Vidura Niti - Udyoga Parvam, Adhyayah 33

ॐ

ವಿದುರ ನೀತಿ - ಉದ್ಯೋಗ ಪರ್ವಮ್, ಅಧ್ಯಾಯಃ 33

Vyasa Kannada

॥ ಅಥ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತೇ ಉದ್ಯೋಗಪರ್ವಣಿ ಪ್ರಜಾಗರಪರ್ವಣಿ ವಿದುರನೀತಿವಾಕ್ಯೇ ತ್ರಯಸ್ತ್ರಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥

ವೈಶಮ್ಪಾಯನ ಉವಾಚ ।

ದ್ವಾಃಸ್ಥಂ ಪ್ರಾಹ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞೋ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರೋ ಮಹೀಪತಿಃ ।

ವಿದುರಂ ದ್ರಷ್ಟುಮಿಚ್ಛಾಮಿ ತಮಿಹಾನಯ ಮಾಚಿರಮ್ ॥ 1॥

ಪ್ರಹಿತೋ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರೇಣ ದೂತಃ ಕ್ಷತ್ತಾರಮಬ್ರವೀತ್ ।

ಈಶ್ವರಸ್ತ್ವಾಂ ಮಹಾರಾಜೋ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞ ದಿದೃಕ್ಷತಿ ॥ 2॥

ಏವಮುಕ್ತಸ್ತು ವಿದುರಃ ಪ್ರಾಪ್ಯ ರಾಜನಿವೇಶನಮ್ ।

ಅಬ್ರವೀದ್ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರಾಯ ದ್ವಾಃಸ್ಥ ಮಾಂ ಪ್ರತಿವೇದಯ ॥ 3॥

ದ್ವಾಃಸ್ಥ ಉವಾಚ ।

ವಿದುರೋಽಯಮನುಪ್ರಾಪ್ತೋ ರಾಜೇನ್ದ್ರ ತವ ಶಾಸನಾತ್ ।

ದ್ರಷ್ಟುಮಿಚ್ಛತಿ ತೇ ಪಾದೌ ಕಿಂ ಕರೋತು ಪ್ರಶಾಧಿ ಮಾಮ್ ॥ 4॥

ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ ಉವಾಚ ।

ಪ್ರವೇಶಯ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞಂ ವಿದುರಂ ದೀರ್ಘದರ್ಶಿನಮ್ ।

ಅಹಂ ಹಿ ವಿದುರಸ್ಯಾಸ್ಯ ನಾಕಾಲ್ಯೋ ಜಾತು ದರ್ಶನೇ ॥ 5॥

ದ್ವಾಃಸ್ಥ ಉವಾಚ ।

ಪ್ರವಿಶಾನ್ತಃ ಪುರಂ ಕ್ಷತ್ತರ್ಮಹಾರಾಜಸ್ಯ ಧೀಮತಃ ।

ನ ಹಿ ತೇ ದರ್ಶನೇಽಕಾಲ್ಯೋ ಜಾತು ರಾಜಾ ಬ್ರವೀತಿ ಮಾಮ್ ॥ 6॥

ವೈಶಮ್ಪಾಯನ ಉವಾಚ ।

ತತಃ ಪ್ರವಿಶ್ಯ ವಿದುರೋ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ ನಿವೇಶನಮ್ ।

ಅಬ್ರವೀತ್ಪ್ರಾಞ್ಜಲಿರ್ವಾಕ್ಯಂ ಚಿನ್ತಯಾನಂ ನರಾಧಿಪಮ್ ॥ 7॥

ವಿದುರೋಽಹಂ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಸ್ತವ ಶಾಸನಾತ್ ।

ಯದಿ ಕಿಂ ಚನ ಕರ್ತವ್ಯಮಯಮಸ್ಮಿ ಪ್ರಶಾಧಿ ಮಾಮ್ ॥ 8॥

ಧೃತರಷ್ತ್ರ ಉವಾಚ ।

ಸಞ್ಜಯೋ ವಿದುರ ಪ್ರಾಪ್ತೋ ಗರ್ಹಯಿತ್ವಾ ಚ ಮಾಂ ಗತಃ ।

ಅಜಾತಶತ್ರೋಃ ಶ್ವೋ ವಾಕ್ಯಂ ಸಭಾಮಧ್ಯೇ ಸ ವಕ್ಷ್ಯತಿ ॥ 9॥

ತಸ್ಯಾದ್ಯ ಕುರುವೀರಸ್ಯ ನ ವಿಜ್ಞಾತಂ ವಚೋ ಮಯಾ ।

ತನ್ಮೇ ದಹತಿ ಗಾತ್ರಾಣಿ ತದಕಾರ್ಷೀತ್ಪ್ರಜಾಗರಮ್ ॥ 10॥

ಜಾಗ್ರತೋ ದಹ್ಯಮಾನಸ್ಯ ಶ್ರೇಯೋ ಯದಿಹ ಪಶ್ಯಸಿ ।

ತದ್ಬ್ರೂಹಿ ತ್ವಂ ಹಿ ನಸ್ತಾತ ಧರ್ಮಾರ್ಥಕುಶಲೋ ಹ್ಯಸಿ ॥ 11॥

ಯತಃ ಪ್ರಾಪ್ತಃ ಸಞ್ಜಯಃ ಪಾಣ್ಡವೇಭ್ಯೋ

ನ ಮೇ ಯಥಾವನ್ಮನಸಃ ಪ್ರಶಾನ್ತಿಃ ।

ಸವೇನ್ದ್ರಿಯಾಣ್ಯಪ್ರಕೃತಿಂ ಗತಾನಿ

ಕಿಂ ವಕ್ಷ್ಯತೀತ್ಯೇವ ಹಿ ಮೇಽದ್ಯ ಚಿನ್ತಾ ॥ 12॥

ತನ್ಮೇ ಬ್ರೂಹಿ ವಿದುರ ತ್ವಂ ಯಥಾವನ್

ಮನೀಷಿತಂ ಸರ್ವಮಜಾತಶತ್ರೋಃ ।

ಯಥಾ ಚ ನಸ್ತಾತ ಹಿತಂ ಭವೇಚ್ಚ

ಪ್ರಜಾಶ್ಚ ಸರ್ವಾಃ ಸುಖಿತಾ ಭವೇಯುಃ ॥- ॥

ವಿದುರ ಉವಾಚ ।

ಅಭಿಯುಕ್ತಂ ಬಲವತಾ ದುರ್ಬಲಂ ಹೀನಸಾಧನಮ್ ।

ಹೃತಸ್ವಂ ಕಾಮಿನಂ ಚೋರಮಾವಿಶನ್ತಿ ಪ್ರಜಾಗರಾಃ ॥ 13॥

ಕಚ್ಚಿದೇತೈರ್ಮಹಾದೋಷೈರ್ನ ಸ್ಪೃಷ್ಟೋಽಸಿ ನರಾಧಿಪ ।

ಕಚ್ಚಿನ್ನ ಪರವಿತ್ತೇಷು ಗೃಧ್ಯನ್ವಿಪರಿತಪ್ಯಸೇ ॥ 14॥

ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ ಉವಾಚ ।

ಶ್ರೋತುಮಿಚ್ಛಾಮಿ ತೇ ಧರ್ಮ್ಯಂ ಪರಂ ನೈಃಶ್ರೇಯಸಂ ವಚಃ ।

ಅಸ್ಮಿನ್ರಾಜರ್ಷಿವಂಶೇ ಹಿ ತ್ವಮೇಕಃ ಪ್ರಾಜ್ಞಸಮ್ಮತಃ ॥ 15॥

ವಿದುರ ಉವಾಚ ।

ರಜಾ ಲಕ್ಷಣಸಮ್ಪನ್ನಸ್ತ್ರೈಲೋಕ್ಯಸ್ಯಾಧಿಪೋ ಭವೇತ್ ।

ಪ್ರೇಷ್ಯಸ್ತೇ ಪ್ರೇಷಿತಶ್ಚೈವ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ ಯುಧಿಷ್ಠಿರಃ ॥- ॥

ವಿಪರೀತತರಶ್ಚ ತ್ವಂ ಭಾಗಧೇಯೇ ನ ಸಮ್ಮತಃ ।

ಅರ್ಚಿಷಾಂ ಪ್ರಕ್ಷಯಾಚ್ಚೈವ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಧರ್ಮಕೋವಿದಃ ॥- ॥

ಆನೃಶಂಸ್ಯಾದನುಕ್ರೋಶಾದ್ಧರ್ಮಾತ್ಸತ್ಯಾತ್ಪರಾಕ್ರಮಾತ್ ।

ಗುರುತ್ವಾತ್ತ್ವಯಿ ಸಮ್ಪ್ರೇಕ್ಷ್ಯ ಬಹೂನ್ಕ್ಲೇಷಾಂಸ್ತಿತಿಕ್ಷತೇ ॥- ॥

ದುರ್ಯೋಧನೇ ಸೌಬಲೇ ಚ ಕರ್ಣೇ ದುಃಶಾಸನೇ ತಥಾ ।

ಏತೇಷ್ವೈಶ್ವರ್ಯಮಾಧಾಯ ಕಥಂ ತ್ವಂ ಭೂತಿಮಿಚ್ಛಸಿ ॥- ॥

ಏಕಸ್ಮಾತ್ವೃಕ್ಷಾದ್ಯಜ್ಞಪತ್ರಾಣಿ ರಾಜನ್

ಸ್ರುಕ್ಚ ದ್ರೌಣೀ ಪೇಠನೀಪೀಡನೇ ಚ ।

ಏತಸ್ಮಾದ್ರಾಜನ್ಬ್ರುವತೋ ಮೇ ನಿಬೋಧ

ಏಕಸ್ಮಾದ್ವೈ ಜಾಯತೇಽಸಚ್ಚ ಸಚ್ಚ ॥- ॥

ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಂ ಸಮಾರಮ್ಭಸ್ತಿತಿಕ್ಷಾ ಧರ್ಮನಿತ್ಯತಾ ।

