Vidura Niti - Udyoga Parvam, Adhyayah 34

ॐ

ವಿದುರ ನೀತಿ - ಉದ್ಯೋಗ ಪರ್ವಮ್, ಅಧ್ಯಾಯಃ 34

Vyasa Kannada

॥ ಇತಿ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತೇ ಉದ್ಯೋಗಪರ್ವಣಿ ಪ್ರಜಾಗರಪರ್ವಣಿ

ವಿದುರನೀತಿವಾಕ್ಯೇ ಚತುಸ್ತ್ರಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥

ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ ಉವಾಚ ।

ಜಾಗ್ರತೋ ದಹ್ಯಮಾನಸ್ಯ ಯತ್ಕಾರ್ಯಮನುಪಶ್ಯಸಿ ।

ತದ್ಬ್ರೂಹಿ ತ್ವಂ ಹಿ ನಸ್ತಾತ ಧರ್ಮಾರ್ಥಕುಶಲಃ ಶುಚಿಃ ॥ 1॥

ತ್ವಂ ಮಾಂ ಯಥಾವದ್ವಿದುರ ಪ್ರಶಾಧಿ

ಪ್ರಜ್ಞಾ ಪೂರ್ವಂ ಸರ್ವಮಜಾತಶತ್ರೋಃ ।

ಯನ್ಮನ್ಯಸೇ ಪಥ್ಯಮದೀನಸತ್ತ್ವ

ಶ್ರೇಯಃ ಕರಂ ಬ್ರೂಹಿ ತದ್ವೈ ಕುರೂಣಾಮ್ ॥ 2॥

ಪಾಪಾಶಙ್ಗೀ ಪಾಪಮೇವ ನೌಪಶ್ಯನ್

ಪೃಚ್ಛಾಮಿ ತ್ವಾಂ ವ್ಯಾಕುಲೇನಾತ್ಮನಾಹಮ್ ।

ಕವೇ ತನ್ಮೇ ಬ್ರೂಹಿ ಸರ್ವಂ ಯಥಾವನ್

ಮನೀಷಿತಂ ಸರ್ವಮಜಾತಶತ್ರೋಃ ॥ 3॥

ವಿದುರ ಉವಾಚ ।

ಶುಭಂ ವಾ ಯದಿ ವಾ ಪಾಪಂ ದ್ವೇಷ್ಯಂ ವಾ ಯದಿ ವಾ ಪ್ರಿಯಮ್ ।

ಅಪೃಷ್ಟಸ್ತಸ್ಯ ತದ್ಬ್ರೂಯಾದ್ಯಸ್ಯ ನೇಚ್ಛೇತ್ಪರಾಭವಮ್ ॥ 4॥

ತಸ್ಮಾದ್ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ತೇ ರಾಜನ್ಭವಮಿಚ್ಛನ್ಕುರೂನ್ಪ್ರತಿ ।

ವಚಃ ಶ್ರೇಯಃ ಕರಂ ಧರ್ಮ್ಯಂ ಬ್ರುವತಸ್ತನ್ನಿಬೋಧ ಮೇ ॥ 5॥

ಮಿಥ್ಯೋಪೇತಾನಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ಸಿಧ್ಯೇಯುರ್ಯಾನಿ ಭಾರತ ।

