6.90 Yuddhakanda - Navatitama Sargah

ॐ

6.90 युद्धकाण्ड - नवतितम सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे युद्धकाण्डम् ।

अथ नवतितमस्सर्गः ।

युध्यमानौतुतौदृष्टवाप्रसक्तौनरराक्षसौ ।

प्रभिन्नाविवमातङ्गौपरस्परवधैषिणौ ॥ 1 ॥

तौद्रष्टुकामस्सङ्ग्रामेपरस्परगतौबली ।

शूरस्सरावणभ्रातातस्थौसङ्ग्राममूर्धनि ॥ 2 ॥

ततोविष्फारयामासमहद्धनुरवस्थितः ।

उत्ससर्ज च तीक्ष्णाग्रान् राक्षसेषुमहाशरान् ॥ 3 ॥

तेशराःशिखिसम्पर्शानिपतन्तस्समाहिताः ।

राक्षसान् दारयामासुर्वज्राणीवमहागिरीन् ॥ 4 ॥

विभीषणस्यानुचरास्तेपिशूलासिपट्टसैः ।

चिच्छिदुःसमरेवीरान्राक्षसान्राक्षसोत्तमाः ॥ 5 ॥

राक्षसैस्स्सैःपरिवृतस्सतदातुविभीषणः ।

बभौमध्येप्रहृष्टानामाकलभानामिवद्विपः ॥ 6 ॥

ततस्स्संञ्चोदयानोवैहरीन्रक्षोरणप्रियान् ।

उवाचवचनङ्कालेकालज्ञोरक्षसांवरः ॥ 7 ॥

एकोऽयंराक्षसेन्द्रस्यपरायणमवस्थितः ।

एतच्छेषम्बलन्तस्यकिन्तिष्ठतहरीश्वराः ॥ 8 ॥

अस्मिन्न्विनिहतेपापेराक्षसेरणमूर्थनि ।

रावणंवर्जयित्वातुशेषमस्यबलंहतम् ॥ 9 ॥

प्रहस्तोनिहतोवीरोनिकुम्भश्चमहाबल. ।

कुम्भकर्णश्चकुम्भश्चधूम्राक्षश्चनिशाचरः ॥ 10 ॥

जम्बुमालीमहामालीतीक्ष्णवेगोऽशनिप्रभः ।

सुप्तघ्नोयज्ञकोपश्चवज्रदंष्ट्रश्चराक्षसः ॥ 11 ॥

सम्ह्रादीविकटोऽरिघ्नस्तपनोदमएव च ।

प्रघासःप्रघसश्चैवप्रजङ्घोजङ्घएव च ॥ 12 ॥

अग्निकेतुश्चदुर्धर्षोरश्मिकेतुश्चवीर्यवान् ।

विद्युज्जिह्वाद्विजिह्वश्चसूर्यशत्रुश्चराक्षसः ॥ 13 ॥

अकम्पनःसुपार्श्वश्चचक्रमाली च राक्षसः ।

कम्पनस्सत्त्ववन्तौतौदेवान्तकनरान्तकौ ॥ 14 ॥

एतान्निहत्यातिबलान्बहून्राक्षससत्तमान् ।

बाहुभ्यांसागरन्तीर्त्वालङ्घ्यताङ्गोष्पदं लघु ॥ 15 ॥

एतावदेवशेषंवोजेतव्यमिहवानराः ।

हतास्सर्वेसमागम्यराक्षसाबलदर्पिताः ॥ 16 ॥

अयुक्तन्निधनङ्कर्तुम्पुत्रस्यजनितुर्मम ।

घृणामपास्यरामार्थेनिहन्याम्भ्रातुरात्मजम् ॥ 17 ॥

हन्तुकामस्यमेबाष्पञ्चक्षुश्चैवनिरुध्यति ।

