḥ śriyaṃ śīlamanārya sevā

hriyaṃ kāmaḥ sarvamevābhimānaḥ || 43||

śrīrmaṅgalātprabhavati prāgalbhyātsampravardhate |

dākṣyāttu kurute mūlaṃ saṃyamātpratitiṣṭhati || 44||

aṣṭau guṇāḥ puruṣaṃ dīpayanti

prajñā ca kaulyaṃ ca damaḥ śrutaṃ ca |

parākramaścābahu bhāṣitā ca

dānaṃ yathāśakti kṛtajñatā ca || 45||

etānguṇāṃstāta mahānubhāvān

eko guṇaḥ saṃśrayate prasahya |

rājā yadā satkurute manuṣyaṃ

sarvānguṇāneṣa guṇo'tibhāti || 46||

aṣṭau nṛpemāni manuṣyaloke

svargasya lokasya nidarśanāni |

catvāryeṣāmanvavetāni sadbhiś

catvāryeṣāmanvavayanti santaḥ || 47||

yajño dānamadhyayanaṃ tapaś ca

catvāryetānyanvavetāni sadbhiḥ |

damaḥ satyamārjavamānṛśaṃsyaṃ

catvāryetānyanvavayanti santaḥ || 48||

na sā sabhā yatra na santi vṛddhā

na te vṛddhā ye na vadanti dharmam |

nāsau harmo yatana satyamasti

na tatsatyaṃ yacchalenānuviddham || 49||

satyaṃ rūpaṃ śrutaṃ vidyā kaulyaṃ śīlaṃ balaṃ dhanam |

śauryaṃ ca cirabhāṣyaṃ ca daśaḥ saṃsargayonayaḥ || 50||

pāpaṃ kurvanpāpakīrtiḥ pāpamevāśnute phalam |

puṇyaṃ kurvanpuṇyakīrtiḥ puṇyamevāśnute phalam || 51||

pāpaṃ prajñāṃ nāśayati kriyamāṇaṃ punaḥ punaḥ |

naṣṭaprajñaḥ pāpameva nityamārabhate naraḥ || 52||

puṇyaṃ prajñāṃ vardhayati kriyamāṇaṃ punaḥ punaḥ |

vṛddhaprajñaḥ puṇyameva nityamārabhate naraḥ || 53||

asūyako danda śūko niṣṭhuro vairakṛnnaraḥ |

sa kṛcchraṃ mahadāpnoto nacirātpāpamācaran || 54||

anasūyaḥ kṛtaprajñaḥ śobhanānyācaransadā |

akṛcchrātsukhamāpnoti sarvatra ca virājate || 55||

prajñāmevāgamayati yaḥ prājñebhyaḥ sa paṇḍitaḥ |

prājño hyavāpya dharmārthau śaknoti sukhamedhitum || 56||

divasenaiva tatkuryādyena rātau sukhaṃ vaset |

aṣṭa māsena tatkuryādyena varṣāḥ sukhaṃ vaset || 57||

pūrve vayasi tatkuryādyena vṛddhasukhaṃ vaset |

yāvajjīvena tatkuryādyena pretya sukhaṃ vaset || 58||

jīrṇamannaṃ praśaṃsanti bhāryaṃ ca gatayauvanām |

śūraṃ vigatasaṅgrāmaṃ gatapāraṃ tapasvinam || 59||

dhanenādharmalabdhena yacchidramapidhīyate |

asaṃvṛtaṃ tadbhavati tato'nyadavadīryate || 60||

gururātmavatāṃ śāstā śāsā rājā durātmanām |

atha pracchannapāpānāṃ śāstā vaivasvato yamaḥ || 61||

ṛṣīṇāṃ ca nadīnāṃ ca kulānāṃ ca mahāmanām |

prabhavo nādhigantavyaḥ strīṇāṃ duścaritasya ca || 62||

dvijātipūjābhirato dātā jñātiṣu cārjavī |

kṣatriyaḥ svargabhāgrājaṃściraṃ pālayate mahīm || 63||

suvarṇapuṣpāṃ pṛthivīṃ cinvanti puruṣāstrayaḥ |

śūraśca kṛtavidyaśca yaśca jānāti sevitum || 64||

buddhiśreṣṭhāni karmāṇi bāhumadhyāni bhārata |

tāni jaṅghā jaghanyāni bhārapratyavarāṇi ca || 65||

duryodhane ca śakunau mūḍhe duḥśāsane tathā |

karṇe caiśvaryamādhāya kathaṃ tvaṃ bhūtimicchasi || 66||

sarvairguṇairupetāśca pāṇḍavā bharatarṣabha |

pitṛvattvayi vartante teṣu vartasva putravat || 67||

|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi

vidurahitavākye pañcatriṃśo'dhyāyaḥ || 35||