ಅನುಪಾಯ ಪ್ರಯುಕ್ತಾನಿ ಮಾ ಸ್ಮ ತೇಷು ಮನಃ ಕೃಥಾಃ ॥ 6॥

ತಥೈವ ಯೋಗವಿಹಿತಂ ನ ಸಿಧ್ಯೇತ್ಕರ್ಮ ಯನ್ನೃಪ ।

ಉಪಾಯಯುಕ್ತಂ ಮೇಧಾವೀ ನ ತತ್ರ ಗ್ಲಪಯೇನ್ಮನಃ ॥ 7॥

ಅನುಬನ್ಧಾನವೇಕ್ಷೇತ ಸಾನುಬನ್ಧೇಷು ಕರ್ಮಸು ।

ಸಮ್ಪ್ರಧಾರ್ಯ ಚ ಕುರ್ವೀತ ನ ವೇಗೇನ ಸಮಾಚರೇತ್ ॥ 8॥

ಅನುಬನ್ಧಂ ಚ ಸಮ್ಪ್ರೇಕ್ಷ್ಯ ವಿಪಾಕಾಂಶ್ಚೈವ ಕರ್ಮಣಾಮ್ ।

ಉತ್ಥಾನಮಾತ್ಮನಶ್ಚೈವ ಧೀರಃ ಕುರ್ವೀತ ವಾ ನ ವಾ ॥ 9॥

ಯಃ ಪ್ರಮಾಣಂ ನ ಜಾನಾತಿ ಸ್ಥಾನೇ ವೃದ್ಧೌ ತಥಾ ಕ್ಷಯೇ ।

ಕೋಶೇ ಜನಪದೇ ದಣ್ಡೇ ನ ಸ ರಾಜ್ಯಾವತಿಷ್ಠತೇ ॥ 10॥

ಯಸ್ತ್ವೇತಾನಿ ಪ್ರಮಾಣಾನಿ ಯಥೋಕ್ತಾನ್ಯನುಪಶ್ಯತಿ ।

ಯುಕ್ತೋ ಧರ್ಮಾರ್ಥಯೋರ್ಜ್ಞಾನೇ ಸ ರಾಜ್ಯಮಧಿಗಚ್ಛತಿ ॥ 11॥

ನ ರಾಜ್ಯಂ ಪ್ರಾಪ್ತಮಿತ್ಯೇವ ವರ್ತಿತವ್ಯಮಸಾಮ್ಪ್ರತಮ್ ।

ಶ್ರಿಯಂ ಹ್ಯವಿನಯೋ ಹನ್ತಿ ಜರಾ ರೂಪಮಿವೋತ್ತಮಮ್ ॥ 12॥

ಭಕ್ಷ್ಯೋತ್ತಮ ಪ್ರತಿಚ್ಛನ್ನಂ ಮತ್ಸ್ಯೋ ಬಡಿಶಮಾಯಸಮ್ ।

ರೂಪಾಭಿಪಾತೀ ಗ್ರಸತೇ ನಾನುಬನ್ಧಮವೇಕ್ಷತೇ ॥ 13॥

ಯಚ್ಛಕ್ಯಂ ಗ್ರಸಿತುಂ ಗ್ರಸ್ಯಂ ಗ್ರಸ್ತಂ ಪರಿಣಮೇಚ್ಚ ಯತ್ ।

ಹಿತಂ ಚ ಪರಿಣಾಮೇ ಯತ್ತದದ್ಯಂ ಭೂತಿಮಿಚ್ಛತಾ ॥ 14॥

ವನಸ್ಪತೇರಪಕ್ವಾನಿ ಫಲಾನಿ ಪ್ರಚಿನೋತಿ ಯಃ ।

ಸ ನಾಪ್ನೋತಿ ರಸಂ ತೇಭ್ಯೋ ಬೀಜಂ ಚಾಸ್ಯ ವಿನಶ್ಯತಿ ॥ 15॥

ಯಸ್ತು ಪಕ್ವಮುಪಾದತ್ತೇ ಕಾಲೇ ಪರಿಣತಂ ಫಲಮ್ ।

ಫಲಾದ್ರಸಂ ಸ ಲಭತೇ ಬೀಜಾಚ್ಚೈವ ಫಲಂ ಪುನಃ ॥ 16॥

ಯಥಾ ಮಧು ಸಮಾದತ್ತೇ ರಕ್ಷನ್ಪುಷ್ಪಾಣಿ ಷಟ್ಪದಃ ।

ತದ್ವದರ್ಥಾನ್ಮನುಷ್ಯೇಭ್ಯ ಆದದ್ಯಾದವಿಹಿಂಸಯಾ ॥ 17॥

ಪುಷ್ಪಂ ಪುಷ್ಪಂ ವಿಚಿನ್ವೀತ ಮೂಲಚ್ಛೇದಂ ನ ಕಾರಯೇತ್ ।

ಮಾಲಾಕಾರ ಇವಾರಾಮೇ ನ ಯಥಾಙ್ಗಾರಕಾರಕಃ ॥ 18॥

ಕಿಂ ನು ಮೇ ಸ್ಯಾದಿದಂ ಕೃತ್ವಾ ಕಿಂ ನು ಮೇ ಸ್ಯಾದಕುರ್ವತಃ ।

ಇತಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ಸಞ್ಚಿನ್ತ್ಯ ಕುರ್ಯಾದ್ವಾ ಪುರುಷೋ ನ ವಾ ॥ 19॥

ಅನಾರಭ್ಯಾ ಭವನ್ತ್ಯರ್ಥಾಃ ಕೇ ಚಿನ್ನಿತ್ಯಂ ತಥಾಗತಾಃ ।

ಕೃತಃ ಪುರುಷಕಾರೋಽಪಿ ಭವೇದ್ಯೇಷು ನಿರರ್ಥಕಃ ॥ 20॥

ಕಾಂಶ್ಚಿದರ್ಥಾನ್ನರಃ ಪ್ರಾಜ್ಞೋ ಲಭು ಮೂಲಾನ್ಮಹಾಫಲಾನ್ ।

ಕ್ಷಿಪ್ರಮಾರಭತೇ ಕರ್ತುಂ ನ ವಿಘ್ನಯತಿ ತಾದೃಶಾನ್ ॥ 21॥

ಋಜು ಪಶ್ಯತಿ ಯಃ ಸರ್ವಂ ಚಕ್ಷುಷಾನುಪಿಬನ್ನಿವ ।

ಆಸೀನಮಪಿ ತೂಷ್ಣೀಕಮನುರಜ್ಯನ್ತಿ ತಂ ಪ್ರಜಾಃ ॥ 22॥

ಚಕ್ಷುಷಾ ಮನಸಾ ವಾಚಾ ಕರ್ಮಣಾ ಚ ಚತುರ್ವಿಧಮ್ ।

ಪ್ರಸಾದಯತಿ ಲೋಕಂ ಯಸ್ತಂ ಲೋಕೋಽನುಪ್ರಸೀದತಿ ॥ 23॥

ಯಸ್ಮಾತ್ತ್ರಸ್ಯನ್ತಿ ಭೂತಾನಿ ಮೃಗವ್ಯಾಧಾನ್ಮೃಗಾ ಇವ ।

ಸಾಗರಾನ್ತಾಮಪಿ ಮಹೀಂ ಲಬ್ಧ್ವಾ ಸ ಪರಿಹೀಯತೇ ॥ 24॥

ಪಿತೃಪೈತಾಮಹಂ ರಾಜ್ಯಂ ಪ್ರಾಪ್ತವಾನ್ಸ್ವೇನ ತೇಜಸಾ ।

ವಾಯುರಭ್ರಮಿವಾಸಾದ್ಯ ಭ್ರಂಶಯತ್ಯನಯೇ ಸ್ಥಿತಃ ॥ 25॥

ಧರ್ಮಮಾಚರತೋ ರಾಜ್ಞಃ ಸದ್ಭಿಶ್ಚರಿತಮಾದಿತಃ ।

ವಸುಧಾ ವಸುಸಮ್ಪೂರ್ಣಾ ವರ್ಧತೇ ಭೂತಿವರ್ಧನೀ ॥ 26॥

ಅಥ ಸನ್ತ್ಯಜತೋ ಧರ್ಮಮಧರ್ಮಂ ಚಾನುತಿಷ್ಠತಃ ।

ಪ್ರತಿಸಂವೇಷ್ಟತೇ ಭೂಮಿರಗ್ನೌ ಚರ್ಮಾಹಿತಂ ಯಥಾ ॥ 27॥

ಯ ಏವ ಯತ್ನಃ ಕ್ರಿಯತೇ ಪ್ರರ ರಾಷ್ಟ್ರಾವಮರ್ದನೇ ।

ಸ ಏವ ಯತ್ನಃ ಕರ್ತವ್ಯಃ ಸ್ವರಾಷ್ಟ್ರ ಪರಿಪಾಲನೇ ॥ 28॥

ಧರ್ಮೇಣ ರಾಜ್ಯಂ ವಿನ್ದೇತ ಧರ್ಮೇಣ ಪರಿಪಾಲಯೇತ್ ।

ಧರ್ಮಮೂಲಾಂ ಶ್ರಿಯಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ನ ಜಹಾತಿ ನ ಹೀಯತೇ ॥ 29॥