तमेवैषमहाबाहुर्लक्ष्मणश्शमयिष्यति ॥ 18 ॥

वानराघ्नतसम्भूयभृत्यानस्यसमीपगान् ।

इतितेनातियशसाराक्षसेनाभिचोदिताः ॥ 19 ॥

वानरेन्द्राजहृषिरेलाङ्गूलानि च विव्यधुः ।

ततस्तुकपिशार्दूलाःश्रवेन्तःश्चपुनःपुनः ॥ 20 ॥

मुमुचुर्विविधान्नादान्मेघान् दृष्टवेवबर्हिणः ।

जाम्बवानपितैःसर्वैःसयूथ्यैरभिसम्वृतः ॥ 21 ॥

तेऽश्मभिस्ताडयामासुर्नखैर्धन्स्सैश्चराक्षसान् ।

निघ्नन्तमृक्षाधिपतिंराक्षसास्तेमहाबलाः ॥ 22 ॥

परिवव्रुर्भयन्त्यक्त्वातमनेकविधायुथाः ।

शरैःपरशुभिस्तीक्ष्णैःपट्टिशैर्यष्टितोमरैः ॥ 23 ॥

जाम्बवन्तम्मृधेजघ्नुर्निघ्नन्तंराक्षसीञ्चमूम् ।

स सम्प्रहारस्तुमुलःसञ्जज्ञेकपिरक्षसाम् ॥ 24 ॥

देवासुराणाङ्क्रुद्धानांयथाभीमोमहास्वनः ।

हनुमानपिसङ्क्रुद्धःसानुमुत्पाट्यपर्वतात् ॥ 25 ॥

स लक्ष्मणंस्वयम्पृष्ठादवरोप्यमहामनाः ।

रक्षसाङ्कदनञ्चक्रेसमासाद्यसहस्रशः ॥ 26 ॥

स दत्त्वातुमुलंयुद्धम्पितृव्यस्येन्द्रजत् बली ।

लक्ष्मणम्परवीरघ्नःपुनरेवाभ्यधावत ॥ 27 ॥

तौप्रयुद्दौतदावीरौमृधेलक्ष्मणराक्षसौ ।

शरौघानभिवर्षन्तौजघ्नतुस्तौपरस्परम् ॥ 28 ॥

अभीक्षणमन्तर्धदतुश्शरजालैर्महाबलौ ।

चन्द्रादित्याविवोष्णान्तेयथामेघैस्तरस्विनौ ॥ 29 ॥

न ह्यादानं न सन्धानन्धनुषोवापरिग्रहः ।

न विप्रमोक्षोबाणानां न विकर्षो न विग्रहः ॥ 30 ॥

न मुष्टिप्रतिसन्धानं न लक्ष्यप्रतिपादनम् ।

अदृश्यततयोस्तत्रयुध्यतोःपाणिलाघवात् ॥ 31 ॥

चापवेगप्रयुक्स्सैश्चबाणजालैःसमन्ततः ।

अन्तरिकेऽभिसम्पन्ने न रूपाणिचकाशिरे ॥ 32 ॥

लक्ष्मणोरावणिम्प्राप्यरावणिश्चापिलक्ष्मणम् ।

अव्यवस्थाभवत्युग्राताभ्यामन्योन्यविग्रहे ॥ 33 ॥

ताभामुभाभ्यान्तरसाप्रसृष्टैर्विशिखैःशितैः ।

निरन्तरमिवाकाशम्बभूवतमसावृतम् ॥ 34 ॥

तैःपतभदिश्चबहुभिस्तयोःशरशतैःशितैः ।

दिशश्चप्रदिशश्चैवबभूवुःशरसङ्कुलाः ॥ 35 ॥

तमसापिहितंसर्वमासीत्प्रतिभयम्महत् ।

अस्तङ्गतेसहस्रांशेसम्वृतेतमसा च वै ॥ 36 ॥

