6.57 Yuddhakanda - Saptapanchasha Sargah

ॐ

6.57 युद्धकाण्ड - सप्तपञ्चाश सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे युद्धकाण्डम् ।

अथ सप्तपञ्चाशस्सर्गः ।

अकम्पनवधंश्रुत्वाक्रुद्धोवैराक्षसेश्वरः ।

किञ्चिददीनमुखश्चापिसचिवांस्तानुदैक्षत ॥ 1 ॥

सतुध्यात्वामुहूर्तन्तुमन्त्रिभिस्संविचार्यच ।

ततस्तुरावणःपूर्वदिवसेराक्षसाधिपः ॥ 2 ॥

पुरीम्परिययौलङ्कांसर्वगुल्मानवेक्षितुम् ।

तांराक्षसगणैर्गुप्ताङ्गुल्मैर्बहुभिरावृताम् ॥ 3 ॥

ददर्शनगरींलङ्काम्पताकाध्वजमालिनीम् ।

रुद्धान्तुनगरीन्दृष्टवारावणोराक्षसेश्वरः ॥ 4 ॥

उवाचात्महितङ्कालेप्रहस्तंयुद्धकोविदम् ।

पुरस्योपनिविष्टस्यसहसापीडितस्यवा ॥ 5 ॥

नान्यंयुद्धात्प्रपश्यामिमोक्षंयुद्धविशारद ।

अहंवाकुम्भकर्णोवात्वंवासेनापतिर्मम ॥ 6 ॥

इन्द्रजिद्वानिकुम्भोवावहेयुर्भारमीदृशम् ।

सत्वम्बलमतश्शीघ्रमादायपरिगृह्यच ॥ 7 ॥

विजयायाभिनिर्याहियत्रसर्वेवनौकसः ।

निर्याणायादेवतेनूनञ्चपलाहरिवाहिनी ॥ 8 ॥

नर्दतांराक्षसेन्द्राणांश्रुत्वानादन्द्रविष्यति ।

चपलाह्यविनीताश्चचलचित्ताश्चवानराः ॥ 9 ॥

नसहिष्यन्तितेनादंसिंहनादमिवद्विपाः ।

विद्रुतेचबलेतस्मिन् रामःसौमित्रिणासह ॥ 10 ॥

अवशस्तेनिरालम्बःप्रहस्तवशमेष्यति ।

आपत्संशयिताश्रेयोनात्रनिस्संशयीकृता ॥ 11 ॥

प्रतिलोमानुलोमंवायद्वानोमन्यसेहितम् ।

रावणेनैवमुक्तस्तुप्रहस्तोवाहिनीपतिः ॥ 12 ॥

राक्षसेन्द्रमुवाचेदमसुरेन्द्रमिवोशना ।

राजन्मन्त्रितपूर्वन्नःकुशलैस्सहमन्त्रिभिः ॥ 13 ॥

विवादश्चापिनोवृत्तस्समवेक्ष्यपरस्परम् ।

प्रदानेनतुसीतायाःश्रेयोव्यवसितम्मया ॥ 14 ॥

अप्रदानेपुनर्युद्धन्दृष्टमेत्तथैवनः ।

सोऽहन्दानैश्चमानैश्चसततम्पूजितस्त्वया ॥ 15 ॥

सान्त्वैश्चविविधैःकालेकिन्नकुर्यांहितन्तव ।

नहिमेजीवितंरक्ष्यम्पुत्रदारधनानिच ॥ 16 ॥

त्वम्पश्यमाञ्जुहूषन्तन्त्वदर्थेजीवितंयुधि ।

एवमुक्त्वातुभर्तारंरावणंवाहिनीपतिः ॥ 17 ॥

उवाचेदम्बलाध्यक्षान्प्रहस्तःपुरतःस्थितान् ।

मेशीघ्रंराक्षसानाम्महाद्बलम् ॥ 18 ॥

मद्भाणाब्दावेगेनहतानांशनिचरणाजिरे ।

अद्यहृष्यन्तुमांसादाःपक्षिणःकाननौकसाम् ॥ 19 ॥

इत्युक्तास्तेप्रहस्तेनबलाध्यक्षाः कृतत्वराः ।

बलमुद्योजयामासुस्तस्मिन्राक्षसमन्दिरे ॥ 20 ॥

साबभूवमुहूर्तेननिग्मर्नानाविधायुधैः ।

लङ्काराक्षसवीरैस्तैर्गजैरिवसमाकुला ॥ 21 ॥

हुताशनन्तर्पयताम्ब्राह्मणांश्चनमस्यताम् ।

आज्यगन्धप्रतिवहःसुरभिर्मारुतोववौ ॥ 22 ॥

स्रजश्चविविधाकाराजगृहुस्त्वभिमन्त्रिताः ।