ಅಪ್ಯುನ್ಮತ್ತಾತ್ಪ್ರಲಪತೋ ಬಾಲಾಚ್ಚ ಪರಿಸರ್ಪತಃ ।

ಸರ್ವತಃ ಸಾರಮಾದದ್ಯಾದಶ್ಮಭ್ಯ ಇವ ಕಾಞ್ಚನಮ್ ॥ 30॥

ಸುವ್ಯಾಹೃತಾನಿ ಸುಧಿಯಾಂ ಸುಕೃತಾನಿ ತತಸ್ತತಃ ।

ಸಞ್ಚಿನ್ವನ್ಧೀರ ಆಸೀತ ಶಿಲಾ ಹಾರೀ ಶಿಲಂ ಯಥಾ ॥ 31॥

ಗನ್ಧೇನ ಗಾವಃ ಪಶ್ಯನ್ತಿ ವೇದೈಃ ಪಶ್ಯನ್ತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾಃ ।

ಚಾರೈಃ ಪಶ್ಯನ್ತಿ ರಾಜಾನಶ್ಚಕ್ಷುರ್ಭ್ಯಾಮಿತರೇ ಜನಾಃ ॥ 32॥

ಭೂಯಾಂಸಂ ಲಭತೇ ಕ್ಲೇಶಂ ಯಾ ಗೌರ್ಭವತಿ ದುರ್ದುಹಾ ।

ಅಥ ಯಾ ಸುದುಹಾ ರಾಜನ್ನೈವ ತಾಂ ವಿನಯನ್ತ್ಯಪಿ ॥ 33॥

ಯದತಪ್ತಂ ಪ್ರಣಮತಿ ನ ತತ್ಸನ್ತಾಪಯನ್ತ್ಯಪಿ ।

ಯಚ್ಚ ಸ್ವಯಂ ನತಂ ದಾರು ನ ತತ್ಸನ್ನಾಮಯನ್ತ್ಯಪಿ ॥ 34॥

ಏತಯೋಪಮಯಾ ಧೀರಃ ಸನ್ನಮೇತ ಬಲೀಯಸೇ ।

ಇನ್ದ್ರಾಯ ಸ ಪ್ರಣಮತೇ ನಮತೇ ಯೋ ಬಲೀಯಸೇ ॥ 35॥

ಪರ್ಜನ್ಯನಾಥಾಃ ಪಶವೋ ರಾಜಾನೋ ಮಿತ್ರ ಬಾನ್ಧವಾಃ ।

ಪತಯೋ ಬಾನ್ಧವಾಃ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ವೇದ ಬಾನ್ಧವಾಃ ॥ 36॥