रुधिरौघामहानद्यःप्रावर्तन्तसहस्रशः ।

क्रव्यादादारुणावाग्भिश्चिक्षिपुर्भीमनिःस्वनान् ॥ 37 ॥

न तदानींवनौवायुर्न च जज्वालपावकः ।

स्व्स्त्वस्तुलोकेभ्यैतिजजल्पुस्तेमहर्षयः ॥ 38 ॥

सम्पेतुश्चात्रसन्तप्तागन्धर्वाःसहचारणैः ।

अथराक्षससिंहस्यकृष्णान् कनकभूषणान् ॥ 39 ॥

शरैश्चतुर्भिःसौमित्रिद्विव्याधचतुरोहयान् ।

ततोऽपरेणभल्लेनपीतेननिशितेन च ॥ 40 ॥

सम्पूर्णायतमुक्तेनसुपत्रेणसुवर्चसा ।

महेन्द्राशनिकल्पेनसूतस्यविचरिष्यतः ॥ 41 ॥

स तेनबाणाशनिनातलशब्दानुवादिना ।

लाघवाद्राघवःश्रीमान् शिरःकायादपाहरत् ॥ 42 ॥

स यन्तरिमहातेजाहतेमन्दोदरीसुतः ।

स्वयंसारथ्यमकरोत्सुनश्चधनुरस्प ऋशत् ॥ 43 ॥

तदद्भुतमभूत्तत्रसामर्थ्यम्पश्यतांयुधि ।

हयेषुव्यग्रहस्तं त विव्याधनिशितैःशरैः ॥ 44 ॥

धनुष्यथपुनर्व्यग्रेहयेषुमुमुचेशरान् ।

छिद्रेषुतेषुबाणौघैर्विचरन्तमभीतवत् ॥ 45 ॥

अर्धयामाससमरेसौमित्रिःशीघ्रकृत्तमः ।

निहतंसारथिन्दृष्टवासमरेरावणात्मजः ॥ 46 ॥

प्रजहौसमरोद्धर्षंविषण्णः स बभूव ह ।

विषण्णवदनन्दृष्टवाराक्षसंहरियूथपाः ॥ 47 ॥

ततःपरमसम्हृष्टालक्ष्मणञ्चाभ्यपूजयन् ।

ततःप्रमाथीरभसःशरभोगन्धमादनः ॥ 48 ॥

अमृष्यमाणाश्चत्वारश्चक्रुर्वेगंहरीश्वराः ।

तेचास्यहयमुख्येषुतूर्णमुत्पत्यवानराः ॥ 49 ॥

चतुर्षुसुमहावीर्यानिपेतुर्भीमविक्रमाः ।

तेषामधिष्ठितानान्तैर्वानरैःपर्वतोपमैः ॥ 50 ॥

मुखेभ्योरुधिरंरक्तंहयानांसमवर्तत ।

तेहयामथिताभग्नाव्यसवोधरणीङ्गताः ॥ 51 ॥

तेनिहत्यहयांस्तस्यप्रमथ्य च महारथम् ।

पुनरुत्पत्यवेगेनतस्थुर्लक्ष्मणपार्श्वतः ॥ 52 ॥

स हताश्वादवप्लुत्यरथान्मथितसारथिः ।

शरवर्षेणसौमित्रिमभ्यधावतरावणिः ॥ 53 ॥

ततोमहेन्द्रप्रतिमः स लक्ष्मणःपदातिनन्तन्निहतैर्हयोत्तमैः ।

सृजन्तमाजौनिशितान्शरोत्तमान् भृशन्तदाबाणगणैर्न्यवारयत् ॥ 54 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये युद्धकाण्डे नवतितमस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |

atha navatitamassargaḥ |

yudhyamānaututaudṛṣṭavāprasaktaunararākṣasau |

prabhinnāvivamātaṅgauparasparavadhaiṣiṇau || 1 ||

taudraṣṭukāmassaṅgrāmeparasparagataubalī |

śūrassarāvaṇabhrātātasthausaṅgrāmamūrdhani || 2 ||

tatoviṣphārayāmāsamahaddhanuravasthitaḥ |

utsasarja ca tīkṣṇāgrān rākṣaseṣumahāśarān || 3 ||

teśarāḥśikhisamparśānipatantassamāhitāḥ |

rākṣasān dārayāmāsurvajrāṇīvamahāgirīn || 4 ||

vibhīṣaṇasyānucarāstepiśūlāsipaṭṭasaiḥ |

cicchiduḥsamarevīrānrākṣasānrākṣasottamāḥ || 5 ||

rākṣasaisssaiḥparivṛtassatadātuvibhīṣaṇaḥ |

babhaumadhyeprahṛṣṭānāmākalabhānāmivadvipaḥ || 6 ||

tatasssaṃñcodayānovaiharīnrakṣoraṇapriyān |

uvācavacanaṅkālekālajñorakṣasāṃvaraḥ || 7 ||

eko'yaṃrākṣasendrasyaparāyaṇamavasthitaḥ |

etaccheṣambalantasyakintiṣṭhataharīśvarāḥ || 8 ||

asminnvinihatepāperākṣaseraṇamūrthani |

rāvaṇaṃvarjayitvātuśeṣamasyabalaṃhatam || 9 ||

prahastonihatovīronikumbhaścamahābala. |

kumbhakarṇaścakumbhaścadhūmrākṣaścaniśācaraḥ || 10 ||

jambumālīmahāmālītīkṣṇavego'śaniprabhaḥ |

suptaghnoyajñakopaścavajradaṃṣṭraścarākṣasaḥ || 11 ||

samhrādīvikaṭo'righnastapanodamaeva ca |

praghāsaḥpraghasaścaivaprajaṅghojaṅghaeva ca || 12 ||

agniketuścadurdharṣoraśmiketuścavīryavān |

vidyujjihvādvijihvaścasūryaśatruścarākṣasaḥ || 13 ||

akampanaḥsupārśvaścacakramālī ca rākṣasaḥ |

kampanassattvavantautaudevāntakanarāntakau || 14 ||

etānnihatyātibalānbahūnrākṣasasattamān |

bāhubhyāṃsāgarantīrtvālaṅghyatāṅgoṣpadaṃ laghu || 15 ||

etāvadevaśeṣaṃvojetavyamihavānarāḥ |

hatāssarvesamāgamyarākṣasābaladarpitāḥ || 16 ||

ayuktannidhanaṅkartumputrasyajaniturmama |

ghṛṇāmapāsyarāmārthenihanyāmbhrāturātmajam || 17 ||

hantukāmasyamebāṣpañcakṣuścaivanirudhyati |

tamevaiṣamahābāhurlakṣmaṇaśśamayiṣyati || 18 ||

vānarāghnatasambhūyabhṛtyānasyasamīpagān |

ititenātiyaśasārākṣasenābhicoditāḥ || 19 ||

vānarendrājahṛṣirelāṅgūlāni ca vivyadhuḥ |

tatastukapiśārdūlāḥśraventaḥścapunaḥpunaḥ || 20 ||

mumucurvividhānnādānmeghān dṛṣṭavevabarhiṇaḥ |

jāmbavānapitaiḥsarvaiḥsayūthyairabhisamvṛtaḥ || 21 ||

te'śmabhistāḍayāmāsurnakhairdhanssaiścarākṣasān |

nighnantamṛkṣādhipatiṃrākṣasāstemahābalāḥ || 22 ||

parivavrurbhayantyaktvātamanekavidhāyuthāḥ |

śaraiḥparaśubhistīkṣṇaiḥpaṭṭiśairyaṣṭitomaraiḥ || 23 ||

jāmbavantammṛdhejaghnurnighnantaṃrākṣasīñcamūm |

sa samprahārastumulaḥsañjajñekapirakṣasām || 24 ||

devāsurāṇāṅkruddhānāṃyathābhīmomahāsvanaḥ |

hanumānapisaṅkruddhaḥsānumutpāṭyaparvatāt || 25 ||

sa lakṣmaṇaṃsvayampṛṣṭhādavaropyamahāmanāḥ |

rakṣasāṅkadanañcakresamāsādyasahasraśaḥ || 26 ||

sa dattvātumulaṃyuddhampitṛvyasyendrajat balī |

lakṣmaṇamparavīraghnaḥpunarevābhyadhāvata || 27 ||

tauprayuddautadāvīraumṛdhelakṣmaṇarākṣasau |