ಯಮರ್ಥಾನ್ನಾಪಕರ್ಷನ್ತಿ ಸ ವೈ ಪಣ್ದಿತ ಉಚ್ಯತೇ ॥- ॥

ನಿಷೇವತೇ ಪ್ರಶಸ್ತಾನಿ ನಿನ್ದಿತಾನಿ ನ ಸೇವತೇ ।

ಅನಾಸ್ತಿಕಃ ಶ್ರದ್ದಧಾನ ಏತತ್ಪಣ್ಡಿತ ಲಕ್ಷಣಮ್ ॥ 16॥

ಕ್ರೋಧೋ ಹರ್ಷಶ್ಚ ದರ್ಪಶ್ಚ ಹ್ರೀಸ್ತಮ್ಭೋ ಮಾನ್ಯಮಾನಿತಾ ।

ಯಮರ್ಥಾನ್ನಾಪಕರ್ಷನ್ತಿ ಸ ವೈ ಪಣ್ಡಿತ ಉಚ್ಯತೇ ॥ 17॥

ಯಸ್ಯ ಕೃತ್ಯಂ ನ ಜಾನನ್ತಿ ಮನ್ತ್ರಂ ವಾ ಮನ್ತ್ರಿತಂ ಪರೇ ।

ಕೃತಮೇವಾಸ್ಯ ಜಾನನ್ತಿ ಸ ವೈ ಪಣ್ಡಿತ ಉಚ್ಯತೇ ॥ 18॥

ಯಸ್ಯ ಕೃತ್ಯಂ ನ ವಿಘ್ನನ್ತಿ ಶೀತಮುಷ್ಣಂ ಭಯಂ ರತಿಃ ।

ಸಮೃದ್ಧಿರಸಮೃದ್ಧಿರ್ವಾ ಸ ವೈ ಪಣ್ಡಿತ ಉಚ್ಯತೇ ॥ 19॥

ಯಸ್ಯ ಸಂಸಾರಿಣೀ ಪ್ರಜ್ಞಾ ಧರ್ಮಾರ್ಥಾವನುವರ್ತತೇ ।

ಕಾಮಾದರ್ಥಂ ವೃಣೀತೇ ಯಃ ಸ ವೈ ಪಣ್ಡಿತ ಉಚ್ಯತೇ ॥ 20॥

ಯಥಾಶಕ್ತಿ ಚಿಕೀರ್ಷನ್ತಿ ಯಥಾಶಕ್ತಿ ಚ ಕುರ್ವತೇ ।

ನ ಕಿಂ ಚಿದವಮನ್ಯನ್ತೇ ಪಣ್ಡಿತಾ ಭರತರ್ಷಭ ॥ 21॥

ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ವಿಜಾನಾತಿ ಚಿರಂ ಶ‍ಋಣೋತಿ

ವಿಜ್ಞಾಯ ಚಾರ್ಥಂ ಭಜತೇ ನ ಕಾಮಾತ್ ।

ನಾಸಮ್ಪೃಷ್ಟೋ ವ್ಯೌಪಯುಙ್ಕ್ತೇ ಪರಾರ್ಥೇ

ತತ್ಪ್ರಜ್ಞಾನಂ ಪ್ರಥಮಂ ಪಣ್ಡಿತಸ್ಯ ॥ 22॥

ನಾಪ್ರಾಪ್ಯಮಭಿವಾಞ್ಛನ್ತಿ ನಷ್ಟಂ ನೇಚ್ಛನ್ತಿ ಶೋಚಿತುಮ್ ।

ಆಪತ್ಸು ಚ ನ ಮುಹ್ಯನ್ತಿ ನರಾಃ ಪಣ್ಡಿತ ಬುದ್ಧಯಃ ॥ 23॥

ನಿಶ್ಚಿತ್ಯ ಯಃ ಪ್ರಕ್ರಮತೇ ನಾನ್ತರ್ವಸತಿ ಕರ್ಮಣಃ ।

ಅವನ್ಧ್ಯ ಕಾಲೋ ವಶ್ಯಾತ್ಮಾ ಸ ವೈ ಪಣ್ಡಿತ ಉಚ್ಯತೇ ॥ 24॥

ಆರ್ಯ ಕರ್ಮಣಿ ರಾಜ್ಯನ್ತೇ ಭೂತಿಕರ್ಮಾಣಿ ಕುರ್ವತೇ ।

ಹಿತಂ ಚ ನಾಭ್ಯಸೂಯನ್ತಿ ಪಣ್ಡಿತಾ ಭರತರ್ಷಭ ॥ 25॥

ನ ಹೃಷ್ಯತ್ಯಾತ್ಮಸಮ್ಮಾನೇ ನಾವಮಾನೇನ ತಪ್ಯತೇ ।

ಗಾಙ್ಗೋ ಹ್ರದ ಇವಾಕ್ಷೋಭ್ಯೋ ಯಃ ಸ ಪಣ್ಡಿತ ಉಚ್ಯತೇ ॥ 26॥

ತತ್ತ್ವಜ್ಞಃ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ಯೋಗಜ್ಞಃ ಸರ್ವಕರ್ಮಣಾಮ್ ।

ಉಪಾಯಜ್ಞೋ ಮನುಷ್ಯಾಣಾಂ ನರಃ ಪಣ್ಡಿತ ಉಚ್ಯತೇ ॥ 27॥

ಪ್ರವೃತ್ತ ವಾಕ್ಚಿತ್ರಕಥ ಊಹವಾನ್ಪ್ರತಿಭಾನವಾನ್ ।

ಆಶು ಗ್ರನ್ಥಸ್ಯ ವಕ್ತಾ ಚ ಸ ವೈ ಪಣ್ಡಿತ ಉಚ್ಯತೇ ॥ 28॥

ಶ್ರುತಂ ಪ್ರಜ್ಞಾನುಗಂ ಯಸ್ಯ ಪ್ರಜ್ಞಾ ಚೈವ ಶ್ರುತಾನುಗಾ ।

ಅಸಮ್ಭಿನ್ನಾರ್ಯ ಮರ್ಯಾದಃ ಪಣ್ಡಿತಾಖ್ಯಾಂ ಲಭೇತ ಸಃ ॥ 29॥

ಅರ್ಥಂ ಮಹಾನ್ತಮಾಸದ್ಯ ವಿದ್ಯಾಮೈಶ್ವರ್ಯಮೇವ ಚ ।

ವಿಚರತ್ಯಸಮುನ್ನದ್ಧೋ ಯಸ್ಯ ಪಣ್ಡಿತ ಉಚ್ಯತೇ ॥- ॥

ಅಶ್ರುತಶ್ಚ ಸಮುನ್ನದ್ಧೋ ದರಿದ್ರಶ್ಚ ಮಹಾಮನಾಃ ।

ಅರ್ಥಾಂಶ್ಚಾಕರ್ಮಣಾ ಪ್ರೇಪ್ಸುರ್ಮೂಢ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ ಬುಧೈಃ ॥ 30॥

ಸ್ವಮರ್ಥಂ ಯಃ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ಪರಾರ್ಥಮನುತಿಷ್ಠತಿ ।