ಸತ್ಯೇನ ರಕ್ಷ್ಯತೇ ಧರ್ಮೋ ವಿದ್ಯಾ ಯೋಗೇನ ರಕ್ಷ್ಯತೇ ।

ಮೃಜಯಾ ರಕ್ಷ್ಯತೇ ರೂಪಂ ಕುಲಂ ವೃತ್ತೇನ ರಕ್ಷ್ಯತೇ ॥ 37॥

ಮಾನೇನ ರಕ್ಷ್ಯತೇ ಧಾನ್ಯಮಶ್ವಾನ್ರಕ್ಷ್ಯತ್ಯನುಕ್ರಮಃ ।

ಅಭೀಕ್ಷ್ಣದರ್ಶನಾದ್ಗಾವಃ ಸ್ತ್ರಿಯೋ ರಕ್ಷ್ಯಾಃ ಕುಚೇಲತಃ ॥ 38॥

ನ ಕುಲಂ ವೃತ್ತಿ ಹೀನಸ್ಯ ಪ್ರಮಾಣಮಿತಿ ಮೇ ಮತಿಃ ।

ಅನ್ತ್ಯೇಷ್ವಪಿ ಹಿ ಜಾತಾನಾಂ ವೃತ್ತಮೇವ ವಿಶಿಷ್ಯತೇ ॥ 39॥

ಯ ಈರ್ಷ್ಯುಃ ಪರವಿತ್ತೇಷು ರೂಪೇ ವೀರ್ಯೇ ಕುಲಾನ್ವಯೇ ।

ಸುಖೇ ಸೌಭಾಗ್ಯಸತ್ಕಾರೇ ತಸ್ಯ ವ್ಯಾಧಿರನನ್ತಕಃ ॥ 40॥

ಅಕಾರ್ಯ ಕರಣಾದ್ಭೀತಃ ಕಾರ್ಯಾಣಾಂ ಚ ವಿವರ್ಜನಾತ್ ।

ಅಕಾಲೇ ಮನ್ತ್ರಭೇದಾಚ್ಚ ಯೇನ ಮಾದ್ಯೇನ್ನ ತತ್ಪಿಬೇತ್ ॥ 41॥

ವಿದ್ಯಾಮದೋ ಧನಮದಸ್ತೃತೀಯೋಽಭಿಜನೋ ಮದಃ ।

ಏತೇ ಮದಾವಲಿಪ್ತಾನಾಮೇತ ಏವ ಸತಾಂ ದಮಾಃ ॥ 42॥

ಅಸನ್ತೋಽಭ್ಯರ್ಥಿತಾಃ ಸದ್ಭಿಃ ಕಿಂ ಚಿತ್ಕಾರ್ಯಂ ಕದಾ ಚನ ।

ಮನ್ಯನ್ತೇ ಸನ್ತಮಾತ್ಮಾನಮಸನ್ತಮಪಿ ವಿಶ್ರುತಮ್ ॥ 43॥

ಗತಿರಾತ್ಮವತಾಂ ಸನ್ತಃ ಸನ್ತ ಏವ ಸತಾಂ ಗತಿಃ ।

ಅಸತಾಂ ಚ ಗತಿಃ ಸನ್ತೋ ನ ತ್ವಸನ್ತಃ ಸತಾಂ ಗತಿಃ ॥ 44॥

ಜಿತಾ ಸಭಾ ವಸ್ತ್ರವತಾ ಸಮಾಶಾ ಗೋಮತಾ ಜಿತಾ ।

ಅಧ್ವಾ ಜಿತೋ ಯಾನವತಾ ಸರ್ವಂ ಶೀಲವತಾ ಜಿತಮ್ ॥ 45॥

ಶೀಲಂ ಪ್ರಧಾನಂ ಪುರುಷೇ ತದ್ಯಸ್ಯೇಹ ಪ್ರಣಶ್ಯತಿ ।

ನ ತಸ್ಯ ಜೀವಿತೇನಾರ್ಥೋ ನ ಧನೇನ ನ ಬನ್ಧುಭಿಃ ॥ 46॥

ಆಢ್ಯಾನಾಂ ಮಾಂಸಪರಮಂ ಮಧ್ಯಾನಾಂ ಗೋರಸೋತ್ತರಮ್ ।

ಲವಣೋತ್ತರಂ ದರಿದ್ರಾಣಾಂ ಭೋಜನಂ ಭರತರ್ಷಭ ॥ 47॥

ಸಮ್ಪನ್ನತರಮೇವಾನ್ನಂ ದರಿದ್ರಾ ಭುಞ್ಜತೇ ಸದಾ ।

ಕ್ಷುತ್ಸ್ವಾದುತಾಂ ಜನಯತಿ ಸಾ ಚಾಢ್ಯೇಷು ಸುದುರ್ಲಭಾ ॥ 48॥

ಪ್ರಾಯೇಣ ಶ್ರೀಮತಾಂ ಲೋಕೇ ಭೋಕ್ತುಂ ಶಕ್ತಿರ್ನ ವಿದ್ಯತೇ ।

ದರಿದ್ರಾಣಾಂ ತು ರಾಜೇನ್ದ್ರ ಅಪಿ ಕಾಷ್ಠಂ ಹಿ ಜೀರ್ಯತೇ ॥ 49॥

ಅವೃತ್ತಿರ್ಭಯಮನ್ತ್ಯಾನಾಂ ಮಧ್ಯಾನಾಂ ಮರಣಾದ್ಭಯಮ್ ।

ಉತ್ತಮಾನಾಂ ತು ಮರ್ತ್ಯಾನಾಮವಮಾನಾತ್ಪರಂ ಭಯಮ್ ॥ 50॥

ಐಶ್ವರ್ಯಮದಪಾಪಿಷ್ಠಾ ಮದಾಃ ಪಾನಮದಾದಯಃ ।

ಐಶ್ವರ್ಯಮದಮತ್ತೋ ಹಿ ನಾಪತಿತ್ವಾ ವಿಬುಧ್ಯತೇ ॥ 51॥

ಇನ್ದ್ರಿಯೌರಿನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಷು ವರ್ತಮಾನೈರನಿಗ್ರಹೈಃ ।

ತೈರಯಂ ತಾಪ್ಯತೇ ಲೋಕೋ ನಕ್ಷತ್ರಾಣಿ ಗ್ರಹೈರಿವ ॥ 52॥

ಯೋ ಜಿತಃ ಪಞ್ಚವರ್ಗೇಣ ಸಹಜೇನಾತ್ಮ ಕರ್ಶಿನಾ ।

ಆಪದಸ್ತಸ್ಯ ವರ್ಧನ್ತೇ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷ ಇವೋಡುರಾಡ್ ॥ 53॥

ಅವಿಜಿತ್ಯ ಯ ಆತ್ಮಾನಮಮಾತ್ಯಾನ್ವಿಜಿಗೀಷತೇ ।

ಅಮಿತ್ರಾನ್ವಾಜಿತಾಮಾತ್ಯಃ ಸೋಽವಶಃ ಪರಿಹೀಯತೇ ॥ 54॥

ಆತ್ಮಾನಮೇವ ಪ್ರಥಮಂ ದೇಶರೂಪೇಣ ಯೋ ಜಯೇತ್ ।

ತತೋಽಮಾತ್ಯಾನಮಿತ್ರಾಂಶ್ಚ ನ ಮೋಘಂ ವಿಜಿಗೀಷತೇ ॥ 55॥

ವಶ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಂ ಜಿತಾಮಾತ್ಯಂ ಧೃತದಣ್ಡಂ ವಿಕಾರಿಷು ।

ಪರೀಕ್ಷ್ಯ ಕಾರಿಣಂ ಧೀರಮತ್ಯನ್ತಂ ಶ್ರೀರ್ನಿಷೇವತೇ ॥ 56॥

ರಥಃ ಶರೀರಂ ಪುರುಷಸ್ಯ ರಾಜನ್

ನಾತ್ಮಾ ನಿಯನ್ತೇನ್ದ್ರಿಯಾಣ್ಯಸ್ಯ ಚಾಶ್ವಾಃ ।

ತೈರಪ್ರಮತ್ತಃ ಕುಶಲಃ ಸದಶ್ವೈರ್

ದಾನ್ತೈಃ ಸುಖಂ ಯಾತಿ ರಥೀವ ಧೀರಃ ॥ 57॥

ಏತಾನ್ಯನಿಗೃಹೀತಾನಿ ವ್ಯಾಪಾದಯಿತುಮಪ್ಯಲಮ್ ।

ಅವಿಧೇಯಾ ಇವಾದಾನ್ತಾ ಹಯಾಃ ಪಥಿ ಕುಸಾರಥಿಮ್ ॥ 58॥

ಅನರ್ಥಮರ್ಥತಃ ಪಶ್ಯನ್ನರ್ತಂ ಚೈವಾಪ್ಯನರ್ಥತಃ ।

ಇನ್ದ್ರಿಯೈಃ ಪ್ರಸೃತೋ ಬಾಲಃ ಸುದುಃಖಂ ಮನ್ಯತೇ ಸುಖಮ್ ॥ 59॥

ಧರ್ಮಾರ್ಥೌ ಯಃ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ಸ್ಯಾದಿನ್ದ್ರಿಯವಶಾನುಗಃ ।