सङ्ग्रामसज्जाःसम्हृष्टाधरायन्राक्षसास्तदा ॥ 23 ॥

सधनुष्काःकवचिनोवेगादाप्लुत्यराक्षसाः ।

रावणम्प्रेक्ष्यराजानम्प्रहस्तम्पर्यवारयन् ॥ 24 ॥

अथामन्त्ऱ्यतुराजानम्भेरीमाहत्यभैरवाम् ।

आरुरोहरथंयुक्तःप्रहस्तस्सज्जकल्पितम् ॥ 25 ॥

हयैर्महाजवैर्युक्तंसम्यक्सूतसुसंयतम् ।

महाजलदनिर्घोषंसाक्षाच्चन्द्रार्कभास्वरम् ॥ 26 ॥

उरगध्वजदुर्धर्षंसुवरूथंस्ववस्करम् ।

सुवर्णजालसंयुक्तम्प्रहसन्तमिवश्रिया ॥ 27 ॥

ततस्तंरथमास्थायरावणार्पितशासनः ।

लङ्कायानिर्ययौतूर्णम्बलेनमहतावृतः ॥ 28 ॥

ततोदुन्धुभिनिर्घोषःपर्जन्यनिनदोपमः ।

वादित्राणाञ्चनिनदःपूरयन्निवमेदिनीम् ॥ 29 ॥

शुश्रुवेशङ्खशब्दश्चप्रयातेवाहिनीपतौ ।

निनदन्तस्स्वरान्घोरान्राक्षसाजग्मुरग्रतः ॥ 30 ॥

भीमरूपामहाकायाःप्रहस्तस्यपुरस्सराः ।

नरान्तकःकुम्भहनुर्महानादस्समुन्नतः ॥ 31 ॥

प्रहस्तसचिवाह्येतेनिर्ययुःपरिवार्यतम् ।

व्यूढेनेवसुघोरेणपूर्वद्वारात्सनिर्ययौ ॥ 32 ॥

गजयूथनिकाशेनबलेनमहतावृतः ।

सागरप्रतिमौघेनवृतस्तेनबलेनसः ॥ 33 ॥

प्रहस्तोनिर्ययौक्रुद्धःकालान्तकयमोपमः ।

तस्यनिर्याणघोषेणराक्षसानाञ्चनर्दताम् ॥ 34 ॥

लङ्कायांसर्वभूतानिविनेदुर्विकृतैस्स्वरैः ।

व्यभ्रमाकाशमाविश्यमांसशोणितभोजनाः ॥ 35 ॥

मण्डलान्यपसव्यानिखगाश्चक्रूरथम्प्रति ।

सम्नत्यःपावकज्वालाःशिवाघोराववाशिरे ॥ 36 ॥

अन्तरिक्षात्पपातोल्कावायुश्चपरुषंवनौ ।

अन्योन्यमभिसंरब्धाग्रहाश्चनचकाशिरे ॥ 37 ॥

मेघाश्चखरनिर्घोषारथस्योपरिरक्षसः ।

ववृषंरुधिरञ्चास्यसिषिचुश्चपुरस्सरान् ॥ 38 ॥

केतुर्मूर्धनिगृध्रोऽस्यनिलीनोदक्षिणामुखः ।

तुदन्नुभयतःपार्श्वंसमग्रामहरत्प्रभाम् ॥ 39 ॥

सारथेर्भहुशश्चास्यसङ्ग्राममवगाहतः ।

प्रतोदोन्यपतद्धस्तात्सूतस्यहयसादिनः ॥ 40 ॥

निर्याणश्रीश्चयाऽस्यासीद्भास्वरावसुदुर्लभाः ।

साननाशमुहूर्तेनसमेचस्खलिताहयाः ॥ 41 ॥

प्रहस्तन्त्वभिनिर्यान्तम्प्रख्यातबलपौरुषम् ।

युधिनानाप्रहरणाकपिसेनाऽभ्यवर्तत ॥ 42 ॥

अथघोषस्सुतुमुलोहरीणांसमजायत ।

वृक्षानारुजताञ्चैवगुर्वीरागृह्णतांशिलाः ॥ 43 ॥

नदतांराक्षसानाञ्चवानराणाञ्चगर्जताम् ।

उभेप्रमुदितेसैन्येरक्षोगणवनौकसाम् ॥ 44 ॥

वेगितानांसमर्थानामन्योन्यवधकाङ् क्षिणाम् ।

परस्परञ्चाह्वयतान्निनाद्शूयतेमहान् ॥ 45 ॥

ततःप्रहस्तःकपिराजवाहिनीमभिप्रतस्थेविजयायदुर्मतिः ।

विवृद्धवेगंश्चविवेशताञ्चमूंयथामुमूर्षुश्शलभोविभावसुम् ॥ 46 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्तपञ्चाशस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |

atha saptapañcāśassargaḥ |

akampanavadhaṃśrutvākruddhovairākṣaseśvaraḥ |

kiñcidadīnamukhaścāpisacivāṃstānudaikṣata || 1 ||

satudhyātvāmuhūrtantumantribhissaṃvicāryaca |

tatasturāvaṇaḥpūrvadivaserākṣasādhipaḥ || 2 ||

purīmpariyayaulaṅkāṃsarvagulmānavekṣitum |

tāṃrākṣasagaṇairguptāṅgulmairbahubhirāvṛtām || 3 ||

dadarśanagarīṃlaṅkāmpatākādhvajamālinīm |

ruddhāntunagarīndṛṣṭavārāvaṇorākṣaseśvaraḥ || 4 ||

uvācātmahitaṅkāleprahastaṃyuddhakovidam |

purasyopaniviṣṭasyasahasāpīḍitasyavā || 5 ||

nānyaṃyuddhātprapaśyāmimokṣaṃyuddhaviśārada |

ahaṃvākumbhakarṇovātvaṃvāsenāpatirmama || 6 ||

indrajidvānikumbhovāvaheyurbhāramīdṛśam |

satvambalamataśśīghramādāyaparigṛhyaca || 7 ||

vijayāyābhiniryāhiyatrasarvevanaukasaḥ |

niryāṇāyādevatenūnañcapalāharivāhinī || 8 ||

nardatāṃrākṣasendrāṇāṃśrutvānādandraviṣyati |

capalāhyavinītāścacalacittāścavānarāḥ || 9 ||

nasahiṣyantitenādaṃsiṃhanādamivadvipāḥ |

vidrutecabaletasmin rāmaḥsaumitriṇāsaha || 10 ||

avaśastenirālambaḥprahastavaśameṣyati |

āpatsaṃśayitāśreyonātranissaṃśayīkṛtā || 11 ||

pratilomānulomaṃvāyadvānomanyasehitam |

rāvaṇenaivamuktastuprahastovāhinīpatiḥ || 12 ||

rākṣasendramuvācedamasurendramivośanā |

rājanmantritapūrvannaḥkuśalaissahamantribhiḥ || 13 ||

vivādaścāpinovṛttassamavekṣyaparasparam |

pradānenatusītāyāḥśreyovyavasitammayā || 14 ||

apradānepunaryuddhandṛṣṭamettathaivanaḥ |

so'handānaiścamānaiścasatatampūjitastvayā || 15 ||

sāntvaiścavividhaiḥkālekinnakuryāṃhitantava |

nahimejīvitaṃrakṣyamputradāradhanānica || 16 ||

tvampaśyamāñjuhūṣantantvadarthejīvitaṃyudhi |

evamuktvātubhartāraṃrāvaṇaṃvāhinīpatiḥ || 17 ||

uvācedambalādhyakṣānprahastaḥpurataḥsthitān |

meśīghraṃrākṣasānāmmahādbalam || 18 ||

madbhāṇābdāvegenahatānāṃśanicaraṇājire |

adyahṛṣyantumāṃsādāḥpakṣiṇaḥkānanaukasām || 19 ||

ityuktāsteprahastenabalādhyakṣāḥ kṛtatvarāḥ |

balamudyojayāmāsustasminrākṣasamandire || 20 ||

sābabhūvamuhūrtenanigmarnānāvidhāyudhaiḥ |

laṅkārākṣasavīraistairgajairivasamākulā || 21 ||

hutāśanantarpayatāmbrāhmaṇāṃścanamasyatām |

ājyagandhaprativahaḥsurabhirmārutovavau || 22 ||

srajaścavividhākārājagṛhustvabhimantritāḥ |

saṅgrāmasajjāḥsamhṛṣṭādharāyanrākṣasāstadā || 23 ||

sadhanuṣkāḥkavacinovegādāplutyarākṣasāḥ |