ಮಿಥ್ಯಾ ಚರತಿ ಮಿತ್ರಾರ್ಥೇ ಯಶ್ಚ ಮೂಢಃ ಸ ಉಚ್ಯತೇ ॥ 31॥

ಅಕಾಮಾಂ ಕಾಮಯತಿ ಯಃ ಕಾಮಯಾನಾಂ ಪರಿತ್ಯಜೇತ್ ।

ಬಲವನ್ತಂ ಚ ಯೋ ದ್ವೇಷ್ಟಿ ತಮಾಹುರ್ಮೂಢಚೇತಸಮ್ ॥- ॥

ಅಕಾಮಾನ್ಕಾಮಯತಿ ಯಃ ಕಾಮಯಾನಾನ್ಪರಿದ್ವಿಷನ್ ।

ಬಲವನ್ತಂ ಚ ಯೋ ದ್ವೇಷ್ಟಿ ತಮಾಹುರ್ಮೂಢಚೇತಸಮ್ ॥ 32॥

ಅಮಿತ್ರಂ ಕುರುತೇ ಮಿತ್ರಂ ಮಿತ್ರಂ ದ್ವೇಷ್ಟಿ ಹಿನಸ್ತಿ ಚ ।

ಕರ್ಮ ಚಾರಭತೇ ದುಷ್ಟಂ ತಮಾಹುರ್ಮೂಢಚೇತಸಮ್ ॥ 33॥

ಸಂಸಾರಯತಿ ಕೃತ್ಯಾನಿ ಸರ್ವತ್ರ ವಿಚಿಕಿತ್ಸತೇ ।

ಚಿರಂ ಕರೋತಿ ಕ್ಷಿಪ್ರಾರ್ಥೇ ಸ ಮೂಢೋ ಭರತರ್ಷಭ ॥ 34॥

ಶ್ರಾದ್ಧಂ ಪಿತೃಭ್ಯೋ ನ ದದಾತಿ ದೈವತಾನಿ ನಾರ್ಚತಿ ।

ಸುಹೃನ್ಮಿತ್ರಂ ನ ಲಭತೇ ತಮಾಹುರ್ಮೂಢಚೇತಸಮ್ ॥- ॥

ಅನಾಹೂತಃ ಪ್ರವಿಶತಿ ಅಪೃಷ್ಟೋ ಬಹು ಭಾಷತೇ ।

ವಿಶ್ವಸತ್ಯಪ್ರಮತ್ತೇಷು ಮೂಢ ಚೇತಾ ನರಾಧಮಃ ॥ 35॥

ಪರಂ ಕ್ಷಿಪತಿ ದೋಷೇಣ ವರ್ತಮಾನಃ ಸ್ವಯಂ ತಥಾ ।

ಯಶ್ಚ ಕ್ರುಧ್ಯತ್ಯನೀಶಃ ಸನ್ಸ ಚ ಮೂಢತಮೋ ನರಃ ॥ 36॥

ಆತ್ಮನೋ ಬಲಮಾಜ್ಞಾಯ ಧರ್ಮಾರ್ಥಪರಿವರ್ಜಿತಮ್ ।

ಅಲಭ್ಯಮಿಚ್ಛನ್ನೈಷ್ಕರ್ಮ್ಯಾನ್ಮೂಢ ಬುದ್ಧಿರಿಹೋಚ್ಯತೇ ॥ 37॥

ಅಶಿಷ್ಯಂ ಶಾಸ್ತಿ ಯೋ ರಾಜನ್ಯಶ್ಚ ಶೂನ್ಯಮುಪಾಸತೇ ।

ಕದರ್ಯಂ ಭಜತೇ ಯಶ್ಚ ತಮಾಹುರ್ಮೂಢಚೇತಸಮ್ ॥ 38॥

ಅರ್ಥಂ ಮಹಾನ್ತಮಾಸಾದ್ಯ ವಿದ್ಯಾಮೈಶ್ವರ್ಯಮೇವ ವಾ ।

ವಿಚರತ್ಯಸಮುನ್ನದ್ಧೋ ಯಃ ಸ ಪಣ್ಡಿತ ಉಚ್ಯತೇ ॥ 39॥

ಏಕಃ ಸಮ್ಪನ್ನಮಶ್ನಾತಿ ವಸ್ತೇ ವಾಸಶ್ಚ ಶೋಭನಮ್ ।

ಯೋಽಸಂವಿಭಜ್ಯ ಭೃತ್ಯೇಭ್ಯಃ ಕೋ ನೃಶಂಸತರಸ್ತತಃ ॥ 40॥

ಏಕಃ ಪಾಪಾನಿ ಕುರುತೇ ಫಲಂ ಭುಙ್ಕ್ತೇ ಮಹಾಜನಃ ।

ಭೋಕ್ತಾರೋ ವಿಪ್ರಮುಚ್ಯನ್ತೇ ಕರ್ತಾ ದೋಷೇಣ ಲಿಪ್ಯತೇ ॥ 41॥

ಏಕಂ ಹನ್ಯಾನ್ನ ವಾಹನ್ಯಾದಿಷುರ್ಮುಕ್ತೋ ಧನುಷ್ಮತಾ ।

ಬುದ್ಧಿರ್ಬುದ್ಧಿಮತೋತ್ಸೃಷ್ಟಾ ಹನ್ಯಾದ್ರಾಷ್ಟ್ರಂ ಸರಾಜಕಮ್ ॥ 42॥

ಏಕಯಾ ದ್ವೇ ವಿನಿಶ್ಚಿತ್ಯ ತ್ರೀಂಶ್ಚತುರ್ಭಿರ್ವಶೇ ಕುರು ।

ಪಞ್ಚ ಜಿತ್ವಾ ವಿದಿತ್ವಾ ಷಟ್ಸಪ್ತ ಹಿತ್ವಾ ಸುಖೀ ಭವ ॥ 43॥

ಏಕಂ ವಿಷರಸೋ ಹನ್ತಿ ಶಸ್ತ್ರೇಣೈಕಶ್ಚ ವಧ್ಯತೇ ।

ಸರಾಷ್ಟ್ರಂ ಸ ಪ್ರಜಂ ಹನ್ತಿ ರಾಜಾನಂ ಮನ್ತ್ರವಿಸ್ರವಃ ॥ 44॥

ಏಕಃ ಸ್ವಾದು ನ ಭುಞ್ಜೀತ ಏಕಶ್ಚಾರ್ಥಾನ್ನ ಚಿನ್ತಯೇತ್ ।

ಏಕೋ ನ ಗಚ್ಛೇದಧ್ವಾನಂ ನೈಕಃ ಸುಪ್ತೇಷು ಜಾಗೃಯಾತ್ ॥ 45॥

ಏಕಮೇವಾದ್ವಿತೀಯಂ ತದ್ಯದ್ರಾಜನ್ನಾವಬುಧ್ಯಸೇ ।

ಸತ್ಯಂ ಸ್ವರ್ಗಸ್ಯ ಸೋಪಾನಂ ಪಾರಾವಾರಸ್ಯ ನೌರಿವ ॥ 46॥

ಏಕಃ ಕ್ಷಮಾವತಾಂ ದೋಷೋ ದ್ವಿತೀಯೋ ನೋಪಲಭ್ಯತೇ ।

ಯದೇನಂ ಕ್ಷಮಯಾ ಯುಕ್ತಮಶಕ್ತಂ ಮನ್ಯತೇ ಜನಃ ॥ 47॥

ಸೋಽಸ್ಯ ದೋಷೋ ನ ಮನ್ತವ್ಯಃ ಕ್ಷಮಾ ಹಿ ಪರಮಂ ಬಲಮ್ ।

ಕ್ಷಮಾ ಗುಣೋ ಹ್ಯಶಕ್ತಾನಾಂ ಶಕ್ತಾನಾಂ ಭೂಷಣಂ ತಥಾ ॥- ॥

ಕ್ಷಮಾ ವಶೀಕೃತಿರ್ಲೋಕೇ ಕ್ಷಮಯಾ ಕಿಂ ನ ಸಾಧ್ಯತೇ ।

ಶಾನ್ತಿಶಙ್ಖಃ ಕರೇ ಯಸ್ಯ ಕಿಂ ಕರಿಷ್ಯತಿ ದುರ್ಜನಃ ॥- ॥

ಅತೃಣೇ ಪತಿತೋ ವಹ್ನಿಃ ಸ್ವಯಮೇವೋಪಶಾಮ್ಯತಿ ।

ಅಕ್ಷಮಾವಾನ್ಪರಂ ದೋಷೈರಾತ್ಮಾನಂ ಚೈವ ಯೋಜಯೇತ್ ॥- ॥

ಏಕೋ ಧರ್ಮಃ ಪರಂ ಶ್ರೇಯಃ ಕ್ಷಮೈಕಾ ಶಾನ್ತಿರುತ್ತಮಾ ।

ವಿದ್ಯೈಕಾ ಪರಮಾ ದೃಷ್ಟಿರಹಿಂಸೈಕಾ ಸುಖಾವಹಾ ॥ 48॥

ದ್ವಾವಿಮೌ ಗ್ರಸತೇ ಭೂಮಿಃ ಸರ್ಪೋ ಬಿಲಶಯಾನಿವ ।

ರಾಜಾನಂ ಚಾವಿರೋದ್ಧಾರಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ಚಾಪ್ರವಾಸಿನಮ್ ॥ 49॥

ದ್ವೇ ಕರ್ಮಣೀ ನರಃ ಕುರ್ವನ್ನಸ್ಮಿಁಲ್ಲೋಕೇ ವಿರೋಚತೇ ।

ಅಬ್ರುವನ್ಪರುಷಂ ಕಿಂ ಚಿದಸತೋ ನಾರ್ಥಯಂಸ್ತಥಾ ॥ 50॥

ದ್ವಾವಿಮೌ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರ ಪರಪ್ರತ್ಯಯ ಕಾರಿಣೌ ।

ಸ್ತ್ರಿಯಃ ಕಾಮಿತ ಕಾಮಿನ್ಯೋ ಲೋಕಃ ಪೂಜಿತ ಪೂಜಕಃ ॥ 51॥

ದ್ವಾವಿಮೌ ಕಣ್ಟಕೌ ತೀಕ್ಷ್ಣೌ ಶರೀರಪರಿಶೋಷಣೌ ।

ಯಶ್ಚಾಧನಃ ಕಾಮಯತೇ ಯಶ್ಚ ಕುಪ್ಯತ್ಯನೀಶ್ವರಃ ॥ 52॥

ದ್ವಾವೇವ ನ ವಿರಾಜೇತೇ ವಿಪರೀತೇನ ಕರ್ಮಣಾ ।

ಗೃಹಸ್ಥಶ್ಚ ನಿರಾರಮ್ಭಃ ಕಾರ್ಯವಾಂಶ್ಚೈವ ಭಿಕ್ಷುಕಃ ॥- ॥

ದ್ವಾವಿಮೌ ಪುರುಷೌ ರಾಜನ್ಸ್ವರ್ಗಸ್ಯ ಪರಿ ತಿಷ್ಠತಃ ।

ಪ್ರಭುಶ್ಚ ಕ್ಷಮಯಾ ಯುಕ್ತೋ ದರಿದ್ರಶ್ಚ ಪ್ರದಾನವಾನ್ ॥ 53॥

ನ್ಯಾಯಾಗತಸ್ಯ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಬೋದ್ಧವ್ಯೌ ದ್ವಾವತಿಕ್ರಮೌ ।

ಅಪಾತ್ರೇ ಪ್ರತಿಪತ್ತಿಶ್ಚ ಪಾತ್ರೇ ಚಾಪ್ರತಿಪಾದನಮ್ ॥ 54॥

ದ್ವಾವಮ್ಭಸಿ ನಿವೇಷ್ಟವ್ಯೌ ಗಲೇ ಬದ್ಧ್ವಾ ದೃಢಂ ಶಿಲಾಮ್ ।

ಧನವನ್ತಮದಾತಾರಂ ದರಿದ್ರಂ ಚಾತಪಸ್ವಿನಮ್ ॥- ॥

ದ್ವಾವಿಮೌ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರ ಸುರ್ಯಮಣ್ಡಲಭೇದಿನೌ ।

ಪರಿವ್ರಾಡ್ಯೋಗಯುಕ್ತಶ್ಚ ರಣೇ ಚಾಭಿಮುಖೋ ಹತಃ ॥- ॥

ತ್ರಯೋ ನ್ಯಾಯಾ ಮನುಷ್ಯಾಣಾಂ ಶ್ರೂಯನ್ತೇ ಭರತರ್ಷಭ ।

ಕನೀಯಾನ್ಮಧ್ಯಮಃ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಇತಿ ವೇದವಿದೋ ವಿದುಃ ॥ 55॥