ಶ್ರೀಪ್ರಾಣಧನದಾರೇಭ್ಯ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಸ ಪರಿಹೀಯತೇ ॥ 60॥

ಅರ್ಥಾನಾಮೀಶ್ವರೋ ಯಃ ಸ್ಯಾದಿನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಮನೀಶ್ವರಃ ।

ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಮನೈಶ್ವರ್ಯಾದೈಶ್ವರ್ಯಾದ್ಭ್ರಶ್ಯತೇ ಹಿ ಸಃ ॥ 61॥

ಆತ್ಮನಾತ್ಮಾನಮನ್ವಿಚ್ಛೇನ್ಮನೋ ಬುದ್ಧೀನ್ದ್ರಿಯೈರ್ಯತೈಃ ।

ಆತ್ಮೈವ ಹ್ಯಾತ್ಮನೋ ಬನ್ಧುರಾತ್ಮೈವ ರಿಪುರಾತ್ಮನಃ ॥ 62॥

ಕ್ಷುದ್ರಾಕ್ಷೇಣೇವ ಜಾಲೇನ ಝಷಾವಪಿಹಿತಾವುಭೌ ।

ಕಾಮಶ್ಚ ರಾಜನ್ಕ್ರೋಧಶ್ಚ ತೌ ಪ್ರಾಜ್ಞಾನಂ ವಿಲುಮ್ಪತಃ ॥ 63॥

ಸಮವೇಕ್ಷ್ಯೇಹ ಧರ್ಮಾರ್ಥೌ ಸಮ್ಭಾರಾನ್ಯೋಽಧಿಗಚ್ಛತಿ ।

ಸ ವೈ ಸಮ್ಭೃತ ಸಮ್ಭಾರಃ ಸತತಂ ಸುಖಮೇಧತೇ ॥ 64॥

ಯಃ ಪಞ್ಚಾಭ್ಯನ್ತರಾಞ್ಶತ್ರೂನವಿಜಿತ್ಯ ಮತಿಕ್ಷಯಾನ್ ।

ಜಿಗೀಷತಿ ರಿಪೂನನ್ಯಾನ್ರಿಪವೋಽಭಿಭವನ್ತಿ ತಮ್ ॥ 65॥

ದೃಶ್ಯನ್ತೇ ಹಿ ದುರಾತ್ಮಾನೋ ವಧ್ಯಮಾನಾಃ ಸ್ವಕರ್ಮ ಭಿಃ ।

ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಮನೀಶತ್ವಾದ್ರಾಜಾನೋ ರಾಜ್ಯವಿಭ್ರಮೈಃ ॥ 66॥

ಅಸನ್ತ್ಯಾಗಾತ್ಪಾಪಕೃತಾಮಪಾಪಾಂಸ್

ತುಲ್ಯೋ ದಣ್ಡಃ ಸ್ಪೃಶತೇ ಮಿಶ್ರಭಾವಾತ್ ।

ಶುಷ್ಕೇಣಾರ್ದ್ರಂ ದಹ್ಯತೇ ಮಿಶ್ರಭಾವಾತ್

ತಸ್ಮಾತ್ಪಾಪೈಃ ಸಹ ಸನ್ಧಿಂ ನ ಕುರ್ಯಾತ್ ॥ 67॥

ನಿಜಾನುತ್ಪತತಃ ಶತ್ರೂನ್ಪಞ್ಚ ಪಞ್ಚ ಪ್ರಯೋಜನಾನ್ ।

ಯೋ ಮೋಹಾನ್ನ ನಿಘೃಹ್ಣಾತಿ ತಮಾಪದ್ಗ್ರಸತೇ ನರಮ್ ॥ 68॥

ಅನಸೂಯಾರ್ಜವಂ ಶೌಚಂ ಸನ್ತೋಷಃ ಪ್ರಿಯವಾದಿತಾ ।

ದಮಃ ಸತ್ಯಮನಾಯಾಸೋ ನ ಭವನ್ತಿ ದುರಾತ್ಮನಾಮ್ ॥ 69॥

ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಮನಾಯಾಸಸ್ತಿತಿಕ್ಷಾ ಧರ್ಮನಿತ್ಯತಾ ।

ವಾಕ್ಚೈವ ಗುಪ್ತಾ ದಾನಂ ಚ ನೈತಾನ್ಯನ್ತ್ಯೇಷು ಭಾರತ ॥ 70॥

ಆಕ್ರೋಶ ಪರಿವಾದಾಭ್ಯಾಂ ವಿಹಿಂಸನ್ತ್ಯಬುಧಾ ಬುಧಾನ್ ।

ವಕ್ತಾ ಪಾಪಮುಪಾದತ್ತೇ ಕ್ಷಮಮಾಣೋ ವಿಮುಚ್ಯತೇ ॥ 71॥

ಹಿಂಸಾ ಬಲಮಸಾಧೂನಾಂ ರಾಜ್ಞಾಂ ದಣ್ಡವಿಧಿರ್ಬಲಮ್ ।

ಶುಶ್ರೂಷಾ ತು ಬಲಂ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಕ್ಷಮಾಗುಣವತಾಂ ಬಲಮ್ ॥ 72॥