śaraughānabhivarṣantaujaghnatustauparasparam || 28 ||

abhīkṣaṇamantardhadatuśśarajālairmahābalau |

candrādityāvivoṣṇānteyathāmeghaistarasvinau || 29 ||

na hyādānaṃ na sandhānandhanuṣovāparigrahaḥ |

na vipramokṣobāṇānāṃ na vikarṣo na vigrahaḥ || 30 ||

na muṣṭipratisandhānaṃ na lakṣyapratipādanam |

adṛśyatatayostatrayudhyatoḥpāṇilāghavāt || 31 ||

cāpavegaprayukssaiścabāṇajālaiḥsamantataḥ |

antarike'bhisampanne na rūpāṇicakāśire || 32 ||

lakṣmaṇorāvaṇimprāpyarāvaṇiścāpilakṣmaṇam |

avyavasthābhavatyugrātābhyāmanyonyavigrahe || 33 ||

tābhāmubhābhyāntarasāprasṛṣṭairviśikhaiḥśitaiḥ |

nirantaramivākāśambabhūvatamasāvṛtam || 34 ||

taiḥpatabhadiścabahubhistayoḥśaraśataiḥśitaiḥ |

diśaścapradiśaścaivababhūvuḥśarasaṅkulāḥ || 35 ||

tamasāpihitaṃsarvamāsītpratibhayammahat |

astaṅgatesahasrāṃśesamvṛtetamasā ca vai || 36 ||

rudhiraughāmahānadyaḥprāvartantasahasraśaḥ |

kravyādādāruṇāvāgbhiścikṣipurbhīmaniḥsvanān || 37 ||

na tadānīṃvanauvāyurna ca jajvālapāvakaḥ |

svstvastulokebhyaitijajalpustemaharṣayaḥ || 38 ||

sampetuścātrasantaptāgandharvāḥsahacāraṇaiḥ |

atharākṣasasiṃhasyakṛṣṇān kanakabhūṣaṇān || 39 ||

śaraiścaturbhiḥsaumitridvivyādhacaturohayān |

tato'pareṇabhallenapītenaniśitena ca || 40 ||

sampūrṇāyatamuktenasupatreṇasuvarcasā |

mahendrāśanikalpenasūtasyavicariṣyataḥ || 41 ||

sa tenabāṇāśaninātalaśabdānuvādinā |

lāghavādrāghavaḥśrīmān śiraḥkāyādapāharat || 42 ||

sa yantarimahātejāhatemandodarīsutaḥ |

svayaṃsārathyamakarotsunaścadhanuraspa ṛśat || 43 ||

tadadbhutamabhūttatrasāmarthyampaśyatāṃyudhi |

hayeṣuvyagrahastaṃ ta vivyādhaniśitaiḥśaraiḥ || 44 ||

dhanuṣyathapunarvyagrehayeṣumumuceśarān |

chidreṣuteṣubāṇaughairvicarantamabhītavat || 45 ||

ardhayāmāsasamaresaumitriḥśīghrakṛttamaḥ |

nihataṃsārathindṛṣṭavāsamarerāvaṇātmajaḥ || 46 ||

prajahausamaroddharṣaṃviṣaṇṇaḥ sa babhūva ha |

viṣaṇṇavadanandṛṣṭavārākṣasaṃhariyūthapāḥ || 47 ||

tataḥparamasamhṛṣṭālakṣmaṇañcābhyapūjayan |

tataḥpramāthīrabhasaḥśarabhogandhamādanaḥ || 48 ||

amṛṣyamāṇāścatvāraścakrurvegaṃharīśvarāḥ |

tecāsyahayamukhyeṣutūrṇamutpatyavānarāḥ || 49 ||

caturṣusumahāvīryānipeturbhīmavikramāḥ |

teṣāmadhiṣṭhitānāntairvānaraiḥparvatopamaiḥ || 50 ||

mukhebhyorudhiraṃraktaṃhayānāṃsamavartata |

tehayāmathitābhagnāvyasavodharaṇīṅgatāḥ || 51 ||

tenihatyahayāṃstasyapramathya ca mahāratham |

punarutpatyavegenatasthurlakṣmaṇapārśvataḥ || 52 ||

sa hatāśvādavaplutyarathānmathitasārathiḥ |

śaravarṣeṇasaumitrimabhyadhāvatarāvaṇiḥ || 53 ||

tatomahendrapratimaḥ sa lakṣmaṇaḥpadātinantannihatairhayottamaiḥ |

sṛjantamājauniśitānśarottamān bhṛśantadābāṇagaṇairnyavārayat || 54 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe navatitamassargaḥ ||