ತ್ರಿವಿಧಾಃ ಪುರುಷಾ ರಾಜನ್ನುತ್ತಮಾಧಮಮಧ್ಯಮಾಃ ।

ನಿಯೋಜಯೇದ್ಯಥಾವತ್ತಾಂಸ್ತ್ರಿವಿಧೇಷ್ವೇವ ಕರ್ಮಸು ॥ 56॥

ತ್ರಯ ಏವಾಧನಾ ರಾಜನ್ಭಾರ್ಯಾ ದಾಸಸ್ತಥಾ ಸುತಃ ।

ಯತ್ತೇ ಸಮಧಿಗಚ್ಛನ್ತಿ ಯಸ್ಯ ತೇ ತಸ್ಯ ತದ್ಧನಮ್ ॥ 57॥

ಹರಣಂ ಚ ಪರಸ್ವಾನಾಂ ಪರದಾರಾಭಿಮರ್ಶನಮ್ ।

ಸುಹೃದಶ್ಚ ಪರಿತ್ಯಾಗಸ್ತ್ರಯೋ ದೋಷಾ ಕ್ಷಯಾವಹಃ ॥- ॥

ತ್ರಿವಿಧಂ ನರಕಸ್ಯೇದಂ ದ್ವಾರಂ ನಾಶನಮಾತ್ಮನಃ ।

ಕಾಮಃ ಕ್ರೋಧಸ್ತಥಾ ಲೋಭಸ್ತಸ್ಮಾದೇತತ್ತ್ರಯಂ ತ್ಯಜೇತ್ ॥- ॥

ವರಪ್ರದಾನಂ ರಾಜ್ಯಾಂ ಚ ಪುತ್ರಜನ್ಮ ಚ ಭಾರತ ।

ಶತ್ರೋಶ್ಚ ಮೋಕ್ಷಣಂ ಕೃಚ್ಛ್ರಾತ್ತ್ರೀಣಿ ಚೈಕಂ ಚ ತತ್ಸಮಮ್ ॥- ॥

ಭಕ್ತಂ ಚ ಬಜಮಾನಂ ಚ ತವಾಸ್ಮೀತಿ ವಾದಿನಮ್ ।

ತ್ರೀನೇತಾನ್ ಶರಣಂ ಪ್ರಾಪ್ತಾನ್ವಿಷಮೇಽಪಿ ನ ಸನ್ತ್ಯಜೇತ್ ॥- ॥

ಚತ್ವಾರಿ ರಾಜ್ಞಾ ತು ಮಹಾಬಲೇನ

ವರ್ಜ್ಯಾನ್ಯಾಹುಃ ಪಣ್ಡಿತಸ್ತಾನಿ ವಿದ್ಯಾತ್ ।

ಅಲ್ಪಪ್ರಜ್ಞೈಃ ಸಹ ಮನ್ತ್ರಂ ನ ಕುರ್ಯಾನ್

ನ ದೀರ್ಘಸೂತ್ರೈರಲಸೈಶ್ಚಾರಣೈಶ್ಚ ॥ 58॥

ಚತ್ವಾರಿ ತೇ ತಾತ ಗೃಹೇ ವಸನ್ತು

ಶ್ರಿಯಾಭಿಜುಷ್ಟಸ್ಯ ಗೃಹಸ್ಥ ಧರ್ಮೇ ।

ವೃದ್ಧೋ ಜ್ಞಾತಿರವಸನ್ನಃ ಕುಲೀನಃ

ಸಖಾ ದರಿದ್ರೋ ಭಗಿನೀ ಚಾನಪತ್ಯಾ ॥ 59॥

ಚತ್ವಾರ್ಯಾಹ ಮಹಾರಾಜ ಸದ್ಯಸ್ಕಾನಿ ಬೃಹಸ್ಪತಿಃ ।

ಪೃಚ್ಛತೇ ತ್ರಿದಶೇನ್ದ್ರಾಯ ತಾನೀಮಾನಿ ನಿಬೋಧ ಮೇ ॥ 60॥

ದೇವತಾನಾಂ ಚ ಸಙ್ಕಲ್ಪಮನುಭಾವಂ ಚ ಧೀಮತಾಮ್ ।

ವಿನಯಂ ಕೃತವಿದ್ಯಾನಾಂ ವಿನಾಶಂ ಪಾಪಕರ್ಮಣಾಮ್ ॥ 61॥

ಚತ್ವಾರಿ ಕರ್ಮಾಣ್ಯಭಯಙ್ಕರಾಣಿ

ಭಯಂ ಪ್ರಯಚ್ಛನ್ತ್ಯಯಥಾಕೃತಾನಿ ।

ಮಾನಾಗ್ನಿಹೋತ್ರಂ ಉತ ಮಾನಮೌನಂ

ಮಾನೇನಾಧೀತಮುತ ಮಾನಯಜ್ಞಃ ॥- ॥

ಪಞ್ಚಾಗ್ನಯೋ ಮನುಷ್ಯೇಣ ಪರಿಚರ್ಯಾಃ ಪ್ರಯತ್ನತಃ ।

ಪಿತಾ ಮಾತಾಗ್ನಿರಾತ್ಮಾ ಚ ಗುರುಶ್ಚ ಭರತರ್ಷಭ ॥ 62॥

ಪಞ್ಚೈವ ಪೂಜಯಁಲ್ಲೋಕೇ ಯಶಃ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ ಕೇವಲಮ್ ।

ದೇವಾನ್ಪಿತೄನ್ಮನುಷ್ಯಾಂಶ್ಚ ಭಿಕ್ಷೂನತಿಥಿಪಞ್ಚಮಾನ್ ॥ 63॥

ಪಞ್ಚ ತ್ವಾನುಗಮಿಷ್ಯನ್ತಿ ಯತ್ರ ಯತ್ರ ಗಮಿಷ್ಯಸಿ ।

ಮಿತ್ರಾಣ್ಯಮಿತ್ರಾ ಮಧ್ಯಸ್ಥಾ ಉಪಜೀವ್ಯೋಪಜೀವಿನಃ ॥ 64॥

ಪಞ್ಚೇನ್ದ್ರಿಯಸ್ಯ ಮರ್ತ್ಯಸ್ಯ ಛಿದ್ರಂ ಚೇದೇಕಮಿನ್ದ್ರಿಯಮ್ ।

ತತೋಽಸ್ಯ ಸ್ರವತಿ ಪ್ರಜ್ಞಾ ದೃತೇಃ ಪಾದಾದಿವೋದಕಮ್ ॥ 65॥

ಷಡ್ದೋಷಾಃ ಪುರುಷೇಣೇಹ ಹಾತವ್ಯಾ ಭೂತಿಮಿಚ್ಛತಾ ।

ನಿದ್ರಾ ತನ್ದ್ರೀ ಭಯಂ ಕ್ರೋಧ ಆಲಸ್ಯಂ ದೀರ್ಘಸೂತ್ರತಾ ॥ 66॥

ಷಡಿಮಾನ್ಪುರುಷೋ ಜಹ್ಯಾದ್ಭಿನ್ನಾಂ ನಾವಮಿವಾರ್ಣವೇ ।

ಅಪ್ರವಕ್ತಾರಮಾಚಾರ್ಯಮನಧೀಯಾನಮೃತ್ವಿಜಮ್ ॥ 67॥

ಅರಕ್ಷಿತಾರಂ ರಾಜಾನಂ ಭಾರ್ಯಾಂ ಚಾಪ್ರಿಯ ವಾದಿನೀಮ್ ।

ಗ್ರಾಮಕಾರಂ ಚ ಗೋಪಾಲಂ ವನಕಾಮಂ ಚ ನಾಪಿತಮ್ ॥ 68॥

ಷಡೇವ ತು ಗುಣಾಃ ಪುಂಸಾ ನ ಹಾತವ್ಯಾಃ ಕದಾಚನ ।

ಸತ್ಯಂ ದಾನಮನಾಲಸ್ಯಮನಸೂಯಾ ಕ್ಷಮಾ ಧೃತಿಃ ॥ 69॥

ಅರ್ಥಾಗಮೋ ನಿತ್ಯಮರೋಗಿತಾ ಚ

ಪ್ರಿಯಾ ಚ ಭಾರ್ಯಾ ಪ್ರಿಯವಾದಿನೀ ಚ ।

ವಶ್ಯಶ್ಚ ಪುತ್ರೋಽರ್ಥಕರೀ ಚ ವಿದ್ಯಾ

ಷಟ್ ಜೀವಲೋಕಸ್ಯ ಸುಖಾನಿ ರಾಜನ್ ॥- ॥

ಷಣ್ಣಾಮಾತ್ಮನಿ ನಿತ್ಯಾನಾಮೈಶ್ವರ್ಯಂ ಯೋಽಧಿಗಚ್ಛತಿ ।

ನ ಸ ಪಾಪೈಃ ಕುತೋಽನರ್ಥೈರ್ಯುಜ್ಯತೇ ವಿಜಿತೇನ್ದ್ರಿಯಃ ॥ 70॥

ಷಡಿಮೇ ಷಟ್ಸು ಜೀವನ್ತಿ ಸಪ್ತಮೋ ನೋಪಲಭ್ಯತೇ ।

ಚೋರಾಃ ಪ್ರಮತ್ತೇ ಜೀವನ್ತಿ ವ್ಯಾಧಿತೇಷು ಚಿಕಿತ್ಸಕಾಃ ॥ 71॥

ಪ್ರಮದಾಃ ಕಾಮಯಾನೇಷು ಯಜಮಾನೇಷು ಯಾಜಕಾಃ ।

ರಾಜಾ ವಿವದಮಾನೇಷು ನಿತ್ಯಂ ಮೂರ್ಖೇಷು ಪಣ್ಡಿತಾಃ ॥ 72॥

ಷಡಿಮಾನಿ ವಿನಶ್ಯನ್ತಿ ಮುಹೂರ್ತಮನವೇಕ್ಷಣಾತ್ ।

ಗಾವಃ ಸೇವಾ ಕೃಷಿರ್ಭಾರ್ಯಾ ವಿದ್ಯಾ ವೃಷಲಸಙ್ಗತಿಃ ॥- ॥

ಷಡೇತೇ ಹ್ಯವಮನ್ಯನ್ತೇ ನಿತ್ಯಂ ಪೂರ್ವೋಪಕಾರಿಣಮ್ ।

ಆಚಾರ್ಯಂ ಶಿಕ್ಷಿತಾ ಶಿಷ್ಯಾಃ ಕೃತದಾರಶ್ಚ ಮಾತರಮ್ ॥- ॥

ನಾರಿಂ ವಿಗತಕಾಮಸ್ತು ಕೃತಾರ್ಥಾಶ್ಚ ಪ್ರಯೋಜಕಮ್ ।

ನಾವಂ ನಿಸ್ತೀರ್ಣಕಾನ್ತಾರಾ ನಾತುರಾಶ್ಚ ಚಿಕಿತ್ಸಕಮ್ ॥- ॥

ಆರೋಗ್ಯಮಾನೃಣ್ಯಮವಿಪ್ರವಾಸಃ

ಸದ್ಭಿರ್ಮನುಷ್ಯೈಃ ಸಹ ಸಮ್ಪ್ರಯೋಗಃ ।

ಸ್ವಪ್ರತ್ಯಯಾ ವೃತ್ತಿರಭೀತವಾಸಃ

ಷಟ್ ಜೀವಲೋಕಸ್ಯ ಸುಖಾನಿ ರಾಜನ್ ॥- ॥

ಈರ್ಷುರ್ಘೃಣೀ ನಸನ್ತುಷ್ಟಃ ಕ್ರೋಧನೋ ನಿತ್ಯಶಙ್ಕಿತಃ ।

ಪರಭಾಗ್ಯೋಪಜೀವೀ ಚ ಷಡೇತೇ ನಿತ್ಯದುಃಖಿತಾಃ ॥- ॥

ಸಪ್ತ ದೋಷಾಃ ಸದಾ ರಾಜ್ಞಾ ಹಾತವ್ಯಾ ವ್ಯಸನೋದಯಾಃ ।

ಪ್ರಾಯಶೋ ಯೈರ್ವಿನಶ್ಯನ್ತಿ ಕೃತಮೂಲಾಶ್ಚ ಪಾರ್ಥಿವಾಃ ॥ 73॥

ಸ್ತ್ರಿಯೋಽಕ್ಷಾ ಮೃಗಯಾ ಪಾನಂ ವಾಕ್ಪಾರುಷ್ಯಂ ಚ ಪಞ್ಚಮಮ್ ।

ಮಹಚ್ಚ ದಣ್ಡಪಾರುಷ್ಯಮರ್ಥದೂಷಣಮೇವ ಚ ॥ 74॥

ಅಷ್ಟೌ ಪೂರ್ವನಿಮಿತ್ತಾನಿ ನರಸ್ಯ ವಿನಶಿಷ್ಯತಃ ।

ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನ್ಪ್ರಥಮಂ ದ್ವೇಷ್ಟಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೈಶ್ಚ ವಿರುಧ್ಯತೇ ॥ 75॥

ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಸ್ವಾನಿ ಚಾದತ್ತೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾಂಶ್ಚ ಜಿಘಾಂಸತಿ ।

ರಮತೇ ನಿನ್ದಯಾ ಚೈಷಾಂ ಪ್ರಶಂಸಾಂ ನಾಭಿನನ್ದತಿ ॥ 76॥

ನೈತಾನ್ಸ್ಮರತಿ ಕೃತ್ಯೇಷು ಯಾಚಿತಶ್ಚಾಭ್ಯಸೂಯತಿ ।

ಏತಾನ್ದೋಷಾನ್ನರಃ ಪ್ರಾಜ್ಞೋ ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಬುದ್ಧ್ವಾ ವಿವರ್ಜಯೇತ್ ॥ 77॥

ಅಷ್ಟಾವಿಮಾನಿ ಹರ್ಷಸ್ಯ ನವ ನೀತಾನಿ ಭಾರತ ।

ವರ್ತಮಾನಾನಿ ದೃಶ್ಯನ್ತೇ ತಾನ್ಯೇವ ಸುಸುಖಾನ್ಯಪಿ ॥ 78॥

ಸಮಾಗಮಶ್ಚ ಸಖಿಭಿರ್ಮಹಾಂಶ್ಚೈವ ಧನಾಗಮಃ ।

ಪುತ್ರೇಣ ಚ ಪರಿಷ್ವಙ್ಗಃ ಸನ್ನಿಪಾತಶ್ಚ ಮೈಥುನೇ ॥ 79॥

ಸಮಯೇ ಚ ಪ್ರಿಯಾಲಾಪಃ ಸ್ವಯೂಥೇಷು ಚ ಸನ್ನತಿಃ ।

ಅಭಿಪ್ರೇತಸ್ಯ ಲಾಭಶ್ಚ ಪೂಜಾ ಚ ಜನಸಂಸದಿ ॥ 80॥

ಅಷ್ಟೌ ಗುಣಾಃ ಪುರುಷಂ ದೀಪಯನ್ತಿ

ಪ್ರಜ್ಞಾ ಚ ಕೌಲ್ಯಂ ಚ ದಮಃ ಶ್ರುತಂ ಚ ।

ಪರಾಕ್ರಮಶ್ಚಾಬಹುಭಾಷಿತಾ ಚ

ದಾನಂ ಯಥಾಶಕ್ತಿ ಕೃತಜ್ಞತಾ ಚ ॥- ॥

ನವದ್ವಾರಮಿದಂ ವೇಶ್ಮ ತ್ರಿಸ್ಥೂಣಂ ಪಞ್ಚ ಸಾಕ್ಷಿಕಮ್ ।

ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಾಧಿಷ್ಠಿತಂ ವಿದ್ವಾನ್ಯೋ ವೇದ ಸ ಪರಃ ಕವಿಃ ॥ 81॥

ದಶ ಧರ್ಮಂ ನ ಜಾನನ್ತಿ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ ನಿಬೋಧ ತಾನ್ ।