ವಾಕ್ಸಂಯಮೋ ಹಿ ನೃಪತೇ ಸುದುಷ್ಕರತಮೋ ಮತಃ ।

ಅರ್ಥವಚ್ಚ ವಿಚಿತ್ರಂ ಚ ನ ಶಕ್ಯಂ ಬಹುಭಾಷಿತುಮ್ ॥ 73॥

ಅಭ್ಯಾವಹತಿ ಕಲ್ಯಾಣಂ ವಿವಿಧಾ ವಾಕ್ಸುಭಾಷಿತಾ ।

ಸೈವ ದುರ್ಭಾಷಿತಾ ರಾಜನ್ನನರ್ಥಾಯೋಪಪದ್ಯತೇ ॥ 74॥

ಸಂರೋಹತಿ ಶರೈರ್ವಿದ್ಧಂ ವನಂ ಪರಶುನಾ ಹತಮ್ ।

ವಾಚಾ ದುರುಕ್ತಂ ಬೀಭತ್ಸಂ ನ ಸಂರೋಹತಿ ವಾಕ್ಕ್ಷತಮ್ ॥ 75॥

ಕರ್ಣಿನಾಲೀಕನಾರಾಚಾ ನಿರ್ಹರನ್ತಿ ಶರೀರತಃ ।

ವಾಕ್ಷಲ್ಯಸ್ತು ನ ನಿರ್ಹರ್ತುಂ ಶಕ್ಯೋ ಹೃದಿ ಶಯೋ ಹಿ ಸಃ ॥ 76॥

ವಾಕ್ಸಾಯಕಾ ವದನಾನ್ನಿಷ್ಪತನ್ತಿ

ಯೈರಾಹತಃ ಶೋಚತಿ ರತ್ರ್ಯಹಾನಿ ।

ಪರಸ್ಯ ನಾಮರ್ಮಸು ತೇ ಪತನ್ತಿ

ತಾನ್ಪಣ್ಡಿತೋ ನಾವಸೃಜೇತ್ಪರೇಷು ॥ 77॥

ಯಸ್ಮೈ ದೇವಾಃ ಪ್ರಯಚ್ಛನ್ತಿ ಪುರುಷಾಯ ಪರಾಭವಮ್ ।

ಬುದ್ಧಿಂ ತಸ್ಯಾಪಕರ್ಷನ್ತಿ ಸೋಽಪಾಚೀನಾನಿ ಪಶ್ಯತಿ ॥ 78॥

ಬುದ್ಧೌ ಕಲುಷ ಭೂತಾಯಾಂ ವಿನಾಶೇ ಪ್ರತ್ಯುಪಸ್ಥಿತೇ ।

ಅನಯೋ ನಯಸಙ್ಕಾಶೋ ಹೃದಯಾನ್ನಾಪಸರ್ಪತಿ ॥ 79॥

ಸೇಯಂ ಬುದ್ಧಿಃ ಪರೀತಾ ತೇ ಪುತ್ರಾಣಾಂ ತವ ಭಾರತ ।

ಪಾಣ್ಡವಾನಾಂ ವಿರೋಧೇನ ನ ಚೈನಾಂ ಅವಬುಧ್ಯಸೇ ॥ 80॥

ರಾಜಾ ಲಕ್ಷಣಸಮ್ಪನ್ನಸ್ತ್ರೈಲೋಕ್ಯಸ್ಯಾಪಿ ಯೋ ಭವೇತ್ ।

ಶಿಷ್ಯಸ್ತೇ ಶಾಸಿತಾ ಸೋಽಸ್ತು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ ಯುಧಿಷ್ಠಿರಃ ॥ 81॥

ಅತೀವ ಸರ್ವಾನ್ಪುತ್ರಾಂಸ್ತೇ ಭಾಗಧೇಯ ಪುರಸ್ಕೃತಃ ।

ತೇಜಸಾ ಪ್ರಜ್ಞಯಾ ಚೈವ ಯುಕ್ತೋ ಧರ್ಮಾರ್ಥತತ್ತ್ವವಿತ್ ॥ 82॥

ಆನೃಶಂಸ್ಯಾದನುಕ್ರೋಶಾದ್ಯೋಽಸೌ ಧರ್ಮಭೃತಾಂ ವರಃ ।

ಗೌರವಾತ್ತವ ರಾಜೇನ್ದ್ರ ಬಹೂನ್ಕ್ಲೇಶಾಂಸ್ತಿತಿಕ್ಷತಿ ॥ 83॥

॥ ಇತಿ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತೇ ಉದ್ಯೋಗಪರ್ವಣಿ ಪ್ರಜಾಗರಪರ್ವಣಿ

ವಿದುರನೀತಿವಾಕ್ಯೇ ಚತುಸ್ತ್ರಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥ 34॥