rāvaṇamprekṣyarājānamprahastamparyavārayan || 24 ||

athāmantṟyaturājānambherīmāhatyabhairavām |

āruroharathaṃyuktaḥprahastassajjakalpitam || 25 ||

hayairmahājavairyuktaṃsamyaksūtasusaṃyatam |

mahājaladanirghoṣaṃsākṣāccandrārkabhāsvaram || 26 ||

uragadhvajadurdharṣaṃsuvarūthaṃsvavaskaram |

suvarṇajālasaṃyuktamprahasantamivaśriyā || 27 ||

tatastaṃrathamāsthāyarāvaṇārpitaśāsanaḥ |

laṅkāyāniryayautūrṇambalenamahatāvṛtaḥ || 28 ||

tatodundhubhinirghoṣaḥparjanyaninadopamaḥ |

vāditrāṇāñcaninadaḥpūrayannivamedinīm || 29 ||

śuśruveśaṅkhaśabdaścaprayātevāhinīpatau |

ninadantassvarānghorānrākṣasājagmuragrataḥ || 30 ||

bhīmarūpāmahākāyāḥprahastasyapurassarāḥ |

narāntakaḥkumbhahanurmahānādassamunnataḥ || 31 ||

prahastasacivāhyeteniryayuḥparivāryatam |

vyūḍhenevasughoreṇapūrvadvārātsaniryayau || 32 ||

gajayūthanikāśenabalenamahatāvṛtaḥ |

sāgarapratimaughenavṛtastenabalenasaḥ || 33 ||

prahastoniryayaukruddhaḥkālāntakayamopamaḥ |

tasyaniryāṇaghoṣeṇarākṣasānāñcanardatām || 34 ||

laṅkāyāṃsarvabhūtānivinedurvikṛtaissvaraiḥ |

vyabhramākāśamāviśyamāṃsaśoṇitabhojanāḥ || 35 ||

maṇḍalānyapasavyānikhagāścakrūrathamprati |

samnatyaḥpāvakajvālāḥśivāghorāvavāśire || 36 ||

antarikṣātpapātolkāvāyuścaparuṣaṃvanau |

anyonyamabhisaṃrabdhāgrahāścanacakāśire || 37 ||

meghāścakharanirghoṣārathasyoparirakṣasaḥ |

vavṛṣaṃrudhirañcāsyasiṣicuścapurassarān || 38 ||

keturmūrdhanigṛdhro'syanilīnodakṣiṇāmukhaḥ |

tudannubhayataḥpārśvaṃsamagrāmaharatprabhām || 39 ||

sāratherbhahuśaścāsyasaṅgrāmamavagāhataḥ |

pratodonyapataddhastātsūtasyahayasādinaḥ || 40 ||

niryāṇaśrīścayā'syāsīdbhāsvarāvasudurlabhāḥ |

sānanāśamuhūrtenasamecaskhalitāhayāḥ || 41 ||

prahastantvabhiniryāntamprakhyātabalapauruṣam |

yudhinānāpraharaṇākapisenā'bhyavartata || 42 ||

athaghoṣassutumuloharīṇāṃsamajāyata |

vṛkṣānārujatāñcaivagurvīrāgṛhṇatāṃśilāḥ || 43 ||

nadatāṃrākṣasānāñcavānarāṇāñcagarjatām |

ubhepramuditesainyerakṣogaṇavanaukasām || 44 ||

vegitānāṃsamarthānāmanyonyavadhakāṅ kṣiṇām |

parasparañcāhvayatānninādśūyatemahān || 45 ||

tataḥprahastaḥkapirājavāhinīmabhipratasthevijayāyadurmatiḥ |

vivṛddhavegaṃścaviveśatāñcamūṃyathāmumūrṣuśśalabhovibhāvasum || 46 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe saptapañcāśassargaḥ ||