ಮತ್ತಃ ಪ್ರಮತ್ತ ಉನ್ಮತ್ತಃ ಶ್ರಾನ್ತಃ ಕ್ರುದ್ಧೋ ಬುಭುಕ್ಷಿತಃ ॥ 82॥

ತ್ವರಮಾಣಶ್ಚ ಭೀರುಶ್ಚ ಲುಬ್ಧಃ ಕಾಮೀ ಚ ತೇ ದಶ ।

ತಸ್ಮಾದೇತೇಷು ಭಾವೇಷು ನ ಪ್ರಸಜ್ಜೇತ ಪಣ್ಡಿತಃ ॥ 83॥

ಅತ್ರೈವೋದಾಹರನ್ತೀಮಮಿತಿಹಾಸಂ ಪುರಾತನಮ್ ।

ಪುತ್ರಾರ್ಥಮಸುರೇನ್ದ್ರೇಣ ಗೀತಂ ಚೈವ ಸುಧನ್ವನಾ ॥ 84॥

ಯಃ ಕಾಮಮನ್ಯೂ ಪ್ರಜಹಾತಿ ರಾಜಾ

ಪಾತ್ರೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಯತೇ ಧನಂ ಚ ।

ವಿಶೇಷವಿಚ್ಛ್ರುತವಾನ್ಕ್ಷಿಪ್ರಕಾರೀ

ತಂ ಸರ್ವಲೋಕಃ ಕುರುತೇ ಪ್ರಮಾಣಮ್ ॥ 85॥

ಜಾನಾತಿ ವಿಶ್ವಾಸಯಿತುಂ ಮನುಷ್ಯಾನ್

ವಿಜ್ಞಾತ ದೋಷೇಷು ದಧಾತಿ ದಣ್ಡಮ್ ।

ಜಾನಾತಿ ಮಾತ್ರಾಂ ಚ ತಥಾ ಕ್ಷಮಾಂ ಚ

ತಂ ತಾದೃಶಂ ಶ್ರೀರ್ಜುಷತೇ ಸಮಗ್ರಾ ॥ 86॥

ಸುದುರ್ಬಲಂ ನಾವಜಾನಾತಿ ಕಞ್ಚಿದ್-

ಯುಕ್ತೋ ರಿಪುಂ ಸೇವತೇ ಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಮ್ ।

ನ ವಿಗ್ರಹಂ ರೋಚಯತೇ ಬಲಸ್ಥೈಃ

ಕಾಲೇ ಚ ಯೋ ವಿಕ್ರಮತೇ ಸ ಧೀರಃ ॥ 87॥

ಪ್ರಾಪ್ಯಾಪದಂ ನ ವ್ಯಥತೇ ಕದಾ ಚಿದ್

ಉದ್ಯೋಗಮನ್ವಿಚ್ಛತಿ ಚಾಪ್ರಮತ್ತಃ ।

ದುಃಖಂ ಚ ಕಾಲೇ ಸಹತೇ ಜಿತಾತ್ಮಾ

ಧುರನ್ಧರಸ್ತಸ್ಯ ಜಿತಾಃ ಸಪತ್ನಾಃ ॥ 88॥

ಅನರ್ಥಕಂ ವಿಪ್ರ ವಾಸಂ ಗೃಹೇಭ್ಯಃ

ಪಾಪೈಃ ಸನ್ಧಿಂ ಪರದಾರಾಭಿಮರ್ಶಮ್ ।

ದಮ್ಭಂ ಸ್ತೈನ್ಯಂ ಪೈಶುನಂ ಮದ್ಯ ಪಾನಂ

ನ ಸೇವತೇ ಯಃ ಸ ಸುಖೀ ಸದೈವ ॥ 89॥

ನ ಸಂರಮ್ಭೇಣಾರಭತೇಽರ್ಥವರ್ಗಮ್

ಆಕಾರಿತಃ ಶಂಸತಿ ತಥ್ಯಮೇವ ।

ನ ಮಾತ್ರಾರ್ಥೇ ರೋಚಯತೇ ವಿವಾದಂ

ನಾಪೂಜಿತಃ ಕುಪ್ಯತಿ ಚಾಪ್ಯಮೂಢಃ ॥ 90॥

ನ ಯೋಽಭ್ಯಸೂಯತ್ಯನುಕಮ್ಪತೇ ಚ

ನ ದುರ್ಬಲಃ ಪ್ರಾತಿಭಾವ್ಯಂ ಕರೋತಿ ।

ನಾತ್ಯಾಹ ಕಿಂ ಚಿತ್ಕ್ಷಮತೇ ವಿವಾದಂ

ಸರ್ವತ್ರ ತಾದೃಗ್ಲಭತೇ ಪ್ರಶಂಸಾಮ್ ॥ 91॥

ಯೋ ನೋದ್ಧತಂ ಕುರುತೇ ಜಾತು ವೇಷಂ

ನ ಪೌರುಷೇಣಾಪಿ ವಿಕತ್ಥತೇಽನ್ಯಾನ್ ।

ನ ಮೂರ್ಚ್ಛಿತಃ ಕಟುಕಾನ್ಯಾಹ ಕಿಂ ಚಿತ್

ಪ್ರಿಯಂ ಸದಾ ತಂ ಕುರುತೇ ಜನೋಽಪಿ ॥ 92॥

ನ ವೈರಮುದ್ದೀಪಯತಿ ಪ್ರಶಾನ್ತಂ

ನ ದರ್ಮಮಾರೋಹತಿ ನಾಸ್ತಮೇತಿ ।

ನ ದುರ್ಗತೋಽಸ್ಮೀತಿ ಕರೋತಿ ಮನ್ಯುಂ

ತಮಾರ್ಯ ಶೀಲಂ ಪರಮಾಹುರಗ್ರ್ಯಮ್ ॥ 93॥

ನ ಸ್ವೇ ಸುಖೇ ವೈ ಕುರುತೇ ಪ್ರಹರ್ಷಂ

ನಾನ್ಯಸ್ಯ ದುಃಖೇ ಭವತಿ ಪ್ರತೀತಃ ।

ದತ್ತ್ವಾ ನ ಪಶ್ಚಾತ್ಕುರುತೇಽನುತಾಪಂ

ನ ಕತ್ಥತೇ ಸತ್ಪುರುಷಾರ್ಯ ಶೀಲಃ ॥ 94॥

ದೇಶಾಚಾರಾನ್ಸಮಯಾಞ್ಜಾತಿಧರ್ಮಾನ್

ಬುಭೂಷತೇ ಯಸ್ತು ಪರಾವರಜ್ಞಃ ।

ಸ ತತ್ರ ತತ್ರಾಧಿಗತಃ ಸದೈವ

ಮಹಾಜನಸ್ಯಾಧಿಪತ್ಯಂ ಕರೋತಿ ॥ 95॥

ದಮ್ಭಂ ಮೋಹಂ ಮತ್ಸರಂ ಪಾಪಕೃತ್ಯಂ

ರಾಜದ್ವಿಷ್ಟಂ ಪೈಶುನಂ ಪೂಗವೈರಮ್ ।

ಮತ್ತೋನ್ಮತ್ತೈರ್ದುರ್ಜನೈಶ್ಚಾಪಿ ವಾದಂ

ಯಃ ಪ್ರಜ್ಞಾವಾನ್ವರ್ಜಯೇತ್ಸ ಪ್ರಧಾನಃ ॥ 96॥

ದಮಂ ಶೌಚಂ ದೈವತಂ ಮಙ್ಗಲಾನಿ

ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಂ ವಿವಿಧಾಁಲ್ಲೋಕವಾದಾನ್ ।

ಏತಾನಿ ಯಃ ಕುರುತೇ ನೈತ್ಯಕಾನಿ

ತಸ್ಯೋತ್ಥಾನಂ ದೇವತಾ ರಾಧಯನ್ತಿ ॥ 97॥

ಸಮೈರ್ವಿವಾಹಂ ಕುರುತೇ ನ ಹೀನೈಃ

ಸಮೈಃ ಸಖ್ಯಂ ವ್ಯವಹಾರಂ ಕಥಾಶ್ಚ ।

ಗುಣೈರ್ವಿಶಿಷ್ಟಾಂಶ್ಚ ಪುರೋ ದಧಾತಿ

ವಿಪಶ್ಚಿತಸ್ತಸ್ಯ ನಯಾಃ ಸುನೀತಾಃ ॥ 98॥

ಮಿತಂ ಭುಙ್ಕ್ತೇ ಸಂವಿಭಜ್ಯಾಶ್ರಿತೇಭ್ಯೋ

ಮಿತಂ ಸ್ವಪಿತ್ಯಮಿತಂ ಕರ್ಮಕೃತ್ವಾ ।

ದದಾತ್ಯಮಿತ್ರೇಷ್ವಪಿ ಯಾಚಿತಃ ಸಂ-

ಸ್ತಮಾತ್ಮವನ್ತಂ ಪ್ರಜಹಾತ್ಯನರ್ಥಾಃ ॥ 99॥

ಚಿಕೀರ್ಷಿತಂ ವಿಪ್ರಕೃತಂ ಚ ಯಸ್ಯ

ನಾನ್ಯೇ ಜನಾಃ ಕರ್ಮ ಜಾನನ್ತಿ ಕಿಂ ಚಿತ್ ।

ಮನ್ತ್ರೇ ಗುಪ್ತೇ ಸಮ್ಯಗನುಷ್ಠಿತೇ ಚ

ಸ್ವಲ್ಪೋ ನಾಸ್ಯ ವ್ಯಥತೇ ಕಶ್ಚಿದರ್ಥಃ ॥ 100॥

ಯಃ ಸರ್ವಭೂತಪ್ರಶಮೇ ನಿವಿಷ್ಟಃ

ಸತ್ಯೋ ಮೃದುರ್ದಾನಕೃಚ್ಛುದ್ಧ ಭಾವಃ ।

ಅತೀವ ಸಞ್ಜ್ಞಾಯತೇ ಜ್ಞಾತಿಮಧ್ಯೇ

ಮಹಾಮಣಿರ್ಜಾತ್ಯ ಇವ ಪ್ರಸನ್ನಃ ॥ 101॥

ಯ ಆತ್ಮನಾಪತ್ರಪತೇ ಭೃಶಂ ನರಃ

ಸ ಸರ್ವಲೋಕಸ್ಯ ಗುರುರ್ಭವತ್ಯುತ ।

ಅನನ್ತ ತೇಜಾಃ ಸುಮನಾಃ ಸಮಾಹಿತಃ

ಸ್ವತೇಜಸಾ ಸೂರ್ಯ ಇವಾವಭಾಸತೇ ॥ 102॥

ವನೇ ಜಾತಾಃ ಶಾಪದಗ್ಧಸ್ಯ ರಾಜ್ಞಃ

ಪಾಣ್ಡೋಃ ಪುತ್ರಾಃ ಪಞ್ಚ ಪಞ್ಚೇನ್ದ್ರ ಕಲ್ಪಾಃ ।

ತ್ವಯೈವ ಬಾಲಾ ವರ್ಧಿತಾಃ ಶಿಕ್ಷಿತಾಶ್ಚ

ತವಾದೇಶಂ ಪಾಲಯನ್ತ್ಯಾಮ್ಬಿಕೇಯ ॥ 103॥

ಪ್ರದಾಯೈಷಾಮುಚಿತಂ ತಾತ ರಾಜ್ಯಂ

ಸುಖೀ ಪುತ್ರೈಃ ಸಹಿತೋ ಮೋದಮಾನಃ ।

ನ ದೇವಾನಾಂ ನಾಪಿ ಚ ಮಾನುಷಾಣಾಂ

ಭವಿಷ್ಯಸಿ ತ್ವಂ ತರ್ಕಣೀಯೋ ನರೇನ್ದ್ರ ॥ 104॥

॥ ಇತಿ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತೇ ಉದ್ಯೋಗಪರ್ವಣಿ ಪ್ರಜಾಗರಪರ್ವಣಿ

ವಿದುರನೀತಿವಾಕ್ಯೇ ತ್ರಯಸ್ತ್ರಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥ 33 ॥

Roman (IAST) Transliteration

|| atha śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi viduranītivākye trayastriṃśo'dhyāyaḥ ||

vaiśampāyana uvāca |

dvāḥsthaṃ prāha mahāprājño dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ |

viduraṃ draṣṭumicchāmi tamihānaya māciram || 1||

prahito dhṛtarāṣṭreṇa dūtaḥ kṣattāramabravīt |

īśvarastvāṃ mahārājo mahāprājña didṛkṣati || 2||

evamuktastu viduraḥ prāpya rājaniveśanam |

abravīddhṛtarāṣṭrāya dvāḥstha māṃ prativedaya || 3||

dvāḥstha uvāca |

viduro'yamanuprāpto rājendra tava śāsanāt |

draṣṭumicchati te pādau kiṃ karotu praśādhi mām || 4||

dhṛtarāṣṭra uvāca |

praveśaya mahāprājñaṃ viduraṃ dīrghadarśinam |

ahaṃ hi vidurasyāsya nākālyo jātu darśane || 5||

dvāḥstha uvāca |

praviśāntaḥ puraṃ kṣattarmahārājasya dhīmataḥ |

na hi te darśane'kālyo jātu rājā bravīti mām || 6||

vaiśampāyana uvāca |

tataḥ praviśya viduro dhṛtarāṣṭra niveśanam |

abravītprāñjalirvākyaṃ cintayānaṃ narādhipam || 7||

viduro'haṃ mahāprājña samprāptastava śāsanāt |

yadi kiṃ cana kartavyamayamasmi praśādhi mām || 8||

dhṛtaraṣtra uvāca |

sañjayo vidura prāpto garhayitvā ca māṃ gataḥ |

ajātaśatroḥ śvo vākyaṃ sabhāmadhye sa vakṣyati || 9||

tasyādya kuruvīrasya na vijñātaṃ vaco mayā |

tanme dahati gātrāṇi tadakārṣītprajāgaram || 10||

jāgrato dahyamānasya śreyo yadiha paśyasi |

tadbrūhi tvaṃ hi nastāta dharmārthakuśalo hyasi || 11||

yataḥ prāptaḥ sañjayaḥ pāṇḍavebhyo

na me yathāvanmanasaḥ praśāntiḥ |

savendriyāṇyaprakṛtiṃ gatāni

kiṃ vakṣyatītyeva hi me'dya cintā || 12||

tanme brūhi vidura tvaṃ yathāvan

manīṣitaṃ sarvamajātaśatroḥ |

yathā ca nastāta hitaṃ bhavecca

prajāśca sarvāḥ sukhitā bhaveyuḥ ||- ||

vidura uvāca |

abhiyuktaṃ balavatā durbalaṃ hīnasādhanam |

hṛtasvaṃ kāminaṃ coramāviśanti prajāgarāḥ || 13||

kaccidetairmahādoṣairna spṛṣṭo'si narādhipa |

kaccinna paravitteṣu gṛdhyanviparitapyase || 14||

dhṛtarāṣṭra uvāca |

śrotumicchāmi te dharmyaṃ paraṃ naiḥśreyasaṃ vacaḥ |

asminrājarṣivaṃśe hi tvamekaḥ prājñasammataḥ || 15||

vidura uvāca |

rajā lakṣaṇasampannastrailokyasyādhipo bhavet |

preṣyaste preṣitaścaiva dhṛtarāṣṭra yudhiṣṭhiraḥ ||- ||

viparītataraśca tvaṃ bhāgadheye na sammataḥ |

arciṣāṃ prakṣayāccaiva dharmātmā dharmakovidaḥ ||- ||

ānṛśaṃsyādanukrośāddharmātsatyātparākramāt |

gurutvāttvayi samprekṣya bahūnkleṣāṃstitikṣate ||- ||

duryodhane saubale ca karṇe duḥśāsane tathā |

eteṣvaiśvaryamādhāya kathaṃ tvaṃ bhūtimicchasi ||- ||

ekasmātvṛkṣādyajñapatrāṇi rājan

srukca drauṇī peṭhanīpīḍane ca |

etasmādrājanbruvato me nibodha

ekasmādvai jāyate'sacca sacca ||- ||

ātmajñānaṃ samārambhastitikṣā dharmanityatā |

yamarthānnāpakarṣanti sa vai paṇdita ucyate ||- ||

niṣevate praśastāni ninditāni na sevate |

anāstikaḥ śraddadhāna etatpaṇḍita lakṣaṇam || 16||

krodho harṣaśca darpaśca hrīstambho mānyamānitā |

yamarthānnāpakarṣanti sa vai paṇḍita ucyate || 17||

yasya kṛtyaṃ na jānanti mantraṃ vā mantritaṃ pare |

kṛtamevāsya jānanti sa vai paṇḍita ucyate || 18||

yasya kṛtyaṃ na vighnanti śītamuṣṇaṃ bhayaṃ ratiḥ |

samṛddhirasamṛddhirvā sa vai paṇḍita ucyate || 19||

yasya saṃsāriṇī prajñā dharmārthāvanuvartate |

kāmādarthaṃ vṛṇīte yaḥ sa vai paṇḍita ucyate || 20||

yathāśakti cikīrṣanti yathāśakti ca kurvate |

na kiṃ cidavamanyante paṇḍitā bharatarṣabha || 21||

kṣipraṃ vijānāti ciraṃ śa‍ṛṇoti

vijñāya cārthaṃ bhajate na kāmāt |

nāsampṛṣṭo vyaupayuṅkte parārthe

tatprajñānaṃ prathamaṃ paṇḍitasya || 22||

nāprāpyamabhivāñchanti naṣṭaṃ necchanti śocitum |

āpatsu ca na muhyanti narāḥ paṇḍita buddhayaḥ || 23||

niścitya yaḥ prakramate nāntarvasati karmaṇaḥ |

avandhya kālo vaśyātmā sa vai paṇḍita ucyate || 24||

ārya karmaṇi rājyante bhūtikarmāṇi kurvate |

hitaṃ ca nābhyasūyanti paṇḍitā bharatarṣabha || 25||

na hṛṣyatyātmasammāne nāvamānena tapyate |

gāṅgo hrada ivākṣobhyo yaḥ sa paṇḍita ucyate || 26||

tattvajñaḥ sarvabhūtānāṃ yogajñaḥ sarvakarmaṇām |

upāyajño manuṣyāṇāṃ naraḥ paṇḍita ucyate || 27||

pravṛtta vākcitrakatha ūhavānpratibhānavān |

āśu granthasya vaktā ca sa vai paṇḍita ucyate || 28||

śrutaṃ prajñānugaṃ yasya prajñā caiva śrutānugā |

asambhinnārya maryādaḥ paṇḍitākhyāṃ labheta saḥ || 29||

arthaṃ mahāntamāsadya vidyāmaiśvaryameva ca |

vicaratyasamunnaddho yasya paṇḍita ucyate ||- ||

aśrutaśca samunnaddho daridraśca mahāmanāḥ |

arthāṃścākarmaṇā prepsurmūḍha ityucyate budhaiḥ || 30||

svamarthaṃ yaḥ parityajya parārthamanutiṣṭhati |

mithyā carati mitrārthe yaśca mūḍhaḥ sa ucyate || 31||

akāmāṃ kāmayati yaḥ kāmayānāṃ parityajet |

balavantaṃ ca yo dveṣṭi tamāhurmūḍhacetasam ||- ||

akāmānkāmayati yaḥ kāmayānānparidviṣan |

balavantaṃ ca yo dveṣṭi tamāhurmūḍhacetasam || 32||

amitraṃ kurute mitraṃ mitraṃ dveṣṭi hinasti ca |

karma cārabhate duṣṭaṃ tamāhurmūḍhacetasam || 33||

saṃsārayati kṛtyāni sarvatra vicikitsate |

ciraṃ karoti kṣiprārthe sa mūḍho bharatarṣabha || 34||

śrāddhaṃ pitṛbhyo na dadāti daivatāni nārcati |

suhṛnmitraṃ na labhate tamāhurmūḍhacetasam ||- ||

anāhūtaḥ praviśati apṛṣṭo bahu bhāṣate |

viśvasatyapramatteṣu mūḍha cetā narādhamaḥ || 35||

paraṃ kṣipati doṣeṇa vartamānaḥ svayaṃ tathā |

yaśca krudhyatyanīśaḥ sansa ca mūḍhatamo naraḥ || 36||

ātmano balamājñāya dharmārthaparivarjitam |

alabhyamicchannaiṣkarmyānmūḍha buddhirihocyate || 37||

aśiṣyaṃ śāsti yo rājanyaśca śūnyamupāsate |

kadaryaṃ bhajate yaśca tamāhurmūḍhacetasam || 38||

arthaṃ mahāntamāsādya vidyāmaiśvaryameva vā |

vicaratyasamunnaddho yaḥ sa paṇḍita ucyate || 39||

ekaḥ sampannamaśnāti vaste vāsaśca śobhanam |

yo'saṃvibhajya bhṛtyebhyaḥ ko nṛśaṃsatarastataḥ || 40||

ekaḥ pāpāni kurute phalaṃ bhuṅkte mahājanaḥ |

bhoktāro vipramucyante kartā doṣeṇa lipyate || 41||

ekaṃ hanyānna vāhanyādiṣurmukto dhanuṣmatā |

buddhirbuddhimatotsṛṣṭā hanyādrāṣṭraṃ sarājakam || 42||

ekayā dve viniścitya trīṃścaturbhirvaśe kuru |

pañca jitvā viditvā ṣaṭsapta hitvā sukhī bhava || 43||

ekaṃ viṣaraso hanti śastreṇaikaśca vadhyate |

sarāṣṭraṃ sa prajaṃ hanti rājānaṃ mantravisravaḥ || 44||

ekaḥ svādu na bhuñjīta ekaścārthānna cintayet |

eko na gacchedadhvānaṃ naikaḥ supteṣu jāgṛyāt || 45||

ekamevādvitīyaṃ tadyadrājannāvabudhyase |

satyaṃ svargasya sopānaṃ pārāvārasya nauriva || 46||

ekaḥ kṣamāvatāṃ doṣo dvitīyo nopalabhyate |

yadenaṃ kṣamayā yuktamaśaktaṃ manyate janaḥ || 47||

so'sya doṣo na mantavyaḥ kṣamā hi paramaṃ balam |

kṣamā guṇo hyaśaktānāṃ śaktānāṃ bhūṣaṇaṃ tathā ||- ||

kṣamā vaśīkṛtirloke kṣamayā kiṃ na sādhyate |

śāntiśaṅkhaḥ kare yasya kiṃ kariṣyati durjanaḥ ||- ||

atṛṇe patito vahniḥ svayamevopaśāmyati |

akṣamāvānparaṃ doṣairātmānaṃ caiva yojayet ||- ||

eko dharmaḥ paraṃ śreyaḥ kṣamaikā śāntiruttamā |

vidyaikā paramā dṛṣṭirahiṃsaikā sukhāvahā || 48||

dvāvimau grasate bhūmiḥ sarpo bilaśayāniva |

rājānaṃ cāviroddhāraṃ brāhmaṇaṃ cāpravāsinam || 49||

dve karmaṇī naraḥ kurvannasmi~lloke virocate |

abruvanparuṣaṃ kiṃ cidasato nārthayaṃstathā || 50||

dvāvimau puruṣavyāghra parapratyaya kāriṇau |

striyaḥ kāmita kāminyo lokaḥ pūjita pūjakaḥ || 51||

dvāvimau kaṇṭakau tīkṣṇau śarīrapariśoṣaṇau |

yaścādhanaḥ kāmayate yaśca kupyatyanīśvaraḥ || 52||

dvāveva na virājete viparītena karmaṇā |

gṛhasthaśca nirārambhaḥ kāryavāṃścaiva bhikṣukaḥ ||- ||

dvāvimau puruṣau rājansvargasya pari tiṣṭhataḥ |

prabhuśca kṣamayā yukto daridraśca pradānavān || 53||

nyāyāgatasya dravyasya boddhavyau dvāvatikramau |

apātre pratipattiśca pātre cāpratipādanam || 54||

dvāvambhasi niveṣṭavyau gale baddhvā dṛḍhaṃ śilām |

dhanavantamadātāraṃ daridraṃ cātapasvinam ||- ||

dvāvimau puruṣavyāghra suryamaṇḍalabhedinau |

parivrāḍyogayuktaśca raṇe cābhimukho hataḥ ||- ||

trayo nyāyā manuṣyāṇāṃ śrūyante bharatarṣabha |