Roman (IAST) Transliteration

|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi

viduranītivākye catustriṃśo'dhyāyaḥ ||

dhṛtarāṣṭra uvāca |

jāgrato dahyamānasya yatkāryamanupaśyasi |

tadbrūhi tvaṃ hi nastāta dharmārthakuśalaḥ śuciḥ || 1||

tvaṃ māṃ yathāvadvidura praśādhi

prajñā pūrvaṃ sarvamajātaśatroḥ |

yanmanyase pathyamadīnasattva

śreyaḥ karaṃ brūhi tadvai kurūṇām || 2||

pāpāśaṅgī pāpameva naupaśyan

pṛcchāmi tvāṃ vyākulenātmanāham |

kave tanme brūhi sarvaṃ yathāvan

manīṣitaṃ sarvamajātaśatroḥ || 3||

vidura uvāca |

śubhaṃ vā yadi vā pāpaṃ dveṣyaṃ vā yadi vā priyam |

apṛṣṭastasya tadbrūyādyasya necchetparābhavam || 4||

tasmādvakṣyāmi te rājanbhavamicchankurūnprati |

vacaḥ śreyaḥ karaṃ dharmyaṃ bruvatastannibodha me || 5||

mithyopetāni karmāṇi sidhyeyuryāni bhārata |

anupāya prayuktāni mā sma teṣu manaḥ kṛthāḥ || 6||

tathaiva yogavihitaṃ na sidhyetkarma yannṛpa |

upāyayuktaṃ medhāvī na tatra glapayenmanaḥ || 7||

anubandhānavekṣeta sānubandheṣu karmasu |

sampradhārya ca kurvīta na vegena samācaret || 8||

anubandhaṃ ca samprekṣya vipākāṃścaiva karmaṇām |

utthānamātmanaścaiva dhīraḥ kurvīta vā na vā || 9||

yaḥ pramāṇaṃ na jānāti sthāne vṛddhau tathā kṣaye |

kośe janapade daṇḍe na sa rājyāvatiṣṭhate || 10||

yastvetāni pramāṇāni yathoktānyanupaśyati |

yukto dharmārthayorjñāne sa rājyamadhigacchati || 11||

na rājyaṃ prāptamityeva vartitavyamasāmpratam |

śriyaṃ hyavinayo hanti jarā rūpamivottamam || 12||

bhakṣyottama praticchannaṃ matsyo baḍiśamāyasam |

rūpābhipātī grasate nānubandhamavekṣate || 13||

yacchakyaṃ grasituṃ grasyaṃ grastaṃ pariṇamecca yat |

hitaṃ ca pariṇāme yattadadyaṃ bhūtimicchatā || 14||

vanaspaterapakvāni phalāni pracinoti yaḥ |

sa nāpnoti rasaṃ tebhyo bījaṃ cāsya vinaśyati || 15||

yastu pakvamupādatte kāle pariṇataṃ phalam |

phalādrasaṃ sa labhate bījāccaiva phalaṃ punaḥ || 16||

yathā madhu samādatte rakṣanpuṣpāṇi ṣaṭpadaḥ |

tadvadarthānmanuṣyebhya ādadyādavihiṃsayā || 17||

puṣpaṃ puṣpaṃ vicinvīta mūlacchedaṃ na kārayet |

mālākāra ivārāme na yathāṅgārakārakaḥ || 18||

kiṃ nu me syādidaṃ kṛtvā kiṃ nu me syādakurvataḥ |

iti karmāṇi sañcintya kuryādvā puruṣo na vā || 19||

anārabhyā bhavantyarthāḥ ke cinnityaṃ tathāgatāḥ |

kṛtaḥ puruṣakāro'pi bhavedyeṣu nirarthakaḥ || 20||

kāṃścidarthānnaraḥ prājño labhu mūlānmahāphalān |

kṣipramārabhate kartuṃ na vighnayati tādṛśān || 21||

ṛju paśyati yaḥ sarvaṃ cakṣuṣānupibanniva |

āsīnamapi tūṣṇīkamanurajyanti taṃ prajāḥ || 22||

cakṣuṣā manasā vācā karmaṇā ca caturvidham |

prasādayati lokaṃ yastaṃ loko'nuprasīdati || 23||

yasmāttrasyanti bhūtāni mṛgavyādhānmṛgā iva |

sāgarāntāmapi mahīṃ labdhvā sa parihīyate || 24||

pitṛpaitāmahaṃ rājyaṃ prāptavānsvena tejasā |

vāyurabhramivāsādya bhraṃśayatyanaye sthitaḥ || 25||

dharmamācarato rājñaḥ sadbhiścaritamāditaḥ |

vasudhā vasusampūrṇā vardhate bhūtivardhanī || 26||

atha santyajato dharmamadharmaṃ cānutiṣṭhataḥ |

pratisaṃveṣṭate bhūmiragnau carmāhitaṃ yathā || 27||

ya eva yatnaḥ kriyate prara rāṣṭrāvamardane |

sa eva yatnaḥ kartavyaḥ svarāṣṭra paripālane || 28||

dharmeṇa rājyaṃ vindeta dharmeṇa paripālayet |

dharmamūlāṃ śriyaṃ prāpya na jahāti na hīyate || 29||

apyunmattātpralapato bālācca parisarpataḥ |

sarvataḥ sāramādadyādaśmabhya iva kāñcanam || 30||

suvyāhṛtāni sudhiyāṃ sukṛtāni tatastataḥ |

sañcinvandhīra āsīta śilā hārī śilaṃ yathā || 31||

gandhena gāvaḥ paśyanti vedaiḥ paśyanti brāhmaṇāḥ |

cāraiḥ paśyanti rājānaścakṣurbhyāmitare janāḥ || 32||

bhūyāṃsaṃ labhate kleśaṃ yā gaurbhavati durduhā |

atha yā suduhā rājannaiva tāṃ vinayantyapi || 33||

yadataptaṃ praṇamati na tatsantāpayantyapi |

yacca svayaṃ nataṃ dāru na tatsannāmayantyapi || 34||

etayopamayā dhīraḥ sannameta balīyase |

indrāya sa praṇamate namate yo balīyase || 35||

parjanyanāthāḥ paśavo rājāno mitra bāndhavāḥ |

patayo bāndhavāḥ strīṇāṃ brāhmaṇā veda bāndhavāḥ || 36||

satyena rakṣyate dharmo vidyā yogena rakṣyate |

mṛjayā rakṣyate rūpaṃ kulaṃ vṛttena rakṣyate || 37||

mānena rakṣyate dhānyamaśvānrakṣyatyanukramaḥ |

abhīkṣṇadarśanādgāvaḥ striyo rakṣyāḥ kucelataḥ || 38||

na kulaṃ vṛtti hīnasya pramāṇamiti me matiḥ |

antyeṣvapi hi jātānāṃ vṛttameva viśiṣyate || 39||

ya īrṣyuḥ paravitteṣu rūpe vīrye kulānvaye |

sukhe saubhāgyasatkāre tasya vyādhiranantakaḥ || 40||

akārya karaṇādbhītaḥ kāryāṇāṃ ca vivarjanāt |

akāle mantrabhedācca yena mādyenna tatpibet || 41||