kanīyānmadhyamaḥ śreṣṭha iti vedavido viduḥ || 55||

trividhāḥ puruṣā rājannuttamādhamamadhyamāḥ |

niyojayedyathāvattāṃstrividheṣveva karmasu || 56||

traya evādhanā rājanbhāryā dāsastathā sutaḥ |

yatte samadhigacchanti yasya te tasya taddhanam || 57||

haraṇaṃ ca parasvānāṃ paradārābhimarśanam |

suhṛdaśca parityāgastrayo doṣā kṣayāvahaḥ ||- ||

trividhaṃ narakasyedaṃ dvāraṃ nāśanamātmanaḥ |

kāmaḥ krodhastathā lobhastasmādetattrayaṃ tyajet ||- ||

varapradānaṃ rājyāṃ ca putrajanma ca bhārata |

śatrośca mokṣaṇaṃ kṛcchrāttrīṇi caikaṃ ca tatsamam ||- ||

bhaktaṃ ca bajamānaṃ ca tavāsmīti vādinam |

trīnetān śaraṇaṃ prāptānviṣame'pi na santyajet ||- ||

catvāri rājñā tu mahābalena

varjyānyāhuḥ paṇḍitastāni vidyāt |

alpaprajñaiḥ saha mantraṃ na kuryān

na dīrghasūtrairalasaiścāraṇaiśca || 58||

catvāri te tāta gṛhe vasantu

śriyābhijuṣṭasya gṛhastha dharme |

vṛddho jñātiravasannaḥ kulīnaḥ

sakhā daridro bhaginī cānapatyā || 59||

catvāryāha mahārāja sadyaskāni bṛhaspatiḥ |

pṛcchate tridaśendrāya tānīmāni nibodha me || 60||

devatānāṃ ca saṅkalpamanubhāvaṃ ca dhīmatām |

vinayaṃ kṛtavidyānāṃ vināśaṃ pāpakarmaṇām || 61||

catvāri karmāṇyabhayaṅkarāṇi

bhayaṃ prayacchantyayathākṛtāni |

mānāgnihotraṃ uta mānamaunaṃ

mānenādhītamuta mānayajñaḥ ||- ||

pañcāgnayo manuṣyeṇa paricaryāḥ prayatnataḥ |

pitā mātāgnirātmā ca guruśca bharatarṣabha || 62||

pañcaiva pūjaya~lloke yaśaḥ prāpnoti kevalam |

devānpitṝnmanuṣyāṃśca bhikṣūnatithipañcamān || 63||

pañca tvānugamiṣyanti yatra yatra gamiṣyasi |

mitrāṇyamitrā madhyasthā upajīvyopajīvinaḥ || 64||

pañcendriyasya martyasya chidraṃ cedekamindriyam |

tato'sya sravati prajñā dṛteḥ pādādivodakam || 65||

ṣaḍdoṣāḥ puruṣeṇeha hātavyā bhūtimicchatā |

nidrā tandrī bhayaṃ krodha ālasyaṃ dīrghasūtratā || 66||

ṣaḍimānpuruṣo jahyādbhinnāṃ nāvamivārṇave |

apravaktāramācāryamanadhīyānamṛtvijam || 67||

arakṣitāraṃ rājānaṃ bhāryāṃ cāpriya vādinīm |

grāmakāraṃ ca gopālaṃ vanakāmaṃ ca nāpitam || 68||

ṣaḍeva tu guṇāḥ puṃsā na hātavyāḥ kadācana |

satyaṃ dānamanālasyamanasūyā kṣamā dhṛtiḥ || 69||

arthāgamo nityamarogitā ca

priyā ca bhāryā priyavādinī ca |

vaśyaśca putro'rthakarī ca vidyā

ṣaṭ jīvalokasya sukhāni rājan ||- ||

ṣaṇṇāmātmani nityānāmaiśvaryaṃ yo'dhigacchati |

na sa pāpaiḥ kuto'narthairyujyate vijitendriyaḥ || 70||

ṣaḍime ṣaṭsu jīvanti saptamo nopalabhyate |

corāḥ pramatte jīvanti vyādhiteṣu cikitsakāḥ || 71||

pramadāḥ kāmayāneṣu yajamāneṣu yājakāḥ |

rājā vivadamāneṣu nityaṃ mūrkheṣu paṇḍitāḥ || 72||

ṣaḍimāni vinaśyanti muhūrtamanavekṣaṇāt |

gāvaḥ sevā kṛṣirbhāryā vidyā vṛṣalasaṅgatiḥ ||- ||

ṣaḍete hyavamanyante nityaṃ pūrvopakāriṇam |

ācāryaṃ śikṣitā śiṣyāḥ kṛtadāraśca mātaram ||- ||

nāriṃ vigatakāmastu kṛtārthāśca prayojakam |

nāvaṃ nistīrṇakāntārā nāturāśca cikitsakam ||- ||

ārogyamānṛṇyamavipravāsaḥ

sadbhirmanuṣyaiḥ saha samprayogaḥ |

svapratyayā vṛttirabhītavāsaḥ

ṣaṭ jīvalokasya sukhāni rājan ||- ||

īrṣurghṛṇī nasantuṣṭaḥ krodhano nityaśaṅkitaḥ |

parabhāgyopajīvī ca ṣaḍete nityaduḥkhitāḥ ||- ||

sapta doṣāḥ sadā rājñā hātavyā vyasanodayāḥ |

prāyaśo yairvinaśyanti kṛtamūlāśca pārthivāḥ || 73||

striyo'kṣā mṛgayā pānaṃ vākpāruṣyaṃ ca pañcamam |

mahacca daṇḍapāruṣyamarthadūṣaṇameva ca || 74||

aṣṭau pūrvanimittāni narasya vinaśiṣyataḥ |

brāhmaṇānprathamaṃ dveṣṭi brāhmaṇaiśca virudhyate || 75||

brāhmaṇa svāni cādatte brāhmaṇāṃśca jighāṃsati |

ramate nindayā caiṣāṃ praśaṃsāṃ nābhinandati || 76||

naitānsmarati kṛtyeṣu yācitaścābhyasūyati |

etāndoṣānnaraḥ prājño buddhyā buddhvā vivarjayet || 77||

aṣṭāvimāni harṣasya nava nītāni bhārata |

vartamānāni dṛśyante tānyeva susukhānyapi || 78||

samāgamaśca sakhibhirmahāṃścaiva dhanāgamaḥ |

putreṇa ca pariṣvaṅgaḥ sannipātaśca maithune || 79||

samaye ca priyālāpaḥ svayūtheṣu ca sannatiḥ |

abhipretasya lābhaśca pūjā ca janasaṃsadi || 80||

aṣṭau guṇāḥ puruṣaṃ dīpayanti

prajñā ca kaulyaṃ ca damaḥ śrutaṃ ca |

parākramaścābahubhāṣitā ca

dānaṃ yathāśakti kṛtajñatā ca ||- ||

navadvāramidaṃ veśma tristhūṇaṃ pañca sākṣikam |

kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ vidvānyo veda sa paraḥ kaviḥ || 81||

daśa dharmaṃ na jānanti dhṛtarāṣṭra nibodha tān |

mattaḥ pramatta unmattaḥ śrāntaḥ kruddho bubhukṣitaḥ || 82||

tvaramāṇaśca bhīruśca lubdhaḥ kāmī ca te daśa |

tasmādeteṣu bhāveṣu na prasajjeta paṇḍitaḥ || 83||

atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanam |

putrārthamasurendreṇa gītaṃ caiva sudhanvanā || 84||

yaḥ kāmamanyū prajahāti rājā

pātre pratiṣṭhāpayate dhanaṃ ca |

viśeṣavicchrutavānkṣiprakārī

taṃ sarvalokaḥ kurute pramāṇam || 85||

jānāti viśvāsayituṃ manuṣyān

vijñāta doṣeṣu dadhāti daṇḍam |

jānāti mātrāṃ ca tathā kṣamāṃ ca

taṃ tādṛśaṃ śrīrjuṣate samagrā || 86||

sudurbalaṃ nāvajānāti kañcid-

yukto ripuṃ sevate buddhipūrvam |

na vigrahaṃ rocayate balasthaiḥ

kāle ca yo vikramate sa dhīraḥ || 87||

prāpyāpadaṃ na vyathate kadā cid

udyogamanvicchati cāpramattaḥ |

duḥkhaṃ ca kāle sahate jitātmā

dhurandharastasya jitāḥ sapatnāḥ || 88||

anarthakaṃ vipra vāsaṃ gṛhebhyaḥ

pāpaiḥ sandhiṃ paradārābhimarśam |

dambhaṃ stainyaṃ paiśunaṃ madya pānaṃ

na sevate yaḥ sa sukhī sadaiva || 89||

na saṃrambheṇārabhate'rthavargam

ākāritaḥ śaṃsati tathyameva |

na mātrārthe rocayate vivādaṃ

nāpūjitaḥ kupyati cāpyamūḍhaḥ || 90||

na yo'bhyasūyatyanukampate ca

na durbalaḥ prātibhāvyaṃ karoti |

nātyāha kiṃ citkṣamate vivādaṃ

sarvatra tādṛglabhate praśaṃsām || 91||

yo noddhataṃ kurute jātu veṣaṃ

na pauruṣeṇāpi vikatthate'nyān |

na mūrcchitaḥ kaṭukānyāha kiṃ cit

priyaṃ sadā taṃ kurute jano'pi || 92||

na vairamuddīpayati praśāntaṃ

na darmamārohati nāstameti |

na durgato'smīti karoti manyuṃ

tamārya śīlaṃ paramāhuragryam || 93||

na sve sukhe vai kurute praharṣaṃ

nānyasya duḥkhe bhavati pratītaḥ |

dattvā na paścātkurute'nutāpaṃ

na katthate satpuruṣārya śīlaḥ || 94||

deśācārānsamayāñjātidharmān

bubhūṣate yastu parāvarajñaḥ |

sa tatra tatrādhigataḥ sadaiva

mahājanasyādhipatyaṃ karoti || 95||

dambhaṃ mohaṃ matsaraṃ pāpakṛtyaṃ

rājadviṣṭaṃ paiśunaṃ pūgavairam |

mattonmattairdurjanaiścāpi vādaṃ

yaḥ prajñāvānvarjayetsa pradhānaḥ || 96||

damaṃ śaucaṃ daivataṃ maṅgalāni

prāyaścittaṃ vividhā~llokavādān |

etāni yaḥ kurute naityakāni

tasyotthānaṃ devatā rādhayanti || 97||

samairvivāhaṃ kurute na hīnaiḥ

samaiḥ sakhyaṃ vyavahāraṃ kathāśca |

guṇairviśiṣṭāṃśca puro dadhāti

vipaścitastasya nayāḥ sunītāḥ || 98||

mitaṃ bhuṅkte saṃvibhajyāśritebhyo

mitaṃ svapityamitaṃ karmakṛtvā |

dadātyamitreṣvapi yācitaḥ saṃ-

stamātmavantaṃ prajahātyanarthāḥ || 99||

cikīrṣitaṃ viprakṛtaṃ ca yasya

nānye janāḥ karma jānanti kiṃ cit |

mantre gupte samyaganuṣṭhite ca

svalpo nāsya vyathate kaścidarthaḥ || 100||

yaḥ sarvabhūtapraśame niviṣṭaḥ

satyo mṛdurdānakṛcchuddha bhāvaḥ |

atīva sañjñāyate jñātimadhye

mahāmaṇirjātya iva prasannaḥ || 101||

ya ātmanāpatrapate bhṛśaṃ naraḥ

sa sarvalokasya gururbhavatyuta |

ananta tejāḥ sumanāḥ samāhitaḥ

svatejasā sūrya ivāvabhāsate || 102||

vane jātāḥ śāpadagdhasya rājñaḥ

pāṇḍoḥ putrāḥ pañca pañcendra kalpāḥ |

tvayaiva bālā vardhitāḥ śikṣitāśca

tavādeśaṃ pālayantyāmbikeya || 103||

pradāyaiṣāmucitaṃ tāta rājyaṃ

sukhī putraiḥ sahito modamānaḥ |

na devānāṃ nāpi ca mānuṣāṇāṃ

bhaviṣyasi tvaṃ tarkaṇīyo narendra || 104||

|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi

viduranītivākye trayastriṃśo'dhyāyaḥ || 33 ||