vidyāmado dhanamadastṛtīyo'bhijano madaḥ |

ete madāvaliptānāmeta eva satāṃ damāḥ || 42||

asanto'bhyarthitāḥ sadbhiḥ kiṃ citkāryaṃ kadā cana |

manyante santamātmānamasantamapi viśrutam || 43||

gatirātmavatāṃ santaḥ santa eva satāṃ gatiḥ |

asatāṃ ca gatiḥ santo na tvasantaḥ satāṃ gatiḥ || 44||

jitā sabhā vastravatā samāśā gomatā jitā |

adhvā jito yānavatā sarvaṃ śīlavatā jitam || 45||

śīlaṃ pradhānaṃ puruṣe tadyasyeha praṇaśyati |

na tasya jīvitenārtho na dhanena na bandhubhiḥ || 46||

āḍhyānāṃ māṃsaparamaṃ madhyānāṃ gorasottaram |

lavaṇottaraṃ daridrāṇāṃ bhojanaṃ bharatarṣabha || 47||

sampannataramevānnaṃ daridrā bhuñjate sadā |

kṣutsvādutāṃ janayati sā cāḍhyeṣu sudurlabhā || 48||

prāyeṇa śrīmatāṃ loke bhoktuṃ śaktirna vidyate |

daridrāṇāṃ tu rājendra api kāṣṭhaṃ hi jīryate || 49||

avṛttirbhayamantyānāṃ madhyānāṃ maraṇādbhayam |

uttamānāṃ tu martyānāmavamānātparaṃ bhayam || 50||

aiśvaryamadapāpiṣṭhā madāḥ pānamadādayaḥ |

aiśvaryamadamatto hi nāpatitvā vibudhyate || 51||

indriyaurindriyārtheṣu vartamānairanigrahaiḥ |

tairayaṃ tāpyate loko nakṣatrāṇi grahairiva || 52||

yo jitaḥ pañcavargeṇa sahajenātma karśinā |

āpadastasya vardhante śuklapakṣa ivoḍurāḍ || 53||

avijitya ya ātmānamamātyānvijigīṣate |

amitrānvājitāmātyaḥ so'vaśaḥ parihīyate || 54||

ātmānameva prathamaṃ deśarūpeṇa yo jayet |

tato'mātyānamitrāṃśca na moghaṃ vijigīṣate || 55||

vaśyendriyaṃ jitāmātyaṃ dhṛtadaṇḍaṃ vikāriṣu |

parīkṣya kāriṇaṃ dhīramatyantaṃ śrīrniṣevate || 56||

rathaḥ śarīraṃ puruṣasya rājan

nātmā niyantendriyāṇyasya cāśvāḥ |

tairapramattaḥ kuśalaḥ sadaśvair

dāntaiḥ sukhaṃ yāti rathīva dhīraḥ || 57||

etānyanigṛhītāni vyāpādayitumapyalam |

avidheyā ivādāntā hayāḥ pathi kusārathim || 58||

anarthamarthataḥ paśyannartaṃ caivāpyanarthataḥ |

indriyaiḥ prasṛto bālaḥ suduḥkhaṃ manyate sukham || 59||

dharmārthau yaḥ parityajya syādindriyavaśānugaḥ |

śrīprāṇadhanadārebhya kṣipraṃ sa parihīyate || 60||

arthānāmīśvaro yaḥ syādindriyāṇāmanīśvaraḥ |

indriyāṇāmanaiśvaryādaiśvaryādbhraśyate hi saḥ || 61||

ātmanātmānamanvicchenmano buddhīndriyairyataiḥ |

ātmaiva hyātmano bandhurātmaiva ripurātmanaḥ || 62||

kṣudrākṣeṇeva jālena jhaṣāvapihitāvubhau |

kāmaśca rājankrodhaśca tau prājñānaṃ vilumpataḥ || 63||

samavekṣyeha dharmārthau sambhārānyo'dhigacchati |

sa vai sambhṛta sambhāraḥ satataṃ sukhamedhate || 64||

yaḥ pañcābhyantarāñśatrūnavijitya matikṣayān |

jigīṣati ripūnanyānripavo'bhibhavanti tam || 65||

dṛśyante hi durātmāno vadhyamānāḥ svakarma bhiḥ |

indriyāṇāmanīśatvādrājāno rājyavibhramaiḥ || 66||

asantyāgātpāpakṛtāmapāpāṃs

tulyo daṇḍaḥ spṛśate miśrabhāvāt |

śuṣkeṇārdraṃ dahyate miśrabhāvāt

tasmātpāpaiḥ saha sandhiṃ na kuryāt || 67||

nijānutpatataḥ śatrūnpañca pañca prayojanān |

yo mohānna nighṛhṇāti tamāpadgrasate naram || 68||

anasūyārjavaṃ śaucaṃ santoṣaḥ priyavāditā |

damaḥ satyamanāyāso na bhavanti durātmanām || 69||

ātmajñānamanāyāsastitikṣā dharmanityatā |

vākcaiva guptā dānaṃ ca naitānyantyeṣu bhārata || 70||

ākrośa parivādābhyāṃ vihiṃsantyabudhā budhān |

vaktā pāpamupādatte kṣamamāṇo vimucyate || 71||

hiṃsā balamasādhūnāṃ rājñāṃ daṇḍavidhirbalam |

śuśrūṣā tu balaṃ strīṇāṃ kṣamāguṇavatāṃ balam || 72||

vāksaṃyamo hi nṛpate suduṣkaratamo mataḥ |

arthavacca vicitraṃ ca na śakyaṃ bahubhāṣitum || 73||

abhyāvahati kalyāṇaṃ vividhā vāksubhāṣitā |

saiva durbhāṣitā rājannanarthāyopapadyate || 74||

saṃrohati śarairviddhaṃ vanaṃ paraśunā hatam |

vācā duruktaṃ bībhatsaṃ na saṃrohati vākkṣatam || 75||

karṇinālīkanārācā nirharanti śarīrataḥ |

vākṣalyastu na nirhartuṃ śakyo hṛdi śayo hi saḥ || 76||

vāksāyakā vadanānniṣpatanti

yairāhataḥ śocati ratryahāni |

parasya nāmarmasu te patanti

tānpaṇḍito nāvasṛjetpareṣu || 77||

yasmai devāḥ prayacchanti puruṣāya parābhavam |

buddhiṃ tasyāpakarṣanti so'pācīnāni paśyati || 78||

buddhau kaluṣa bhūtāyāṃ vināśe pratyupasthite |

anayo nayasaṅkāśo hṛdayānnāpasarpati || 79||

seyaṃ buddhiḥ parītā te putrāṇāṃ tava bhārata |

pāṇḍavānāṃ virodhena na caināṃ avabudhyase || 80||

rājā lakṣaṇasampannastrailokyasyāpi yo bhavet |

śiṣyaste śāsitā so'stu dhṛtarāṣṭra yudhiṣṭhiraḥ || 81||

atīva sarvānputrāṃste bhāgadheya puraskṛtaḥ |

tejasā prajñayā caiva yukto dharmārthatattvavit || 82||

ānṛśaṃsyādanukrośādyo'sau dharmabhṛtāṃ varaḥ |

gauravāttava rājendra bahūnkleśāṃstitikṣati || 83||

|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi

viduranītivākye catustriṃśo'dhyāyaḥ || 34||